Οι εντυπώσεις φίλων και γνωστών από τη φετινή μπιενάλε της Βενετίας δεν ήταν καλές. Ξεκινούσαν από το «απογοητευτική» και έφταναν μέχρι το «μέτρια», οπότε δεν περιμέναμε και πολλά. Έτσι κι αλλιώς, είναι μια μπιενάλε που ξεκίνησε με μια καταστροφική συγκυρία, τον ξαφνικό θάνατο της καλλιτεχνικής διευθύντριας Κόγιο Κουό τον Μάιο του 2025, μόλις λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων της, οπότε υλοποιήθηκε από μια ομάδα συνεργατών της, με βάση τα προκαταρκτικά σχέδιά της. Κανείς δεν ξέρει πώς θα ήταν η μπιενάλε αν ζούσε, αν αυτά που είδαμε ήταν όντως επιλογές της.
H γενική διαπίστωση, πάντως, είναι πως πρόκειται για τη χειρότερη μπιενάλε των τελευταίων χρόνων. Για κάποιον που δεν είναι ειδήμων, παρακολουθεί τη σύγχρονη τέχνη ως παρατηρητής και βαριέται φρικτά τα πανιά και τις τριχιές που κρέμονται απ’ το ταβάνι ή τα κομμάτια μπετόν από γκρεμισμένα κτίρια που συσσωρεύονται σε τεράστιους χώρους (το πανί και η τριχιά έδιναν και έπαιρναν φέτος), αυτό το πανηγύρι σύγχρονης τέχνης είναι μια καλή αφορμή για να ταξιδέψει στη Βενετία.
Η πόλη είναι υπέροχη το φθινόπωρο, χωρίς τα πλήθη του καλοκαιριού που σου δυσκολεύουν τη ζωή. Μπορείς να βρεις τραπέζι για φαγητό χωρίς κράτηση, δεν χρειάζεται να περιμένεις με τις ώρες το βαπορέτο μέχρι να βρεις χώρο να στριμωχτείς, και στα περισσότερα περίπτερα της έκθεσης σε Τζιαρντίνι και Αρσενάλε δεν έχει ουρές. Eξαίρεση αποτελεί το περίπτερο της Αυστρίας, το οποίο είναι «αυτό που επιβάλλεται να δεις, αν πρέπει να επιλέξεις μόνο ένα απ’ τη φετινή διοργάνωση» και όλοι μάς συμβούλευαν να μην το χάσουμε με τίποτα.
Για κάποιον που δεν είναι ειδήμων, παρακολουθεί τη σύγχρονη τέχνη ως παρατηρητής και βαριέται φρικτά τα πανιά και τις τριχιές που κρέμονται απ’ το ταβάνι ή τα κομμάτια μπετόν από γκρεμισμένα κτίρια που συσσωρεύονται σε τεράστιους χώρους (το πανί και η τριχιά έδιναν και έπαιρναν φέτος), αυτό το πανηγύρι σύγχρονης τέχνης είναι μια καλή αφορμή για να ταξιδέψει στη Βενετία.
Φτάνοντας στα Τζιαρντίνι μία ώρα πριν ανοίξουν οι πόρτες –και μπαίνοντας στην ουρά που, ευτυχώς, προχωρούσε γρήγορα–, διαπιστώσαμε ότι την ίδια συμβουλή είχαν δώσει όσοι είχαν ήδη επισκεφτεί το αυστριακό περίπτερο στους γνωστούς και τους φίλους τους, γιατί με το που άνοιξαν οι πύλες και άρχισε να μπαίνει ο κόσμος, υπήρξε ένας πρωτοφανής αγώνας δρόμου προς την άλλη πλευρά των κήπων, πέρα από το κανάλι.
Τρέξαμε κι εμείς (είχαμε την ίδια ιδέα, να ξεκινήσουμε από το περίπτερο της Αυστρίας), αλλά μέχρι να φτάσουμε εκεί είχε σχηματιστεί μια τεράστια ουρά, που διατηρήθηκε σταθερή σε όλη τη διάρκεια της ημέρας. Μέχρι να καταφέρουμε να μπούμε στο περίπτερο χρειάστηκαν τρεισήμισι ώρες, συν μία ώρα η περφόρμανς – αυτός, γενικά, είναι ο χρόνος που πρέπει να χάσεις από τη ζωή σου για να δεις όσα συμβαίνουν μέσα και έξω από το περίπτερο. Αν αξίζει η ορθοστασία μέσα στον ήλιο ή τη βροχή, το μούδιασμα των ποδιών και το πιάσιμο της μέσης που σε αχρηστεύει για τις επόμενες μέρες; Αν λάβεις υπόψη ότι το αυστριακό είναι το μόνο περίπτερο που θυμάσαι φεύγοντας από το διήμερο στην μπιενάλε (φέτος δεν επιτρεπόταν να δεις και τα Τζιαρντίνι και την Αρσενάλε την ίδια μέρα), ναι, αξίζει.
Όσο παρακινδυνευμένα σεξιστικό κι αν ακούγεται, αυτό που είδαμε μου θύμισε έναν δίσκο των Bongwater των ’90s που είχε τίτλο «The Power of Pussy», και ένα τραγούδι που έλεγε στο άλμπουμ ο τραγουδιστής των B-52’s, ο Φρεντ Σνάιντερ, που περιείχε τους στίχους «μερικά έχουν δόντια, μερικά έχουν μαλλιά, μερικά έχουν μαλακά γλυκά πέταλα, μερικά μοιάζουν με τη Σερ» (έκανε τέλεια ομοιοκαταληξία το «hair» με το «Cher»). Και οι πέντε χορεύτριες-ακροβάτισσες που συμμετέχουν στις δράσεις μέσα κι έξω απ’ το περίπτερο είναι γυμνές· αυτό αρκούσε για να λειτουργήσει το word of mouth και το περίπτερο της Αυστρίας να μαζέψει τον περισσότερο κόσμο στη φετινή μπιενάλε. Βέβαια, δεν έχει μόνο γυμνό, έχει και επικίνδυνα ακροβατικά, πιτσιλίσματα, σου δίνει και τη δυνατότητα να γίνεις μέρος της περφόρμανς. Όχι εσύ· τα ούρα σου.
Η Φλορεντίνα Χόλτσινγκερ, που είναι η εμπνεύστρια του έργου «Seaworld Venice» –και συμμετέχει στην ωριαία παράσταση που επαναλαμβάνεται από τις 10 το πρωί μέχρι λίγο μετά τις 5 το απόγευμα–, πριν από δύο χρόνια είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις με το έργο της «Sancta», μια όπερα με καλόγριες, αίμα, live σεξ και βία, η οποία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Κρατική Όπερα της Στουτγκάρδης και σόκαρε τόσο πολύ κάποιους καθολικούς θεατές ώστε χρειάστηκαν ιατρική βοήθεια. Η Χόλτσινγκερ είχε φέρει το 2021 και την εξίσου πολυσυζητημένη παράστασή της «TANZ» στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, στην Πειραιώς 260, αλλά τότε δεν ήταν τόσο μεγάλη φίρμα.
Το «Seaworld Venice» είναι εν μέρει ναός, εν μέρει θεματικό πάρκο και εν μέρει μονάδα επεξεργασίας αποβλήτων. Ο ωριαίος κύκλος περφόρμανς ξεκινά με τον ήχο μιας καμπάνας, το γλωσσίδι της οποίας είναι μια γυμνή γυναίκα που κρέμεται με το κεφάλι προς τα κάτω, χωρίς να είναι δεμένη πουθενά και χωρίς κανένα προστατευτικό στο τσιμεντένιο έδαφος. Αν πέσει, την έβαψε. Η καμπάνα κρέμεται από έναν γερανό ακριβώς έξω από την είσοδο του περιπτέρου και είναι το μόνο μέρος της παράστασης που μπορούν να το παρακολουθήσουν όλοι, χωρίς να περιμένουν σε ουρά – και φυσικά γίνεται το αδιαχώρητο. Κάθε μία ώρα βγαίνει μία performer, σκαρφαλώνει στο σχοινί και χτυπάει με το σώμα της την καμπάνα.
Στο εσωτερικό του περιπτέρου, γυμνασμένες και ιδιαίτερα μυώδεις performer εκτελούν ακροβατικά νούμερα, μία από αυτές με τζετ σκι σε μια δεξαμενή νερού. Μετά, τρεις μαζί σκαρφαλώνουν σε ένα γλυπτό με χάλκινα ομοιώματά τους σε ακροβατικά συμπλέγματα και τεράστια βέλη, φορώντας εξοπλισμό αναρρίχησης. Πάντα ολόγυμνες, πάντα σε δράσεις με μεγάλο βαθμό επικινδυνότητας. Αυτό το ιδιότυπο τελετουργικό έχει, φυσικά, συμβολική σημασία, αλλά το θέαμα παραείναι εντυπωσιακό για να ασχοληθεί κανείς με τους συμβολισμούς που το περιβάλλουν.
Στο επίκεντρο του περιπτέρου, στην εσωτερική αυλή, βρίσκεται άλλη μια performer (κι αυτή γυμνή) βυθισμένη σε μια δεξαμενή γεμάτη ανακυκλωμένα ούρα, τα οποία προέρχονται από τις «δωρεές» των επισκεπτών στις χημικές τουαλέτες που βρίσκονται εκατέρωθεν της δεξαμενής. Κατουρήσαμε κι εμείς για να συνεισφέρουμε στη ροή της ανακύκλωσης, σε μια τουαλέτα που έγραφε σε όλες τις γλώσσες «όχι κακά».
«Το νερό, με τη στάθμη του να ανεβαίνει· το νερό που πίνουμε και αποβάλλουμε καθημερινά, μέσα από αμέτρητους κύκλους· το νερό, ένας ζωτικής σημασίας φυσικός πόρος που συντηρεί τη ζωή, αλλά και ένα αγαθό του οποίου η διαχείριση υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο· το νερό στο οποίο βουτάμε, μέσα στο οποίο καταδυόμαστε και από το οποίο αναδυόμαστε, ίσως μεταμορφωμένοι», γράφει η επεξηγηματική ταμπέλα μέσα στο περίπτερο. «Συνδυάζοντας τον χορό, το θέατρο και την περφόρμανς, η Αυστριακή καλλιτέχνιδα Φλορεντίνα Χόλτσινγκερ αξιοποιεί τη μακρόχρονη έρευνά της γύρω από το νερό, τόσο ως θέμα όσο και ως σύμβολο, ως αφετηρία για μια διερεύνηση του ανθρώπινου σώματος μέσα σε ένα τοπίο που μεταβάλλεται ριζικά, εκεί όπου η φύση συγκρούεται με την τεχνολογία.
Μετατρέποντας τα σωματικά υγρά των επισκεπτών σε περιβάλλοντα μέσα στα οποία κινούνται οι performer που κατοικούν στο αυστριακό περίπτερο, η Χόλτσινγκερ προτείνει μια εγκατάσταση με τη μορφή ενός μηχανικού οργανισμού, όπου η δράση και οι συνέπειές της πάνω στο σώμα αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ένα υποθαλάσσιο πάρκο ψυχαγωγίας, μια μονάδα επεξεργασίας λυμάτων και ένα ιερό κτίριο, όλα σε ένα: το “Seaworld Venice” περιπλέκει τις διχοτομίες ανάμεσα στην καθαρότητα και τη μόλυνση, την αμαρτία και την εξιλέωση, ενώ φέρνει στο φως τα απορρίμματα που κρατάμε μακριά από τα βλέμματα αλλά εξακολουθούν να βρίσκονται διαρκώς ανάμεσά μας.
Μέσα σε ένα (οικο)σύστημα που έχει ξεφύγει από τον έλεγχο, τα τελετουργικά κρίνονται απαραίτητα για την αποκατάσταση της τάξης και, έτσι, η βρομιά πρέπει να κληθεί να εμφανιστεί. Πλημμύρες που προκαλούνται από την ανθρώπινη δραστηριότητα, ζωές που βιώνονται μέσα στα απόβλητα των άλλων, ρομποτικά κυνηγόσκυλα της κόλασης που ανοίγουν τον δρόμο προς το μέλλον. Ζω μέσα στα κάτουρά σου. Ποιανού υγρό όνειρο είναι αυτό;».
Πέρα από τον εντυπωσιασμό και την πρόκληση, το αυστριακό είναι το πιο ενδιαφέρον περίπτερο στα Τζιαρντίνι. Κάπου διάβασα ότι η φετινή μπιενάλε είναι σαν την Ντίσνεϊλαντ, και δεν το έγραφαν για καλό. Ακόμα και έργα όπως της Ιαπωνίας με τα εκατοντάδες πλαστικά μωρά (που μπορούσες να μπεις σε ουρά, να τα παραλάβεις προτού μπεις στο περίπτερο και μετά να τα αλλάξεις και να τα φροντίσεις) ήταν εντελώς αδιάφορα. Υπήρχαν, βέβαια, περίπτερα που ξεχώριζαν, αν όχι με εικαστικά κριτήρια, τουλάχιστον ως πολιτικές ή οικολογικές δηλώσεις, ή νοσταλγικές αναφορές, όπως το ισπανικό, που ήταν από τα λίγα που μου άρεσαν.
Το «Los Restos» του Οριόλ Βιλανόβα είναι μια έκθεση 50 χιλιάδων καρτ ποστάλ από κάθε γωνιά του κόσμου που είναι καρφωμένες στους τοίχους του pavilion, από το πάτωμα μέχρι την οροφή, και το μετατρέπουν σε ένα μουσείο «οργανωμένο γύρω από τη συσσώρευση, την επανάληψη, τη μνήμη και τις διακριτικές αποκλίσεις». Ο καλλιτέχνης ασχολείται με τη συστηματική, σχεδόν εμμονική συλλογή καρτ ποστάλ πάνω από είκοσι χρόνια, αναζητώντας υλικό σε υπαίθριες αγορές και καταστήματα μεταχειρισμένων ειδών. Ως εικόνα ήταν εντυπωσιακή, ειδικά σε μια εποχή που η καρτ ποστάλ έχει σχεδόν εξαφανιστεί και για τους νεότερους επισκέπτες είναι κάτι άγνωστο.
Στην κεντρική έκθεση με τίτλο «In Minor Keys», ο αριθμός των έργων είναι τόσο μεγάλος, που ακόμα και ενδιαφέρουσες προτάσεις όπως το «Panorama 94» της Ρόουζ Σαλάν χάνονται μέσα στον συνωστισμό. Η Σαλάν αγόρασε σε δημοπρασία απολεσθέντων αντικειμένων μια παρτίδα με δαχτυλίδια που είχαν βρεθεί στα μέσα μαζικής μεταφοράς της Νέας Υόρκης. Στη συνέχεια, ζήτησε να εξεταστούν από έναν κοσμηματοπώλη, ένα μέντιουμ και ένα εργαστήριο βιολογίας. Τα συγκεντρωτικά ευρήματα για τη χρηματική αξία κάθε δαχτυλιδιού, τη σύνθεση των μετάλλων και των πολύτιμων λίθων του, καθώς και τις σωματικές και ψυχικές εντυπώσεις που φέρεται να έχουν αποτυπωθεί πάνω του από τον προηγούμενο ιδιοκτήτη του, παρουσιάζονται σε μια σειρά από λιτές, δακτυλογραφημένες αναφορές. Θαμμένο σε μια αίθουσα με αμέτρητα άλλα έργα, ο περισσότερος κόσμος το προσπερνάει χωρίς να το προσέξει.
Στην Αρσενάλε ο Νικ Κέιβ (ο Αφροαμερικανός εικαστικός, γλύπτης, χορευτής και παιδαγωγός, όχι ο μουσικός) είναι κάτι σαν τιμώμενο πρόσωπο φέτος, με μεγάλου μεγέθους μπρούτζινα γλυπτά και εγκαταστάσεις με μεικτά μέσα (συνολικά 7), μαύρα, γιατί τα επτά στάδια της ενότητας έργων του με τίτλο «Two Points in Time – At Once» παραπέμπουν στα επτά στάδια του πένθους. Τοποθετημένα σε διαφορετικά σημεία, μέσα στις αίθουσες αλλά και έξω, στο λιμάνι και στον κήπο, είναι πολυσύνθετα έργα με θέμα τη θλίψη, την αναγέννηση και τη σύνδεση του ανθρώπου με τη φύση, συνδυάζοντας το ανθρώπινο σώμα με στοιχεία όπως κλαδιά, λουλούδια και πουλιά.
Και μπορεί ο Νικ Κέιβ να μην είναι ο Αυστραλός των Bad Seeds, αλλά η Λόρι Άντερσον είναι η γνωστή μουσικός, η οποία συμμετέχει στην κεντρική έκθεση με το έργο της «Notebook», μια μεγάλη εικαστική εγκατάσταση που συνδυάζει ζωγραφική και ήχο. Ένα δωμάτιο καλύπτεται από χειρόγραφες σημειώσεις, λέξεις και φράσεις της Άντερσον, δημιουργώντας την αίσθηση ότι μπαίνεις μέσα στο προσωπικό της σημειωματάριο. Όλα μαύρα και στο έργο της, αλλά τουλάχιστον δεν ήταν τρεις κουβέρτες με μάλλινα νήματα που κρέμονταν απ’ το ταβάνι.
Στο κινεζικό περίπτερο –το τελευταίο που συναντάς στην Αρσενάλε– το πιο ενδιαφέρον έργο είναι ένα ρομπότ που αναπτύχθηκε από κοινού από το Design Innovation Center for Robotic Aesthetics and Human Factors Engineering της China Academy of Art και την εταιρεία Astribot. Το ρομπότ χρησιμοποιεί παραδοσιακό πινέλο και μελάνι για να γράψει τους δύο κινεζικούς χαρακτήρες που σχηματίζουν τον τίτλο της έκθεσης, «Dream Stream (Mengxi)». Η επιλογή των δύο χαρακτήρων συνδέεται άμεσα με τη συνολική σύλληψη της έκθεσης: το παρελθόν και το μέλλον, η παράδοση και η καινοτομία, η ανθρώπινη γνώση και οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης συναντιούνται πάνω στην ίδια επιφάνεια χαρτιού. Σημαντική λεπτομέρεια: το ρομπότ δεν γράφει απλώς κινεζικούς χαρακτήρες, μιμείται το ιδιαίτερο προσωπικό ύφος ενός συγκεκριμένου καλλιγράφου, του Wang Dongling. Αυτό κάνει το έργο πολύ πιο ενδιαφέρον από μια απλή επίδειξη ρομποτικής γραφής. Από τις 2 μέχρι τις 4 το απόγευμα, κάθε μέρα, τα έργα που φτιάχνει το ρομπότ μοιράζονται στο κοινό σε χαρτί με σφραγίδα και άρωμα – έχει ένα αυτοκόλλητο στο πίσω μέρος που το ξύνεις και μυρίζεις.
