Αρχαιολόγος καπνίζει φορώντας περικεφαλαία
Να μια πραγματικά παράξενη φωτογραφία.
i) Κάτι με τρομάζει σε αυτήν τη φωτογραφία του Ισπανού αρχαιολόγου Mανουέλ Eστέβ Γκερέρο, από την πρώτη στιγμή που την είδα πριν από λίγες μέρες.
Ένας άντρας ντυμένος με ρούχα του 20ού αιώνα έχει στο κεφάλι του μια κορινθιακή περικεφαλαία, τα χαρακτηριστικά του προσώπου του μισοκρύβονται (όμως κάτι βλέπουμε, από το στόμα του κυρίως), στο αριστερό του χέρι φορά το ρολόι του, ανάμεσα στα δάχτυλα κρατάει τσιγάρο. Κοιτάζει κατάματα την κάμερα, το κράνος ωστόσο καλύπτει τα μάτια του (άρα η λέξη «κατάματα» είναι μάλλον παραπλανητική).
Να φταίει για την ανησυχία μου που δεν καταφέρνω να διακρίνω ακριβώς πώς μοιάζει ο Γκερέρο; Αν ήταν έτσι, θα έψαχνα να βρω κάποια άλλη φωτογραφία του και το πρόβλημα θα λυνόταν. Ή είναι η χρονική αναταραχή, ο μοντέρνος άντρας με το αρχαίο κράνος, το αρχαίο ελληνικό κράνος στην Ισπανία; Και κάτι από την εικόνα του πολεμιστή, ενός εκτός χρόνου πολεμιστή που η εξάρτυσή του αποτελείται από κράνος και γραβάτα;
Κοίταζα για ώρα την εικόνα, ψάχνοντας να βρω τι είναι αυτό που με κεντρίζει, ποιο μικρό στοιχείο με πληγώνει· και νομίζω πως τελικά κάτι εντόπισα, αλλά δεν είμαι σίγουρος, μπορεί πάντως η αποφασιστική λεπτομέρεια να είναι το τσιγάρο του αρχαιολόγου, η εγγύτητα επίσης του τσιγάρου στο ρολόι του. Κι έτσι η λεζάντα της (αγνώστου φωτογράφου) φωτογραφίας παύει να είναι: «Ο αρχαιολόγος Mανουέλ Eστέβ Γκερέρο ποζάρει φορώντας κορινθιακό κράνος που βρέθηκε στις ανασκαφές κοντά στη Χερέθ ντε λα Φροντέρα» και γίνεται: «Άντρας με σακάκι καπνίζει φορώντας αρχαίο κράνος, δεν κοιτάζει την ώρα». Αν η φωτογραφία ήταν η τυπωμένη, η καύτρα του τσιγάρου θα έμοιαζε έτοιμη να κάψει το χαρτί, στην ψηφιακή της μορφή, φαίνεται έτοιμη να κάψει τα πίξελ της οθόνης.
Κοίταζα για ώρα την εικόνα, ψάχνοντας να βρω τι είναι αυτό που με κεντρίζει, ποιο μικρό στοιχείο με πληγώνει· και νομίζω πως τελικά κάτι εντόπισα, αλλά δεν είμαι σίγουρος, μπορεί πάντως η αποφασιστική λεπτομέρεια να είναι το τσιγάρο του αρχαιολόγου.
ii) Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, πως η περικεφαλαία παύει να είναι το επίκεντρο της εικόνας. Η φωτογραφία έχει κάτι το ανοίκειο λόγω αυτής· και νιώθω πως ώρες ώρες συμβαίνει το ξένο να μας ταράζει και ταυτόχρονα να θέτει σε επαγρύπνηση την προσοχή μας. Δηλαδή: ένα κράνος που υπό κανονικές συνθήκες θα ήταν ένα ακόμα έκθεμα κάποιου μουσείου, τώρα ξαφνικά μου μοιάζει αληθινά αρχαίο, έτσι όπως το βλέπω μαζί με το κουστούμι του Γκερέρο. Η ανοικείωση σε κάνει να καταλαβαίνεις την «πετρότητα της πέτρας», σε κάνει επίσης να αντιλαμβάνεσαι την «αρχαιότητα του αρχαίου».
Ανοικείωση, остранение στα ρωσικά, ostranenie με πιο οικείους σε μας χαρακτήρες. Και ίσως έτσι θα έπρεπε να τη λέμε και στα ελληνικά, κρατώντας μάλιστα και το λατινικό αλφάβητο αντί του κυριλλικού, κάνοντας τα πάντα ακόμα πιο ξένα και λάθος.
Τα ρωσικά είναι αναγκαία, εξάλλου, για να μάθουμε ένα δυο πράγματα για την ιστορία του αρχαιολόγου Γκερέρο. Γιατί (για να γίνουν τα πράγματα, έτσι, λίγο πιο περίεργα) για τον άνθρωπο αυτόν δεν υπάρχει λήμμα στην ισπανική Βικιπαίδεια, ούτε στην αγγλική, φυσικά όχι στην ελληνική· υπάρχει όμως στη ρωσική, και στη λιθουανική. Το AI μεταφράζει, κι έτσι μαθαίνω πως το πρόσωπο αυτό γεννήθηκε το 1905, ήταν άνθρωπος της πόλης του, έζησε και εργάστηκε στη Χερέθ ντε λα Φροντέρα, ήταν πρωτίστως βιβλιοθηκάριος, εκείνος οργάνωσε την αρχαιολογική συλλογή της περιοχής, ήταν όμως ένα είδος «τοπικού αρχαιολόγου» – το δε κράνος το έφερε στο φως η σκαπάνη κάποιου άλλου. Το εύρημα αποκαλύφθηκε στις όχθες του ποταμού Γουαδαλέτε, σε ανασκαφές που πάντως διενεργήθηκαν υπό την εποπτεία του.
Η φωτογραφία απαθανάτισε μια πρώιμη φάση της καριέρας του. Λίγο καιρό αργότερα έγινε επικεφαλής των σημαντικών ανασκαφών στη Hasta Regia (διαβάζω πως ήταν σημαντικές, εγώ δεν είχα ακούσει ποτέ μου για τη Hasta Regia, όμως δεν ξέρω τίποτα για την αρχαία ισπανική ιστορία). Απαθανατίζει επίσης κάτι άλλο, που δεν μπορώ να το εντοπίσω ακριβώς, αλλά έχει να κάνει με το γεγονός πως –σύμφωνα με όσα διάβασα αλλού– ο άντρας με το κράνος στην πορεία έγινε λογοκριτής του Φράνκο, κάτι που με κάποιον τρόπο μπορείς να το δεις στη φωτογραφία, κάτι που ίσως εξηγεί την ενοχλητική της δύναμη.
iii) Το τσιγάρο του αρχαιολόγου-βιβλιοθηκάριου-(μετέπειτα) λογοκριτή Γκερέρο, σχεδόν στο κέντρο του κάδρου (όχι στο κέντρο, στο κέντρο βρίσκονται οι φλέβες του αριστερού του χεριού).
Οι γόπες των τσιγάρων εκείνη την εποχή κατασκευάζονταν από φθαρτά υλικά, κυρίως από χαρτί, και σπάνιζαν, οι καπνιστές κάπνιζαν άφιλτρα· ακόμη και ένα σύγχρονο φίλτρο διαλύεται μέσα στο χώμα ή το νερό μετά από δέκα, άντε είκοσι, χρόνια.
Αυτό σημαίνει πως κατά πάσα πιθανότητα τα μόνα κατάλοιπα της φωτογραφημένης σκηνής είναι τα κόκαλα του Γκερέρο, αν σώζονται, και η περικεφαλαία. (Θεωρώ μάλλον απίθανο να επιβιώνει ένα –μάλλον ευτελές– ρολόι των ’30s ως σήμερα, πόσο μάλλον τα ρούχα).
Ένα κρανίο που κάποτε κάπνισε φορώντας ένα αρχαίο κράνος: το απόλυτο memento mori.
Όσο για την ίδια την περικεφαλαία που βρέθηκε δίπλα στο ποτάμι, μετά από αυτό το στιγμιότυπο της δόξας πέρασε στην αφάνεια. Τα κορινθιακά κράνη είναι απ’ αυτά τα απόλυτα σύμβολα της αρχαιότητας, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα, ώστε σήμερα χρησιμοποιούνται με τρόπο αναχρονιστικό, τα τοποθετούμε εκεί που δεν υπήρξαν, τα φανταζόμαστε στα κεφάλια ανθρώπων που δεν τα φόρεσαν ποτέ (βλ. τον Αγαμέμνονα του Νόλαν).
Μ’ αυτό θέλω να πω πως αυτές οι περικεφαλαίες βρίσκονται παντού, και τα σχετικά ευρήματα δεν είναι και τόσο σπάνια.
Βρήκα στο ίντερνετ μια πρόσφατη φωτογραφία του κράνους του Γκερέρο. Αν περνούσα από δίπλα του στο μουσείο, δεν θα του έδινα σημασία.
Η περικεφαλαία μας, χωρίς το κεφάλι του Γκερέρο, δεν αξίζει και πολλά.
iv) Πίσω στην ιστορία μας τώρα.
Στο φόντο της εικόνας μας υπάρχει ένα κτίριο, το αρχαιολογικό μουσείο της Χερέθ. Εκεί τραβήχτηκε η φωτογραφία, όχι στο πεδίο των ερευνών. Και την τράβηξαν αρκετό καιρό μετά την εύρεση του κράνους, όταν κάποιος άλλος αρχαιολόγος, κάποιος ανώτερος, ο περιφερειακός επίτροπος των ανασκαφών Σεζάρ Πεμάν, εμφανίστηκε και διεκδίκησε για τον εαυτό του τις δάφνες που ανήκαν στον Γκερέρο (και την ομάδα του, μην ξεχνάμε την υπόλοιπη ομάδα του, μην ξεχνάμε όσες έσκαβαν και όσους έφερναν νερό και φαγητό). Το επιστημονικό άρθρο που παρουσίαζε τα ευρήματα της ανασκαφής δημοσιεύτηκε με την υπογραφή του Πεμάν, του Πεμάν ο οποίος ζήτησε από τον υφιστάμενό του να του παράσχει φωτογραφίες των εν λόγω ευρημάτων για να τις αποστείλει στη Real Academia de la Historia. Πράγμα που ο Γκερέρο έκανε, υποχωρώντας.
Μαζί με αυτές τις επίσημες και δημοσιοποιημένες φωτογραφίες (τις οποίες –φυσικά!– δεν μπορεί κανείς να τις βρει τόσο εύκολα οnline) πρέπει να βγήκε και αυτή που κοιτάζουμε τώρα.
Γιατί ζήτησε να τον βγάλουν μια τέτοια φωτογραφία ο ταπεινωμένος αρχαιολόγος; Για πλάκα; Ίσως. Ξεκίνησα λέγοντας πως αυτή η εικόνα έχει κάτι το τρομακτικό αλλά, εδώ που τα λέμε, έχει και κάτι το αστείο. Για να έχει να λέει πως εκείνος βρήκε στην πραγματικότητα το κράνος; Για να μπορεί για πάντα να λέει πως «αυτός ο Πεμάν είναι μεγάλο καθίκι και ένας κλέφτης με περικεφαλαία»; Δεν αποκλείεται. Αν όμως αυτός ήταν ο σκοπός, το γεγονός πως το κράνος κρύβει τα χαρακτηριστικά του Γκερέρο κάνει τα πράγματα πολύ μπερδεμένα (ή ακόμα πιο πολύ αστεία, ή ακόμα πιο πολύ τρομακτικά)· γιατί τελικά είναι σαν το κράνος να το έφερε στο φως ένας άντρας χωρίς πρόσωπο, ένα σώμα που φορά ρολόι, καπνίζει και έχει ωραίες φλέβες στην ανάστροφη του αριστερού του χεριού. Και πάνω από το σακάκι του –τώρα το παρατηρώ– φορά κάτι που σχεδόν θυμίζει χλαμύδα. Μυστήρια πράματα.
v) Ο Ρομπέρτο Μπολάνιο έχει γράψει ένα κείμενο, το οποίο μπορεί κανείς να το διαβάσει στον «Νew Yorker» (ευχαριστώ τον φίλο μου τον Κώστα που μου το υπέδειξε πριν από λίγους μήνες), όπου περιγράφει καταλεπτώς την εξής φωτογραφία, τα πρόσωπα, τα ρούχα των προσώπων, τα φυτά, τον περιβάλλοντα χώρο, αδιανόητα μικρές λεπτομέρειες:
Κι αφού πια έχει δώσει ένα λεκτικό αντίγραφο της εικόνας με την περιγραφή του, ο συγγραφέας αρχίζει να φαντάζεται τις σχέσεις μεταξύ των εικονιζόμενων, αρχίζει να φτιάχνει μια αφήγηση για όσα προηγούνται και έπονται της αποφασιστικής στιγμής, του κλάσματος του δευτερολέπτου που είναι ένα κλικ μιας φωτογραφικής μηχανής.
Ωραία θα ήταν να μπορούσε να αναλάβει ο Μπολάνιο, ή κάποιος άλλος με δυνατό μυαλό, και το πορτρέτο του Γκερέρο· υπάρχουν τόσο πολλά πράγματα που θα ήθελα να μάθω. Ποιος στο καλό την έβγαλε, τελικά, αυτήν τη φωτογραφία; Εκείνο το πρωί ο αρχαιολόγος είχε πλύνει τα δόντια του ή μύριζε μέσα στο κράνος τη δύσοσμη αναπνοή του (ήταν καπνιστής), παγιδευμένη μέσα στο μέταλλο; Και τέλος, σκέφτηκε κανείς απ’ όσους συμμετείχαν σε αυτό το αρχαιολογικό δράμα (ήτοι ο Γκερέρο, ο Πεμάν, o φωτογράφος-φάντασμα, οι υπόλοιποι εμπλεκόμενοι) πόσο περίεργο ήταν το ζήτημα με το οποίο ασχολούνταν, το 1938, μεσούντος του Ισπανικού Εμφυλίου;
vi) Μπορούμε να λέμε ό,τι θέλουμε, αναμασώντας τα κλισέ, αλλά η ανακάλυψη της φωτογραφίας δεν έφερε την αθανασία. Σκέφτομαι πόσες παλιές φωτογραφίες πωλούνται στους πάγκους στο γιουσουρούμ, στα υπόλοιπα παζάρια όλου του κόσμου, και πόσες απ’ αυτές γίνονται μούσκεμα και μετατρέπονται σε χυλό μετά από μια ξαφνική νεροποντή, πόσες τις παίρνει ο αέρας και πέφτουν στα φρεάτια, πόσες απλά πετιούνται.
Η εικόνα του Γκερέρο όμως έχει άλλη μοίρα: κυκλοφορεί στο Reddit, την ανεβάζουν στο Instagram διάφορες σελίδες που τις διαχειρίζονται περίεργοι σύγχρονοι ιστοριοδίφες· εν ολίγοις, και να το ήθελε –η φωτογραφία;– δεν θα μπορούσε να ξεχαστεί εύκολα. Το αποτέλεσμα είναι πως μετά από λίγα χρόνια, αν ακολουθώ ακόμα τους σωστούς ανθρώπους στο ίντερνετ, το πορτρέτο αυτό θα πεταχτεί και πάλι μπροστά μου, πράγμα αρκετά δυσάρεστο, μια και μετά από 1.500 λέξεις ο Γκερέρο ακόμα με αγχώνει: η πολύ μικρή σκιά από το ασπράδι του αριστερού του ματιού μέσα στο σκοτάδι του κράνους, το μισάνοιχτο στόμα που ίσως (αλλά μπορεί και όχι) χαμογελάει και η περικεφαλαία που, παρότι ξέρω ότι είναι μεταλλική, όσο περισσότερο την κοιτάζω καταλήγει να μου μοιάζει πέτρινη, πολύ βαριά για το κεφάλι του καημένου αρχαιολόγου· το γεγονός πως όσο και αν ζουμάρω στο ρολόι του, οι δείχτες παραμένουν μπερδεμένοι, και δεν μπορώ με τίποτα να δω τι ώρα ήταν τέλος πάντων όταν ο Γκερέρο κάπνιζε το τσιγάρο του.
