Σε μια συνηθισμένη διαδρομή προς τη δουλειά, ένας σύζυγος ρώτησε τη σύζυγό του και Αυστραλή βιολόγο, που εξειδικεύεται σε θέματα αναπαραγωγής, Νικόλ ΜακΦέρσον, μία φαινομενικά απλή και ταυτόχρονα πολυσύνθετη ερώτηση σχετικά με την αναπαραγωγή του ανθρώπου στο διάστημα.
«Πιστεύεις ότι οι άνθρωποι θα μπορούσαν να αναπαραχθούν στο διάστημα;» ρώτησε ο σύζυγος τη ΜακΦέρσον, σε θέμα που αναδεικνύει το National Geographic.
«Η πρώτη μου απάντηση ήταν ακαριαία: “Ναι, φυσικά”», αναφέρει η ίδια. Όσο όμως το σκεφτόταν, τόσο πιο περίπλοκο γινόταν το ζήτημα. Το National Geographic υπενθυμίζει στο ενδιάμεσο πως η ανθρώπινη αναπαραγωγή βασίζεται σε αμέτρητες περιβαλλοντικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν από τη ζωή στη Γη, καθιστώντας την εγκυμοσύνη εκτός του πλανήτη μας πολύ λιγότερο απλή απ’ όσο φαίνεται. «Όσο το ανέλυα, τόσο κατέληγα στο ότι ίσως τελικά να μην μπορούμε», προσθέτει η βιολόγος.
Can Humans Get Pregnant In Space? New Study Reveals What Scientists Found https://t.co/5mEXkP3wwe pic.twitter.com/Qg7AjVxpvw
— NDTV (@ndtv) March 29, 2026
Το διάστημα, εχθρικό περιβάλλον
Το διάστημα είναι ένα εχθρικό περιβάλλον ακόμα και για τους ενήλικες αστροναύτες, πόσο μάλλον για ένα μωρό ή μια έγκυο. Χωρίς θαλάμους υπό πίεση ή ειδικές στολές, οι αστροναύτες χάνουν τις αισθήσεις τους και πεθαίνουν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Την ίδια ώρα, οι ηλιακές εκλάμψεις και οι γαλαξιακές εκρήξεις απελευθερώνουν κοσμικές ακτίνες υψηλής ενέργειας που προκαλούν βλάβες στο DNA και κυτταρικές δυσλειτουργίες. Παράλληλα, η έλλειψη βαρύτητας οδηγεί σε ατροφία μυών και οστών, καρδιαγγειακούς κινδύνους, εξασθένηση του ανοσοποιητικού και νευρολογικά προβλήματα.
Το ερώτημα μπορεί να ακούγεται εξωπραγματικό, όπως αναφέρει το National Geographic, και να μοιάζει περισσότερο με σενάριο επιστημονικής φαντασίας παρά με μία πραγματικότητα. Ωστόσο, καθώς η ανθρωπότητα προετοιμάζεται για μακροχρόνιες αποστολές στη Σελήνη και τον Άρη, ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν αναπόφευκτη την ανθρώπινη αναπαραγωγή στο διάστημα.
«Κάποια στιγμή, κάποια γυναίκα θα μείνει έγκυος στο διάστημα, είτε κατά λάθος είτε σκόπιμα, και δεν θέλουμε να βρεθούμε προ εκπλήξεως», εξηγεί ο Ντάγκλας Ρούντεν, αναπτυξιακός βιολόγος στο Πανεπιστήμιο Wayne State του Μίσιγκαν. «Θα ήταν καλό να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τι πρόκειται να συμβεί».
Παρά τα τεράστια ρίσκα, οι ερευνητές μελετούν ήδη τους μηχανισμούς της αναπαραγωγής εκτός Γης, δοκιμάζοντας την κύηση σε οργανισμούς-μοντέλα, στέλνοντας έμβρυα σε δορυφόρους, προσομοιώνοντας διαστημικές συνθήκες στο εργαστήριο και αναπτύσσοντας νέα εργαλεία για να κατανοήσουν πώς η μικροβαρύτητα, η ακτινοβολία, η απομόνωση και το στρες επηρεάζουν τη γονιμότητα και την ανάπτυξη του εμβρύου.
Can Humans Get Pregnant In Space? Scientists One Step Closer To Finding Outhttps://t.co/mUqwn0tlUz pic.twitter.com/PJkR3RP2ud
— Forbes (@Forbes) October 30, 2023
Πώς αντιδρούν σπέρμα και ωάριο στη μικροβαρύτητα
Η ΜακΦέρσον και η ομάδα της στο Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας εξέτασαν πρόσφατα πώς αντιδρούν τα σπερματοζωάρια στη μικροβαρύτητα, χρησιμοποιώντας μια συσκευή που ονομάζεται κλινοστάσιο, ένα σύστημα τυχαίας τοποθέτησης που προσομοιώνει τις διαστημικές συνθήκες, εμποδίζοντας τα κύτταρα να αντιληφθούν τι είναι «πάνω» και τι «κάτω».
Οι ερευνητές εξέτασαν αν το ανθρώπινο, το λαγοειδές και το χοιρινό σπέρμα μπορούσαν να πλοηγηθούν μέσα σε έναν μικροσκοπικό λαβύρινθο που μιμείται το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα, ώστε να γονιμοποιήσουν επιτυχώς τα ωάρια.
Αν και τα σπερματοζωάρια κινούνταν κανονικά, λίγα ήταν αυτά που κατάφεραν να φτάσουν στο ωάριο. Υπό συνθήκες μικροβαρύτητας, ο αριθμός των σπερματοζωαρίων που ολοκλήρωσαν τη διαδρομή μειώθηκε κατά 30% έως 50%, όπως ανέφερε η ομάδα στο περιοδικό Communications Biology. Το ποσοστό αυτό, κατά τους ειδικούς, υποδηλώνει ότι η γήινη βαρύτητα βοηθά φυσιολογικά το σπέρμα να προσανατολιστεί μέσα στο αναπαραγωγικό σύστημα.
Ωστόσο, όταν η ομάδα πρόσθεσε προγεστερόνη, μια ορμόνη που απελευθερώνεται φυσικά κοντά στο ωάριο, η πλοήγηση φαίνεται να βελτιώθηκε. «Αν τους δώσεις αρκετό χρόνο, τελικά φτάνουν στην άλλη άκρη», σημειώνει η ΜακΦέρσον.
Παρόλο που λιγότερα σπερματοζωάρια τα κατάφεραν, όσα έφτασαν φάνηκε να είναι «υψηλότερης ποιότητας». Όμως, η παρατεταμένη έκθεση σε μικροβαρύτητα επιβράδυνε την ανάπτυξη του εμβρύου και μείωσε την ποιότητά του, αποδεικνύοντας ότι τα αρχικά στάδια της αναπαραγωγής είναι εξαιρετικά ευάλωτα.
Πάντως, για ευνόητους λόγους, η NASA απαγορεύει σε εγκύους να συμμετέχουν σε διαστημικές αποστολές. Αρκετές αστροναύτες έχουν ταξιδέψει στο διάστημα, επέστρεψαν με ασφάλεια και αργότερα απέκτησαν υγιέστατα παιδιά, γεγονός που δείχνει ότι το διαστημικό ταξίδι δεν προκαλεί απαραίτητα μόνιμες επιπλοκές στη γονιμότητα. Η μελέτη όμως της ίδιας της κύησης εν ώρα πτήσης είναι πολύ πιο σύνθετη.
«Μια ενήλικη γυναίκα μπορεί να αποφασίσει μόνη της αν θέλει να συμμετάσχει σε ένα πείραμα, αλλά το έμβρυο που κυοφορεί δεν έχει αυτή τη δυνατότητα. Γι’ αυτό είναι ηθικά ευαίσθητο να κάνουμε πειράματα σε ανθρώπινα υποκείμενα που δεν μπορούν να συναινέσουν», εξηγεί ο Μαρσέλ Έγκλι, επιστήμονας μηχανοβιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λουκέρνης.
Λόγω αυτών των περιορισμών, οι επιστήμονες έχουν στραφεί στα ζώα. Από το 1965, σαύρες, αρουραίοι, ορτύκια, βάτραχοι και ψάρια έχουν σταλεί στο διάστημα. Ωστόσο, η ολοκλήρωση ενός πλήρους αναπαραγωγικού κύκλου παραμένει, υπό μία έννοια, πρόκληση: «Είναι πολύ δύσκολο να επιτύχεις φυσικό ζευγάρωμα ποντικιών στο διάστημα. Αρρωσταίνουν συνεχώς λόγω των συνθηκών, οπότε δεν έχουν διάθεση», εξηγεί ο Ρούντεν.
Τι δείχνουν μελέτες για την αναπαραγωγή στο διάστημα
Παρά τις δυσκολίες, ορισμένες μελέτες έχουν προσφέρει σημαντικές ενδείξεις για την αναπαραγωγή στο διάστημα. Χαρακτηριστικά, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ερευνητές έστειλαν εγκύους αρουραίους στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS) στα μέσα της κύησής τους. Οι αρουραίοι επέστρεψαν στη Γη λίγες μέρες πριν γεννήσουν. Αν και εμφάνισαν διπλάσιες συσπάσεις τοκετού σε σχέση με το κανονικό, η διάρκεια του τοκετού, ο αριθμός των νεογνών και η μητρική φροντίδα δεν διέφεραν από τα δεδομένα της Γης.
Το 2020, η Κίνα εκτόξευσε τον δορυφόρο Shijian-10 (SJ-10), μεταφέροντας έμβρυα ποντικών σε έναν αυτόματο επωαστήρα. Ο δορυφόρος λειτούργησε αυτόνομα, διατηρώντας ζεστά τα έμβρυα, παρέχοντας θρεπτικά συστατικά και καταγράφοντας την εξέλιξή τους με μικροσκόπιο.
Όταν ο δορυφόρος ανακτήθηκε, διαπιστώθηκε ότι τα έμβρυα είχαν διαιρεθεί φτάνοντας στο στάδιο της βλαστοκύστης. Ωστόσο, μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό εξελίχθηκε σε υγιείς βλαστοκύστες.
Εν τω μεταξύ, τα ευρήματα του SJ-10 έδειξαν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν έγκειται στην έλλειψη βαρύτητας, αλλά στην ακτινοβολία. Το DNA των εμβρύων παρουσίασε ανώμαλα μοτίβα χημικών αλλοιώσεων, παρόμοια με αυτά που προκαλούνται από εκθέσεις σε ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία στη Γη.
Οι βλάβες αυτές προκλήθηκαν από την κοσμική ακτινοβολία, σωματίδια υψηλής ενέργειας από τον Ήλιο και τον γαλαξία. «Φανταστείτε τις κοσμικές ακτίνες σαν μικροσκοπικές σφαίρες που διαπερνούν το σώμα, προκαλώντας τοπικές κυτταρικές βλάβες. Η μακροχρόνια έκθεση λειτουργεί αθροιστικά», εξηγεί ο Άρουν Βίβιαν Χόλντεν, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λιντς. Για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο ενός εμβρύου, οι βλάβες αυτές μπορεί να αποβούν μοιραίες.
Στη Γη, αυτό που μας προστατεύει, είναι το μαγνητικό πεδίο. Στο διάστημα όμως, τα υψηλής ενέργειας σωματίδια διαπερνούν ακόμα και τα μεταλλικά τοιχώματα των σκαφών. Η NASA πειραματίζεται τώρα με νέα υλικά θωράκισης, όπως διπλά τοιχώματα γεμάτα με νερό ή προηγμένα νανοϋλικά από νιτρίδιο του βορίου (BNNTs), τα οποία απορροφούν και διασπείρουν την επικίνδυνη ακτινοβολία.
Το National Geographic, καταλήγοντας, σημειώνει πως ακόμα κι εάν γεννηθεί με ασφάλεια στο διάστημα ένα μωρό, η προσαρμογή του στη Γη θα είναι εξαιρετικά δύσκολη.
Ένα βρέφος που αναπτύσσεται σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας θα αναπτύξει πολύ λιγότερη μυϊκή και οστική μάζα, ενώ το κυκλοφορικό του σύστημα και η πίεση του αίματος θα προσαρμοστούν σε εντελώς διαφορετικά δεδομένα. «Θα χρειαζόταν τεράστια υποδομή και ειδικός εξοπλισμός για να μπορέσει ένα τέτοιο παιδί να επιβιώσει στη γήινη βαρύτητα», υπογραμμίζει ο Έγκλι.
Παρ’ όλα αυτά, η έρευνα αυτή προσφέρει πολύτιμα οφέλη και για τη ζωή στη Γη. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα σπερματοζωάρια πλοηγούνται σε σύνθετα περιβάλλοντα μπορεί να βελτιώσει τις μεθόδους εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF) ή τις κτηνοτροφικές εφαρμογές.
Όπως υπενθυμίζει η ΜακΦέρσον, πολλές από τις τεχνολογίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά, από τις συσκευασίες τροφίμων και την αποξήρανση μέχρι τις κάμερες των smartphones, γεννήθηκαν μέσα από την αναγκαιότητα της διαστημικής έρευνας.
Με πληροφορίες από National Geographic
