Σχεδόν χίλια χρόνια μετά τη δημιουργία της, η Ταπισερί της Μπαγιέ επιστρέφει στην Αγγλία και από τον Σεπτέμβριο θα εκτίθεται στο Βρετανικό Μουσείο. Το έργο αφηγείται την κατάκτηση της Αγγλίας από τους Νορμανδούς το 1066, με προδοσίες, φιλοδοξία, βία και έναν θρόνο να αλλάζει χέρια.
Αν όμως το κοιτάξει κανείς με σημερινούς όρους, μοιάζει και με ένα είδος μεσαιωνικού manosphere. Είναι ένας κόσμος φτιαγμένος σχεδόν αποκλειστικά γύρω από άνδρες, τα όπλα τους, τα άλογά τους, τη σωματική δύναμη και την ανάγκη να δείξουν ποιος είναι ισχυρότερος.
Η ιστορία ξετυλίγεται σε περίπου 70 μέτρα λινό ύφασμα και κορυφώνεται στη μάχη του Χέιστινγκς, όπου έχασε τη ζωή του ο Χάρολντ Γκόντγουινσον, ο βασιλιάς Χάρολντ Β΄ της Αγγλίας. Στις σκηνές της, άνδρες κόβουν δέντρα, φτιάχνουν πλοία, κυνηγούν, κουβαλούν όπλα και ετοιμάζονται για πόλεμο. Περίπου ένας στους τρεις είναι οπλισμένος.
Στο κέντρο της σύγκρουσης βρίσκονται δύο άνδρες, ο Γουλιέλμος, δούκας της Νορμανδίας, και ο Χάρολντ Γκόντγουινσον. Η διαμάχη τους για τον αγγλικό θρόνο παρουσιάζεται μέσα σε έναν κόσμο όπου η εξουσία κερδίζεται με στρατούς και η βία λύνει τις πολιτικές διαφορές.
Ο ιστορικός Κρίστοφερ Μονκ το λέει πιο παραστατικά. Δύσκολα βρίσκει κανείς στη μεσαιωνική τέχνη σκηνές τόσο «ποτισμένες με τεστοστερόνη».
Και η επίδειξη ανδρισμού δεν περιορίζεται στα ξίφη.
Το 2018, ο καθηγητής Μεσαιωνικής Ιστορίας της Οξφόρδης Τζορτζ Γκάρνετ κάθισε και μέτρησε τα πέη στην Ταπισερί. Βρήκε 93. Τα 88 ανήκουν σε άλογα και τα πέντε σε άνδρες, ενώ υπάρχει και μία αμφιλεγόμενη περίπτωση που εξακολουθεί να συζητείται από τους ειδικούς.
Δεν πρόκειται απλώς για μια σειρά από μεσαιωνικά αστεία. Οι μελετητές βλέπουν σε αυτές τις εικόνες έναν κώδικα πολιτικής ισχύος, όπου η αρρενωπότητα και η εξουσία μπλέκονται κυριολεκτικά πάνω στο ύφασμα.
Η ιστορικός Τζανίνα Ραμίρεζ έχει επισημάνει ότι στην Ταπισερί το μέγεθος μετράει. Το πιο εντυπωσιακά προικισμένο άλογο ανήκει στον Γουλιέλμο λίγο πριν από τη μάχη. Αμέσως μετά έρχεται εκείνο του Χάρολντ. Το μήνυμα δεν είναι ιδιαίτερα λεπτό. Ο αντίπαλος πρέπει να φαίνεται ισχυρός για να αξίζει περισσότερο και η νίκη απέναντί του.
Η γυμνότητα δεν ήταν κάτι ασυνήθιστο στην τέχνη του 11ου αιώνα. Η ειρωνεία είναι ότι αυτές οι τόσο επιδεικτικά ανδρικές εικόνες μπορεί να κεντήθηκαν από γυναίκες, ίσως ακόμη και από μοναχές.
Ο Μονκ θεωρεί ότι τα ανθρώπινα και ζωικά γεννητικά όργανα λειτουργούν ως ένας σύντομος τρόπος για να δηλωθεί οπτικά το πολιτικό machismo μιας κοινωνίας όπου οι άνδρες είχαν σχεδόν όλο τον έλεγχο της εξουσίας.
Οι γυναίκες στην Ταπισερί είναι μόλις έξι.
Αυτό εξηγείται εν μέρει από το ίδιο το θέμα. Η αφήγηση αφορά στρατούς, μάχες και τη διαδοχή στον θρόνο. Πιθανότατα όμως έχει σημασία και το ποιος παρήγγειλε το έργο.
Οι περισσότεροι ιστορικοί θεωρούν ότι πίσω από την Ταπισερί βρισκόταν ο Όντο, επίσκοπος της Μπαγιέ και ετεροθαλής αδελφός του Γουλιέλμου. Ο ίδιος εμφανίζεται επανειλημμένα στις σκηνές και το έργο φαίνεται να ενισχύει τόσο τη νομιμότητα της νορμανδικής κατάκτησης όσο και τον δικό του ρόλο σε αυτήν.
Το κοινό του ήταν επίσης κατά πάσα πιθανότητα ανδρικό.
Η ιστορικός Έμιλι Τζόαν Γουόρντ επισημαίνει ακόμη ότι η υπερβολική παρουσία γυναικών ίσως δημιουργούσε ένα πολιτικό πρόβλημα για τον ίδιο τον Γουλιέλμο. Μέρος της αξίωσής του για τον αγγλικό θρόνο περνούσε μέσα από συγγενικούς δεσμούς της γυναικείας γραμμής, ένα μάλλον εύθραυστο επιχείρημα που δεν υπήρχε λόγος να τονιστεί περισσότερο.
Οι έξι γυναίκες της Ταπισερί
Οι γυναίκες μπορεί να είναι λίγες, αλλά δεν εμφανίζονται τυχαία. Συχνά βρίσκονται εκεί ακριβώς τη στιγμή που η εξουσία αλλάζει χέρια ή όταν ο πόλεμος παύει να είναι υπόθεση στρατιωτών και μπαίνει μέσα στα σπίτια.
Η βασίλισσα Έντιθ σκουπίζει τα δάκρυά της καθώς ο σύζυγός της, Εδουάρδος ο Εξομολογητής, πεθαίνει. Σε άλλη σκηνή, μια γυναίκα και το παιδί της εγκαταλείπουν το σπίτι τους καθώς Νορμανδοί στρατιώτες το πυρπολούν.
Για τη Γουόρντ, η σκηνή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή στρέφει για μια στιγμή το βλέμμα μακριά από τους στρατούς και τους διεκδικητές του θρόνου και δείχνει τι σημαίνει η εισβολή για τους αμάχους.
Οι πιο παράξενες και τολμηρές εικόνες βρίσκονται στα διακοσμητικά περιθώρια πάνω και κάτω από την κύρια αφήγηση. Εκεί εμφανίζονται γυμνά σώματα, σεξουαλικά υπονοούμενα και σκηνές που φαίνεται να σχολιάζουν, ακόμη και να σατιρίζουν, όσα συμβαίνουν στο κέντρο του έργου.
Σε ένα από τα κάτω περιθώρια, μια γυναίκα φαίνεται να προσπαθεί να απομακρυνθεί από έναν άνδρα που την πλησιάζει σεξουαλικά. Σε άλλο σημείο, δύο γυμνές γυναίκες στρέφονται προς γυμνούς άνδρες. Οι εικόνες έχουν ερμηνευτεί ως αναφορές σε μεσαιωνικές ιστορίες για γυναίκες που χρησιμοποιούν το σεξ για να εξαπατήσουν άνδρες.
Οι σκηνές αυτές πιθανόν λειτουργούν ως σχόλιο πάνω σε ένα από τα κεντρικά επεισόδια της Ταπισερί, τον όρκο του Χάρολντ προς τον Γουλιέλμο. Σύμφωνα με τη νορμανδική εκδοχή που αφηγείται το έργο, ο Χάρολντ είχε ορκιστεί ότι θα στηρίξει την αξίωση του Γουλιέλμου στον αγγλικό θρόνο. Μετά τον θάνατο του Εδουάρδου του Εξομολογητή, όμως, στέφθηκε ο ίδιος βασιλιάς. Για τους Νορμανδούς, αυτή ήταν η προδοσία που δικαιολογούσε την εισβολή του Γουλιέλμου στην Αγγλία.
Και μετά υπάρχουν οι γυναίκες που δεν βλέπουμε καθόλου.
Η Ματίλντα της Φλάνδρας, σύζυγος του Γουλιέλμου, απουσιάζει, παρότι πλήρωσε για το «Mora», το εντυπωσιακό πλοίο που βοήθησε τον σύζυγό της να περάσει τη Μάγχη και να ξεκινήσει την εκστρατεία που θα τον έκανε βασιλιά.
Απουσιάζει και η κόρη τους, Αγάθη της Νορμανδίας, η οποία είχε προταθεί ως σύζυγος του Χάρολντ στο πλαίσιο των πολιτικών συμφωνιών της εποχής.
Ένα μεσαιωνικό «MeToo»;
Από τις λίγες γυναίκες που εμφανίζονται, καμία δεν έχει προκαλέσει τόση συζήτηση όσο η Έλφγκιβα.
Η Ταπισερί αναφέρει το όνομά της, χωρίς όμως να εξηγεί καθαρά ποια ήταν ή τι ακριβώς συνέβη. Ένας κληρικός με πράσινο μανδύα απλώνει το χέρι προς το πρόσωπό της. Ακριβώς από κάτω, ένας γυμνός άνδρας με τεράστια γεννητικά όργανα μιμείται σχεδόν τη στάση του.
Ο ιστορικός Ντέιβιντ Μάσγκροου έχει προτείνει ότι μπορεί να βλέπουμε κάτι σαν «μεσαιωνικό MeToo», μια εικόνα που καταγγέλλει ή τουλάχιστον σχολιάζει σεξουαλική παρενόχληση.
Δεν συμφωνούν όλοι. Παλαιότεροι μελετητές έφτασαν στο σημείο να θεωρούν ολόκληρη τη σκηνή άσχετη και να την προσπερνούν επειδή δεν χωρούσε εύκολα στην επίσημη αφήγηση της κατάκτησης.
Ακριβώς όμως στα περιθώρια είναι πιθανό να κρύβεται ένα δεύτερο επίπεδο του έργου.
Οι γυναίκες που κέντησαν την Ταπισερί ασφαλώς δούλευαν πάνω σε κάποιο σχέδιο. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος τους είχε υπαγορεύσει κάθε μικρό ζώο, κάθε χειρονομία και κάθε άσεμνη λεπτομέρεια.
Όπως οι μοναχοί γέμιζαν τα περιθώρια των χειρογράφων με παράξενα πλάσματα, αστεία και μικρές οπτικές παρεκτροπές, έτσι ίσως και οι κεντήστρες είχαν λίγο χώρο για δικά τους σχόλια.
Ο Μονκ αναρωτιέται αν κορόιδευαν τους πολεμοχαρείς άνδρες που κυριαρχούν στην κύρια αφήγηση. Ίσως σατίριζαν ακόμη και τον ίδιο τον Γουλιέλμο. Ίσως πάλι απλώς διασκέδαζαν με χοντροκομμένο χιούμορ όσο δούλευαν.
Δεν υπάρχει τρόπος να το ξέρουμε.
Ξέρουμε όμως κάτι άλλο. Ένα έργο γεμάτο άνδρες που διεκδικούν εξουσία, σκοτώνουν, καίνε και επιδεικνύουν τη δύναμή τους πιθανότατα υπάρχει χάρη στην εργασία γυναικών των οποίων τα ονόματα χάθηκαν.
Όταν οι Βικτωριανοί έβαλαν σορτς στους γυμνούς
Η σεμνοτυφία ήρθε πολλούς αιώνες αργότερα.
Το 1885, 35 γυναίκες της Leek Embroidery Society έφτιαξαν ένα εξαιρετικά πιστό αντίγραφο της Ταπισερί, το οποίο σήμερα βρίσκεται στο Reading Museum.
Οι μάχες έμειναν. Τα όπλα έμειναν. Τα πτώματα έμειναν.
Τα πέη, όχι όλα.
Στο βικτωριανό αντίγραφο, τα υπερμεγέθη γεννητικά όργανα των αλόγων έχουν περιοριστεί αισθητά. Και ο γυμνός άνδρας κάτω από τη σκηνή της Έλφγκιβα απέκτησε κάτι που το πρωτότυπο δεν είχε ποτέ, ένα ζευγάρι σορτς.
Οι γυναίκες που έφτιαξαν το αντίγραφο έκαναν όμως και μια πολύ πιο ουσιαστική αλλαγή. Πρόσθεσαν ένα επιπλέον περίγραμμα και κέντησαν επάνω του τα ονόματά τους.
Οι άγνωστες γυναίκες που πιθανότατα έφτιαξαν το πρωτότυπο του 11ου αιώνα δεν είχαν αφήσει υπογραφές. Οι Βικτωριανές διάδοχοί τους φρόντισαν να μην συμβεί το ίδιο.
Η Ραμίρεζ το θέτει εύστοχα. Κανείς δεν θα μιλούσε για την «Έναστρη Νύχτα» χωρίς να αναφέρει τον Βαν Γκογκ. Για την Ταπισερί της Μπαγιέ, αντίθετα, επί αιώνες μιλούσαμε για βασιλιάδες, δούκες, πολέμους και κατακτήσεις χωρίς να ξεκινάμε από τις γυναίκες που την έφτιαξαν.
Κάπως έτσι, ένα από τα πιο διάσημα έργα για την ανδρική εξουσία του Μεσαίωνα καταλήγει να έχει μια τελευταία ειρωνεία. Οι άνδρες καταλαμβάνουν σχεδόν όλο το ύφασμα, αλλά οι γυναίκες ήταν πιθανότατα εκείνες που τους έραψαν πάνω του.
Με πληροφορίες από BBC
