ΑΦΙΞΗ ΣΤΗΝ ΤΟΥΛΟΥΖΗ στις 8/10, διανυκτέρευση. Έχω να πάω στο φεστιβάλ βιβλίου μόνο το μεσημέρι της επομένης – το πρωί ήταν προγραμματισμένες επισκέψεις σε δύο τοπικά λύκεια για συνάντηση και συζήτηση με τους μαθητές: στο Victor-Hugo, σε διπλανό δήμο, όπου βασικά πηγαίνουν παιδιά Ευρωπαίων εργαζομένων στην Airbus (που έχει την έδρα της στην περιοχή), και στο Toulouse-Lautrec, στη βόρεια περιφέρεια της πόλης. Οι μη γαλλόφωνοι συγγραφείς θα επισκεφτούν το πρώτο, οι γαλλόφωνοι –μαζί κι εγώ– το δεύτερο. Όμως το πρωί μάς ενημερώνουν ότι η επίσκεψη στο Toulouse-Lautrec ακυρώνεται λόγω των κινητοποιήσεων.
Βγαίνω νωρίτερα απ’ το ξενοδοχείο, παίρνω το μετρό και πηγαίνω παρ’ όλα αυτά στο σχολείο, να δω τα τεκταινόμενα, να είμαι εκεί. Στον δρόμο, ψάχνω να μάθω περισσότερα για το Toulouse-Lautrec. Ένα δημόσιο γενικό και τεχνολογικό λύκειο με υπεράριθμες τάξεις και 25% υπότροφους μαθητές, αλλά με πολύ υψηλά ποσοστά επιτυχίας στις απολυτήριες εξετάσεις. Που κάνει δηλαδή τη δουλειά του με τα ελάχιστα μέσα.
Τι σηματοδοτούν όλα όσα βλέπουμε αν όχι μια βαθιά θέληση ένταξης και ενσωμάτωσης στη μοναδική ίσως ουσία αυτού που καθιστά κάποιον ιδιαιτέρως Γάλλο από τον 18ο αιώνα και μετά, δηλαδή στη δυναμική του τάση να εξεγείρεται, ενίοτε δε και να επαναστατεί;
Τέσσερις κλούβες CRS, ένας δημοσιογράφος που στήνει τρίποδο, κάποια παιδιά μπλοκάρουν την είσοδο. Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορείς να πλησιάσεις. Τα CRS φιλτράρουν τα πάντα. Κατά κάποιον τρόπο, η παρουσία τους επιβάλλει από μόνη της ένα στιβαρό τηλεοπτικό αφήγημα, μια ιδεολογική αναπαράσταση βγαλμένη απ’ την ίδια την ιστορία της Γαλλίας. Οι πλάτες τους είναι τριπλάσιες από αυτές των περαστικών, που φυσικά αλλάζουν πεζοδρόμιο. Και δεν μπορείς να έρθεις σε επαφή με τα παιδιά. Όχι εκεί. Μόνο στις πορείες, μετά. Κοιτάζω λοιπόν το λύκειο από μακριά, τους μαθητές στην είσοδο. Τους παρατηρώ.
Φλασμπάκ. Παρίσι 2007. Η πανηγυρική εκλογή του Νικολά Σαρκοζί στην προεδρία σημαίνει και μια σημαντική αλλαγή πολιτικού παραδείγματος, ξεκινώντας από το γαλλικό πολιτικό λεξιλόγιο. Ο Σαρκοζί εκλέγεται με ένα ντελιριακό πρόγραμμα «νόμος-και-τάξη», προβαίνοντας ταυτόχρονα σε έναν διαρκή στιγματισμό των φτωχών (και ιδιαίτερα των μεταναστευτικών κοινοτήτων – ας θυμηθούμε τα περίφημα “αποβράσματα”, racaille, απ’ τα οποία θα καθάριζε τα λαϊκά προάστια του Παρισιού με αντλίες υψηλής πίεσης Kärcher), ρητορική που καταγοητεύει το ακροδεξιό κοινό απομακρύνοντάς το, προς στιγμήν, από το κλαν Λεπέν. Και ένα από τα πρώτα πράγματα που θα κάνει μόλις εκλεγεί, σίγουρα από τα πιο εμβληματικά εκείνης της περιόδου, θα είναι να ιδρύσει το περιβόητο υπουργείο Μετανάστευσης, Ένταξης και Εθνικής Ταυτότητας και Συνανάπτυξης, που ξεκίνησε για να θέσει υποτιθέμενα κριτήρια ενσωμάτωσης προς τους νεοεισερχόμενους μετανάστες, και κατέληξε στον επαίσχυντο “εθνικό διάλογο” περί “γαλλικής ταυτότητας” – αρκεί να έχεις την υπηκοότητα για να “είσαι Γάλλος”; Μήπως υπάρχουν συγκεκριμένοι πληθυσμοί που απλώς δεν μπορούν να “γίνουν Γάλλοι”; Μια εκ των πραγμάτων και πρωτοφανής υπονόμευση της νεωτερικής έννοιας της εθνικότητας, στη βάση της οποίας εν πολλοίς θεμελιώθηκε η γαλλική δημοκρατία.
Και θυμάμαι ξεκάθαρα ότι μέχρι το 2000 μιλούσαμε ήδη για την “τρίτη γενιά”, για τους μετανάστες τρίτης γενιάς από το Μαγκρέμπ και το Σαχέλ, παιδιά και εγγόνια ανθρώπων που είχαν πάρει τη γαλλική υπηκοότητα ήδη πριν από τρεις-τέσσερις δεκαετίες. Το 2007, λοιπόν, αρχίζει να έρχεται στον κόσμο μια νέα γενιά Γάλλων μεταναστευτικής προέλευσης, που παρότι είναι συχνά πλέον Γάλλοι τέταρτης γενιάς (σε αντίθεση, ας πούμε, με τον Σαρκοζί που είναι μόνο δεύτερης, ή της κυρίας Τριανταφύλλου που είναι μηδενικής), βρίσκεται να μεγαλώνει σε μια χώρα, τη μοναδική τους πατρίδα, που τους ζητάει ξαφνικά με τον πιο επίσημο τρόπο να αποδείξουν ότι είναι “ενσωματωμένοι”. Και μεγαλώνουν.
Δεν ακούνε πια το “Indipendenza” των IAM που ακούγανε οι γονείς τους (“Mon histoire de France à moi commence par un génocide” – “Εμένα η γαλλική μου Ιστορία ξεκινάει με μια γενοκτονία”), ούτε το “Ma France à moi” της Diam’s (“Non, ma France à moi c’est pas la leur qui fête le Beaujolais / Et qui prétend s’être fait baiser par l’arrivée des immigrés” – “Όχι, η Γαλλία μου δεν είναι η δική τους που γιορτάζει το Μποζολέ / Και λέει ότι τάχα την έχουνε γαμήσει οι μετανάστες”), βασικά δεν έχω την παραμικρή ιδέα τι μουσική ακούνε, αλλά ξέρω ότι είναι πολύ μικρά παιδάκια όταν η τηλεόραση παίζει όλη μέρα Σαρκό, ότι πηγαίνουν πρώτη δημοτικού τη χρονιά των επιθέσεων στο Μπατακλάν βλέποντας τη νεο-αντιδραστική Γαλλία να σκιαγραφεί τις εθνότητές τους ως ξένα σώματα και τρομοκράτες, ότι στο γυμνάσιο πέφτουν πάνω στη διπλή καραντίνα του Covid που περνάνε σε μικρά διαμερίσματα με πολυμελείς οικογένειες, και στο λύκειο βλέπουν ταυτόχρονα τα κριτήρια εισαγωγής στο πανεπιστήμιο να γίνονται απείρως δυσκολότερα (βλ. μεταρρύθμιση Parcoursup), τη χώρα τους να μπαίνει σε ύφεση, την άκρα δεξιά να διπλασιάζει τα ποσοστά της, και για πρώτη φορά στη δική τους ζωή τα λαϊκά προάστια να εξεγείρονται το 2023 μετά την εν ψυχρώ δολοφονία από αστυνομικούς του 17χρονου ντελιβερά Nahel Merzouk, δηλαδή ενός συνομήλικού τους. Και μεγαλώνουν.
Παρατηρώ τους μαθητές της Τουλούζης που μπλοκάρουν σήμερα το σχολείο τους πίσω απ’ τις πλάτες των CRS διεκδικώντας αξιοπρεπή δημόσια εκπαίδευση, ενώ έχουν δει τις χθεσινές εικόνες απ’ το Παρίσι με τη μεγαλειώδη συγκέντρωση στη Βαστίλη, καθώς βεβαίως και την κτηνώδη καταστολή, τις χιλιάδες συλλήψεις, τα δύο βγαλμένα μάτια από αεροβόλα αστυνομικών –ένα στο Λύκειο Balzac της Τουρ, και ένα στο Αρζεντέιγ– και τον ακρωτηριασμό χεριού 15χρονου από χειροβομβίδα κρότου-λάμψης στο Λύκειο Auguste-Béhal της Λανς.
Και αντιλαμβάνομαι ότι αυτό που βλέπω είναι ακριβώς η μεγαλειώδης διάψευση των κακόβουλων και ρατσιστικών αφηγημάτων περί “μη ενσωμάτωσης” και “μη ένταξης” καθώς αυτό ήταν, για χρόνια, το αιτιολογικό τους μοτίβο: η μη πολιτικοποίηση, η περιχαράκωση εντός κλειστών κοινοτήτων, “ξένων” προς τις διαχρονικές παραδόσεις της Γαλλίας. Όμως, ιδού, αυτή εδώ δεν είναι η κατεξοχήν γαλλική παράδοση; Η εξέγερση. Και τι σηματοδοτούν όλα όσα βλέπουμε αν όχι μια βαθιά θέληση ένταξης και ενσωμάτωσης στη μοναδική ίσως ουσία αυτού που καθιστά κάποιον ιδιαιτέρως Γάλλο από τον 18ο αιώνα και μετά, δηλαδή στη δυναμική του τάση να εξεγείρεται, ενίοτε δε και να επαναστατεί;
Στη νέα Γαλλία, που η παλιά θα πρέπει απλώς να δεχτεί όπως κανείς δέχεται μια στοιχειώδη κοινωνιολογική διαπίστωση –κοντολογίς, να ανοίξει τα μάτια του και να κοιτάξει τι συμβαίνει γύρω του–, οι απόγονοι των μεταναστών και των εποικισμένων συμμετέχουν επί ίσοις όροις στους κοινωνικούς αγώνες της χώρας, τιμώντας με τον καλύτερο τρόπο τις κινηματικές της παραδόσεις. Και συμμετέχουν για πρώτη φορά τόσο μαζικά, τόσο συμμετοχικά, που σήμερα όλο το μαθητικό κίνημα χαρακτηρίζεται από το (αρκετά πανικόβλητο) σύστημα ως racaille – τα περίφημα “αποβράσματα” του Σαρκοζί που ο ετοιμοθάνατος μακρονισμός φαίνεται να επικαλείται ως φάντασμα, παρότι αυτός είναι σε κατ’ οίκον περιορισμό με ηλεκτρονικό βραχιολάκι.
Αυτό όμως δεν έκανε πάντα η καθεστηκυία τάξη; Στη Γαλλική Επανάσταση, οι βασιλόφρονες και οι ευγενείς αποκαλούσαν τους Ιακωβίνους πράκτορες των ξένων δυνάμεων (εβραίοι και προτεστάντες, δε, στοχοποιήθηκαν συχνά ως εσωτερικοί εχθροί), στην Ιουλιανή Επανάσταση του 1830 οι υπερασπιστές της Παλινόρθωσης μιλούσαν για “αντι-γαλλικό όχλο”, στην Φεβρουαριανή Επανάσταση του 1848 οι εργάτες του Παρισιού χαρακτηρίστηκαν “βάρβαροι” και “εχθροί της Γαλλίας”, οι Κομμουνάροι ήταν “συμμορία διεθνών συνωμοτών”, το Λαϊκό Μέτωπο του ’36 ήταν “Μπολσεβίκοι”, στον πόλεμο της Αλγερίας οι υπέρμαχοι της ανεξαρτησίας ήταν “στασιαστές” και “τρομοκράτες”, και ο Μάης του ’68 είχε τους δικούς του υπέροχους “ξένους υποκινητές”.
Επιστρέφω με τα πόδια. Πίσω, προς τον κεντρικό αστικό ιστό. Μια μεγάλη απόσταση χωρίς πολλά μαγαζιά, εστιατόρια, φαρμακεία, μόνο εργατικές πολυκατοικίες και κάποια χαμηλά σπίτια για αρκετή ώρα μέχρι να ξαναμπώ στις εξευγενισμένες ζώνες της τέταρτης μεγαλύτερης γαλλικής πόλης. Έξω από δημόσια κτίρια: οι πρώτες δειλές προεκλογικές αφίσες για τις προεδρικές του Απριλίου, με καλέσματα σε πολιτικές συγκεντρώσεις.
Η αλήθεια είναι ότι ο Εμανουέλ Μακρόν δεν το είδε καθόλου να έρχεται όλο αυτό. Περίμενε να σκάσουν διάφορα προβλήματα στο αργόσυρτο φινάλε της αποτυχημένης του προεδρίας, σίγουρα κάποιες απεργίες, το κίνημα των δημοσίων υπαλλήλων, ναι, ίσως και μια χαλαρή επιστροφή των Κίτρινων Γιλέκων έτσι για να τρομάξουν λίγο τα μεσαία στρώματα και να συσπειρωθούν γύρω από κάποιο νέο συντηρητικό κονσένσους – αλλά αυτό που γίνεται αυτή τη στιγμή σ’ όλη τη χώρα, πραγματικά δεν το ‘χα προβλέψει. Κι είναι τρομακτική η σημασία της έκρηξης αυτής, καθώς συνδέει θεμελιακά όλες τις πιθανές άλλες. Γιατί, όπως και να το κάνουμε, απ’ τους τηλεβόες των συνδικάτων μέχρι τις παλαιστινιακές σημαίες, απ’ το κίνημα των υπαλλήλων, των τεχνικών στους σιδηρόδρομους και τους εργαζόμενους στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, μέχρι τους χειρώνακτες και τους άνεργους των ξεχασμένων επαρχιακών δικτύων, αν κάτι συνδέει τους εκ πρώτης όψεως ασύνδετους και ίσως αντιφατικούς αυτούς κοινωνικούς αγώνες, αν κάτι συνδέει όλες ανεξαιρέτως τις οικογένειες της γαλλικής επικράτειας, είναι ότι αγαπάνε τα παιδιά τους.
