Σε υψόμετρο σχεδόν 4.000 μέτρων, δώδεκα τεχνίτες της κοινότητας Αϊμάρα, ανάμεσά τους και γυναίκες, δουλεύουν στη στέγη μιας εκκλησίας στα υψίπεδα της Βολιβίας. Τοποθετούν δεμάτια άχυρου πάνω σε πλέγματα από καλάμια, χρησιμοποιώντας μια παλιά τεχνική πλέξης που έμαθαν από τους κατοίκους. Κάτω από τη στέγη, στους τοίχους του ναού, οι Τρεις Μάγοι ταξιδεύουν πάνω σε λάμα, ο Χριστός εμφανίζεται ανάμεσα στον ήλιο και στο φεγγάρι και η Οργή έχει τη μορφή ενός Ισπανού στρατιώτη με σπαθί.
Αυτή είναι η εκκλησία Santiago de Curahuara de Carangas, γνωστή ως «Καπέλα Σιστίνα των Άνδεων», ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της αποικιακής τέχνης στη Βολιβία. Οι εργασίες αποκατάστασης, που ξεκίνησαν τον Μάιο, βρίσκονται πλέον στο τελικό στάδιο, με επίκεντρο τη στέγη, τις αντηρίδες και τους τοίχους από ωμόπλινθους. Στόχος είναι να προστατευτούν από την υγρασία οι πολύχρωμες τοιχογραφίες που καλύπτουν σχεδόν ολόκληρο το εσωτερικό. Για τις 15 Δεκεμβρίου έχει προγραμματιστεί ειδική λειτουργία για την ολοκλήρωση του έργου.
Η εκκλησία βρίσκεται περίπου 170 χιλιόμετρα δυτικά της πόλης Ορούρο, σε μια περιοχή όπου οι ισχυροί άνεμοι, οι παγετοί και η έντονη ηλιοφάνεια δοκιμάζουν διαρκώς τα κτίρια. Απ’ έξω, οι λευκοί τοίχοι, η αχυρένια στέγη και το καμπαναριό θυμίζουν έναν λιτό επαρχιακό ναό. Στο εσωτερικό της, όμως, απλώνονται περίπου 300 τετραγωνικά μέτρα τοιχογραφιών. Βιβλικές σκηνές, άγγελοι, δαίμονες, ζώα και φυτά γεμίζουν τους τοίχους και τις θολωτές επιφάνειες, με χρώματα που διατηρούνται εδώ και αιώνες.
Η κατασκευή του ναού ανάγεται στα τέλη του 16ου και στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν Αυγουστινιανοί μοναχοί εγκαταστάθηκαν στην περιοχή για να διαδώσουν τον χριστιανισμό στους αυτόχθονες πληθυσμούς. Οι τοιχογραφίες φιλοτεχνήθηκαν σε διαδοχικές φάσεις, έως το 1777, κυρίως από αυτόχθονες καλλιτέχνες που είχαν διδαχθεί ευρωπαϊκές τεχνοτροπίες. Το 1960 η εκκλησία ανακηρύχθηκε εθνικό μνημείο της Βολιβίας.
Η Γέννηση, ο Μυστικός Δείπνος, η Σταύρωση, η Δευτέρα Παρουσία, η δημιουργία του κόσμου και ο Κατακλυσμός παρουσιάζονται σε έναν πυκνό κύκλο εικόνων. Οι ζωγράφοι γνώριζαν τον μανιερισμό και το μπαρόκ, αλλά έφεραν στις παραστάσεις τους ζώα, φυτά και σύμβολα του κόσμου στον οποίο ζούσαν. Αυτό το ιδιαίτερο ύφος, που συνδέει την ευρωπαϊκή θρησκευτική τέχνη με τις παραδόσεις των Άνδεων, έγινε γνωστό ως «μπαρόκ μεστίσο».
Στον Μυστικό Δείπνο, μπροστά στον Χριστό, υπάρχει ένα λευκό ινδικό χοιρίδιο, παραδοσιακό έδεσμα των Άνδεων, στη θέση του πασχαλινού αρνιού. Η παράσταση έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τους ιστορικούς της τέχνης, καθώς το ζώο συνδεόταν επίσης με τοπικές τελετουργίες και πρακτικές θεραπείας. Δίπλα στον Ιούδα εμφανίζεται μια μαύρη γάτα, σύμβολο κακοτυχίας, ενώ στα πόδια του Χριστού βρίσκεται ένας λευκός σκύλος, που συμβολίζει την καλή τύχη.
Σε μια άλλη τοιχογραφία, οι Τρεις Μάγοι πλησιάζουν τη Βηθλεέμ πάνω σε λάμα. Στην παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας, ο αναστημένος Χριστός πλαισιώνεται από τον ήλιο και το φεγγάρι, ενώ πίσω του απλώνεται ένα ουράνιο τόξο. Ο ήλιος και η σελήνη είχαν κεντρική θέση στις θρησκευτικές αντιλήψεις των λαών των Άνδεων. Στην απεικόνιση των επτά θανάσιμων αμαρτημάτων, η Οργή παρουσιάζεται ως Ισπανός στρατιώτης που απειλεί με το σπαθί του, μέσα σε μια κοινωνία που ζούσε υπό την ισπανική αποικιακή κυριαρχία.
Ξεχωριστή θέση έχει ο απόστολος Ιάκωβος, στον οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός. Οι αυτόχθονες πληθυσμοί συνέδεσαν τον έφιππο άγιο με τον Ιλάπα (Illapa), θεότητα της βροντής και της αστραπής στην παράδοση των Ίνκας. Η μορφή του εξακολουθεί να τιμάται στη Βολιβία ως Τάτα Σαντιάγο, δηλαδή πατέρας Ιάκωβος.
Οι τοιχογραφίες δημιουργήθηκαν για τη διδασκαλία της χριστιανικής πίστης σε πληθυσμούς που είχαν διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις και συχνά δεν γνώριζαν ανάγνωση. Οι ιστορικοί της τέχνης Χοσέ δε Μέσα και Τερέσα Γκίσμπερτ μελέτησαν τις εικόνες αναζητώντας τα ίχνη των παλαιότερων πεποιθήσεων των αυτόχθονων πληθυσμών. Η παρουσία τους εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έρευνας: ορισμένα φυτικά και ζωικά μοτίβα συναντώνται και στην ευρωπαϊκή ζωγραφική, ενώ άλλες παραστάσεις παραπέμπουν σαφέστερα στον κόσμο των Άνδεων. Ανάμεσά τους βρίσκονται μορφές τοπικών αρχηγών και σκηνές βάπτισης αυτόχθονων κατοίκων.
«Όταν μπαίνεις στην εκκλησία, είναι εντυπωσιακό, γιατί δεν υπάρχει ούτε ένα κενό σημείο. Τα πάντα είναι ζωγραφισμένα», λέει η αρχιτέκτονας Χοσεφίνα Μάτας (Josefina Matas), επικεφαλής του έργου συντήρησης. Οι εικόνες καλύπτουν ακόμη και το βαπτιστήριο και το σκευοφυλάκιο. Η ίδια χαρακτηρίζει τον ζωγραφικό διάκοσμο μια ολοκληρωμένη κατήχηση, που επέτρεπε στους ιεραποστόλους να αφηγούνται τις ιστορίες της Βίβλου μέσα από τις εικόνες.
Η φθορά της στέγης απειλούσε πλέον αυτό το σύνολο. Το νερό εισχωρούσε στο κτίριο και είχε ήδη καταστρέψει τα χαμηλότερα τμήματα ορισμένων τοιχογραφιών. Η στέγη έχει συνολική επιφάνεια περίπου 800 τετραγωνικών μέτρων και η επισκευή της απαιτούσε ειδικές γνώσεις. Οι συντηρητές χρειάστηκε να αναζητήσουν τεχνίτες που γνώριζαν τις παραδοσιακές μεθόδους κατασκευής, ενώ τα κούφια καλάμια που χρησιμοποιούνται ως βάση μεταφέρθηκαν από την Ταρίχα, στη νότια Βολιβία, καθώς είναι δυσεύρετα στα υψίπεδα.
Οι κάτοικοι πρότειναν την παλιά τεχνική «quirqui», κατά την οποία τα δεμάτια άχυρου τοποθετούνται με συγκεκριμένο τρόπο πλέξης, ώστε να αντέχουν περισσότερο. Οι τεχνίτες Αϊμάρα ανέλαβαν την εφαρμογή της, δουλεύοντας σε συνθήκες παγετού, ισχυρών ανέμων και απότομων μεταβολών του καιρού. Η νέα στέγη αναμένεται να αντέξει περίπου 25 χρόνια. Οι εργασίες περιλαμβάνουν επίσης την ενίσχυση των αντηρίδων, την επισκευή των εξωτερικών τοίχων και την ανανέωση των επιχρισμάτων.
Το έργο χρηματοδοτείται με περίπου 66.000 δολάρια από το Ταμείο των Αμερικανών Πρέσβεων για τη Διατήρηση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς, με τεχνική υποστήριξη ειδικών στη συντήρηση μνημείων και του Καθολικού Πανεπιστημίου της Βολιβίας. Προηγούμενες εργασίες είχαν πραγματοποιηθεί πριν από περισσότερο από μία δεκαετία, με χρηματοδότηση της γερμανικής πρεσβείας στη Λα Πας. Η νέα αποκατάσταση καθυστέρησε περίπου έναν μήνα, καθώς οι διαδηλώσεις και οι αποκλεισμοί δρόμων τον Μάιο και τον Ιούνιο εμπόδισαν τη μεταφορά των υλικών.
Η εκκλησία παραμένει το σημαντικότερο ιστορικό μνημείο της Κουραουάρα δε Καράνγκας, μιας περιοχής που υπήρξε μέρος της εμπορικής διαδρομής του αργύρου από τα ορυχεία του Ποτοσί προς τον Ειρηνικό. Σήμερα η τοπική οικονομία βασίζεται κυρίως στην εκτροφή λάμα και άλλων καμηλιδών, ενώ οι κάτοικοι ελπίζουν ότι η αποκατάσταση θα ενισχύσει τον πολιτιστικό τουρισμό.
Ο Πολωνός εφημέριος του ναού, γνωστός στην περιοχή ως πατέρας Χασίντο, χρησιμοποιεί ακόμη τις τοιχογραφίες για να διδάσκει στα παιδιά τις βιβλικές ιστορίες. «Εξακολουθώ να χρησιμοποιώ αυτές τις εικόνες για την κατήχηση των παιδιών και των νέων, ακόμη και στην εποχή του TikTok», λέει. Στις 15 Δεκεμβρίου, ο επίσκοπος του Ορούρο και ο αποστολικός νούντσιος αναμένεται να τελέσουν λειτουργία για την ολοκλήρωση της αποκατάστασης.
Πάνω από τις τοιχογραφίες, η καινούργια στέγη από άχυρο θα τις προστατεύει από τις βροχές των Άνδεων για τα επόμενα 25 χρόνια.
Με στοιχεία από The Art Newspaper, Associated Press















