Στα υπόγεια του Musée de l’Homme στο Παρίσι φυλάσσονται περίπου 18.000 κρανία και άλλα ανθρώπινα λείψανα. Ανάμεσά τους βρίσκεται το κρανίο του Μποκάρ Μπίρο, του τελευταίου ανεξάρτητου ηγεμόνα του Φουτά Τζαλόν στη σημερινή Γουινέα, τον οποίο τα γαλλικά αποικιακά στρατεύματα σκότωσαν και αποκεφάλισαν το 1896.
Στις 27 Ιουλίου, η κυβέρνηση της Γουινέας ζήτησε επίσημα από τη Γαλλία να επιστρέψει τέσσερα κρανία: του Μποκάρ Μπίρο, του γιου του Μοντί Σορί, του αδελφού του Τιέρνο-Σιρέ και ενός από τους υπαρχηγούς του, Σατιγκί Μοντού. Και οι τέσσερις σκοτώθηκαν από τις γαλλικές αποικιακές δυνάμεις.
Ο Μποκάρ Μπίρο σκοτώθηκε στις 13 Νοεμβρίου 1896, ύστερα από χρόνια αντίστασης στη γαλλική επέκταση. Ως almamy, δηλαδή ανώτατος πολιτικός, στρατιωτικός και θρησκευτικός ηγέτης, κυβερνούσε το μουσουλμανικό θεοκρατικό κράτος του Φουτά Τζαλόν, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1725 και ουσιαστικά διαλύθηκε μετά τον θάνατό του. Το κεφάλι του κόπηκε στο πεδίο της μάχης και στάλθηκε στο Παρίσι.
Σύμφωνα με τον υπουργό Πολιτισμού της Γουινέας, Μούσα Μοΐζ Σιλά, ο αποκεφαλισμός είχε και παραδειγματικό χαρακτήρα: στόχος των αποικιακών αρχών ήταν να εξαφανίσουν κάθε ελπίδα διαδοχής και συνέχισης της αντίστασης. Για τη σημερινή κυβέρνηση, η επιστροφή του κρανίου του συνδέεται πλέον με την αποκατάσταση μιας ιστορικής μνήμης που έμεινε για δεκαετίες διασκορπισμένη σε ευρωπαϊκές συλλογές.
Οι απόγονοι του Μποκάρ Μπίρο και οι αρχές της Γουινέας αναζητούσαν για χρόνια το κρανίο του χωρίς να γνωρίζουν ότι βρισκόταν στη Γαλλία. Η έρευνα άλλαξε κατεύθυνση το 2021, όταν Γουινεανοί ερευνητές εντόπισαν στοιχεία που οδηγούσαν στο Musée de l’Homme. Η αναζήτηση είχε δυσκολέψει και από ένα λάθος στα αρχεία: το Biro είχε καταγραφεί ως «Byro», με αποτέλεσμα το κρανίο να παραμένει ουσιαστικά άφαντο επί δεκαετίες.
Μετά από αίτημα της Γουινέας, ο Γάλλος πρέσβης επιβεβαίωσε ότι τα τέσσερα κρανία βρίσκονται πράγματι στο παρισινό μουσείο. Η επιστροφή τους έγινε νομικά ευκολότερη μετά τον νόμο που ψήφισε η Γαλλία το 2023 και δημιούργησε ειδικό πλαίσιο για τον επαναπατρισμό ανθρώπινων λειψάνων από δημόσιες συλλογές.
Η διαδικασία, πάντως, αναμένεται να κρατήσει ακόμη ένα ή δύο χρόνια. Στη Γουινέα έχουν ήδη συγκροτηθεί επιστημονικές επιτροπές στις οποίες συμμετέχουν ερευνητές, εκπρόσωποι των αρχών και απόγονοι των ιστορικών προσώπων, ενώ αντίστοιχες επιτροπές πρόκειται να δημιουργηθούν και στη Γαλλία.
Η κυβέρνηση της Γουινέας έχει ξεκαθαρίσει ότι, αν τα κρανία επιστρέψουν, δεν πρόκειται να τοποθετηθούν σε προθήκες ούτε να φυλαχθούν στις αποθήκες κάποιου μουσείου. Θα μεταφερθούν στο Φουτά Τζαλόν και θα ταφούν σύμφωνα με τις θρησκευτικές και εθιμικές παραδόσεις της περιοχής. Για τις γουινεανές αρχές, δεν πρόκειται για αντικείμενα πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά για ανθρώπινα λείψανα που στερήθηκαν την ταφή τους.
Το αίτημα εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια της χώρας να εντοπίσει αντικείμενα και λείψανα που αφαιρέθηκαν κατά την αποικιακή περίοδο. Στα τέλη Ιουλίου η Γουινέα ζήτησε επίσης την επιστροφή του Κορανίου και προσωπικών αντικειμένων του Σαμορί Τουρέ, μιας ακόμη εμβληματικής μορφής της αντίστασης στη γαλλική αποικιοκρατία, ο οποίος πέθανε εξόριστος στην Γκαμπόν το 1900.
Οι επιτροπές έχουν ήδη εντοπίσει αντικείμενα που συνδέονται με την ιστορία της Γουινέας σε συλλογές στη Γαλλία, στη Βρετανία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Σενεγάλη και αναμένονται νέα αιτήματα επαναπατρισμού. Η Γαλλία έχει επιστρέψει τα τελευταία χρόνια και άλλα ανθρώπινα λείψανα από την αποικιακή περίοδο: το 2020 παρέδωσε στην Αλγερία 24 κρανία αγωνιστών και αντιστασιακών, ενώ το 2025 η Μαδαγασκάρη παρέλαβε τρία κρανία, ανάμεσά τους εκείνο που θεωρείται ότι ανήκε σε βασιλιά.
Σχεδόν 130 χρόνια μετά τον αποκεφαλισμό του Μποκάρ Μπίρο, το αίτημα της Γουινέας επαναφέρει έτσι ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα γύρω από τις ευρωπαϊκές αποικιακές συλλογές: τι ακριβώς σημαίνει «μουσειακό αντικείμενο» όταν αυτό που βρίσκεται μέσα στην αποθήκη είναι το σώμα ενός ανθρώπου που σκοτώθηκε από την ίδια εξουσία που το μετέφερε εκεί.
Με στοιχεία από Le Monde
