ΣΕ ΜΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ το 2017 σχετικά με την εμπορική συμφωνία ΗΠΑ – Νότιας Κορέας, ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εξήγησε στον κορυφαίο διαπραγματευτή του για το εμπόριο, Ρόμπερτ Λάιτχαϊζερ, πώς πρέπει να διαπραγματευτεί με τους Νοτιοκορεάτες: «Έχετε 30 ημέρες και αν δεν κάνετε παραχωρήσεις, αποσύρομαι». «Εντάξει, θα πω στους Κορεάτες ότι έχουν 30 ημέρες», απάντησε ο Λάιτχαϊζερ. «Όχι, όχι, όχι», παρενέβη ο Τραμπ. «Δεν διαπραγματεύεσαι έτσι. Δεν τους λες ότι έχουν 30 ημέρες. Τους λες, αυτός ο τύπος είναι τόσο τρελός που θα μπορούσε να αποσυρθεί ανά πάσα στιγμή… Τους λες, αν δεν κάνουν τις παραχωρήσεις τώρα, αυτός ο τρελός θα αποσυρθεί από τη συμφωνία». Επτά χρόνια μετά, το 2024, στην προεκλογική εκστρατεία του είπε ότι ουδέποτε θα χρειαζόταν να χρησιμοποιήσει βία εναντίον της Κίνας, επειδή ο Κινέζος Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ «με σέβεται και ξέρει ότι είμαι τρελός».
Φαίνεται ότι η «θεωρία του τρελού» (madman theory) έχει γοητεύσει τόσο τον Τραμπ ώστε την ενσωμάτωσε στη φιλοσοφία των διαπραγματεύσεών του, καθιστώντας το στοιχείο του «απρόβλεπτου» μεγάλο χάρισμά του και καμαρώνοντας που το πιο προβλέψιμο χαρακτηριστικό του είναι ο απρόβλεπτος εαυτός του. Το μοτίβο είναι γνωστό: χονδροειδείς απειλές, αιφνίδιες ανατροπές πολιτικής και συμπεφωνημένων, αντιφάσεις, ασυνέπειες και σκόπιμη ασάφεια. Η προφανής επιδίωξή του είναι να κρατήσει συμμάχους και αντιπάλους σε κατάσταση αβεβαιότητας ώστε να υποκύψουν στις απαιτήσεις του από φόβο μήπως αυτός ο «ψυχικά ασταθής» ξεφύγει και προκαλέσει μεγάλη ζημία. Κοντολογίς, ο παραλογισμός αποτελεί πλεονέκτημα για τον επιτυχή εξαναγκασμό των αντιπάλων.
Αδυνατώντας να εκπονήσει μια πειθαρχημένη μακροπρόθεσμη στρατηγική, η τακτική του Τραμπ είναι μια γεωπολιτική σαπουνόπερα στην οποία ξεχειλίζουν οι αυτοσχεδιασμοί, η αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά και οι πομπώδεις ρητορείες.
Ουδέν καινόν υπό τον ήλιον. Δεν είναι νέα στρατηγική, ξεκινά τουλάχιστον από τον 16ο αιώνα – υπό ορισμένες συνθήκες, «είναι πολύ σοφό να προσποιείσαι την τρέλα», έγραψε ο Νικολό Μακιαβέλι. Ξέρουμε και τον νονό της, που την έκανε διάσημη. Ο Ρίτσαρντ Νίξον τη βάπτισε το 1968, συζητώντας με τον τότε προσωπάρχη του Λευκού Οίκου, Μπομπ Χάλντεμαν: «Το αποκαλώ θεωρία του τρελού, Μπομπ. Θέλω οι Βορειοβιετναμέζοι να πιστέψουν ότι έχω φτάσει στο σημείο που θα κάνω τα πάντα για να σταματήσω τον πόλεμο. Θα τους πούμε απλώς ότι “για όνομα του Θεού, ξέρετε ότι ο Νίξον έχει εμμονή με τον κομμουνισμό. Δεν μπορούμε να τον συγκρατήσουμε όταν είναι θυμωμένος, και έχει βάλει στο μάτι την πυρηνική ενέργεια”, και ο ίδιος ο Χο Τσι Μινχ θα βρίσκεται στο Παρίσι σε δύο μέρες εκλιπαρώντας για ειρήνη» (Ροζάν ΜακΜάνους, Foreign Affairs, 24.01.2025).
Ωστόσο, ήδη μια δεκαετία νωρίτερα, στην αποκορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, ο οικονομολόγος Ντάνιελ Έλσμπεργκ (1959) και ο μετέπειτα νομπελίστας Τόμας Σέλινγκ (1960) είχαν διατυπώσει τη σύγχρονη αντίληψη της «θεωρίας του τρελού» στο πλαίσιο εκπόνησης μιας στρατηγικής για την αποτροπή της χρήσης πυρηνικών όπλων. Αμφότεροι ισχυρίστηκαν ότι η τρέλα που γίνεται αντιληπτή θα μπορούσε να κάνει τις απειλές πιο αξιόπιστες. Ένας «πειστικά τρελός» θα μπορούσε να απειλήσει αξιόπιστα με μεγάλους κινδύνους (Ντάνιελ Έλσμπεργκ), και ένα «παράδοξο της αποτροπής είναι ότι δεν βοηθάει πάντα να είσαι, ή να πιστεύεται ότι είσαι, πλήρως λογικός, ψύχραιμος και να έχεις αυτοέλεγχο» (Τόμας Σέλινγκ).
Ουδέποτε οι Έλσμπεργκ και Σέλινγκ υποστήριξαν ότι ένας Αμερικανός Πρόεδρος πρέπει να χρησιμοποιεί το τέχνασμα του τρελού. Ούτε η ακαδημαϊκή έρευνα θεωρεί ότι διασφαλίζει την επιτυχία μακροπρόθεσμα. Ούτε ιστορικά επιβεβαιώνεται ότι παγκόσμιοι ηγέτες που φημίζονται για την απρόβλεπτη φύση τους, την παρορμητικότητά τους και την αλλόκοτη συμπεριφορά τους πέτυχαν αυτό που ήθελαν. Ο Νίξον απέτυχε να πείσει τους Βορειοβιετναμέζους και τους συμμάχους τους για την τρέλα του και τελικά αναγκάστηκε να αποσυρθεί από το Βιετνάμ. Όταν η ΕΣΣΔ προσπάθησε να αποκτήσει τον έλεγχο όλου του Βερολίνου, ο όχι σπάνια αναψοκοκκινισμένος Νικίτα Χρουστσόφ απείλησε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα, αλλά δεν κατάφερε τις Ηνωμένες Πολιτείες να υποχωρήσουν. Οι πυρηνικές απειλές του Πούτιν κατόρθωσαν μεν αρχικά να περιορίσουν τη δυτική στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία, αλλά εν τέλει οι σύμμαχοί της την τροφοδοτούν με πολλά προηγμένα όπλα.
Όλα αυτά μάς φέρνουν στον Τραμπ και τα συνεχή πηγαινέλα από τις εξωφρενικές απειλές προς το Ιράν («θα τερματίσω τον πολιτισμό του», «θα το στείλω πίσω στη λίθινη εποχή») στην κατάπαυση του πυρός και την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων. Θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για τυπική περίπτωση εφαρμογής της «θεωρίας του τρελού». Ωστόσο, αυτό που είδαμε μέχρι τώρα είναι ότι αυτή η στρατηγική δεν λειτούργησε και κατά πάσα πιθανότητα δεν πρόκειται να λειτουργήσει. Ο λόγος είναι σχεδόν προφανής: το Ιράν θεωρεί ότι διακυβεύεται η δική του επιβίωση. Μπορεί να μην απαντάς σε έναν κακότροπο γείτονα, αλλά δεν θα ανεχτείς να καταπατήσει τον κήπο σου.
Η θεωρία του τρελού είναι δημοφιλής και προωθείται από τον ίδιο τον Τραμπ και την αυλή του. Πάντως, η απλούστερη ερμηνεία είναι πάντα η καλύτερη, σύμφωνα με τη Λεπίδα του Όκαμ. Αδυνατώντας να εκπονήσει μια πειθαρχημένη μακροπρόθεσμη στρατηγική, η τακτική του Τραμπ είναι μια γεωπολιτική σαπουνόπερα στην οποία ξεχειλίζουν οι αυτοσχεδιασμοί, η αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά και οι πομπώδεις ρητορείες. Δυστυχώς, με πολλά θύματα και ανυπολόγιστες καταστροφές.
