Ναύτης στα βουνά
Marinheiro das Montanhas (2021), ταινία του Βραζιλιάνου σκηνοθέτη Karim Aïnouz
Μετά τον Ναύτη των βουνών, ο Karim Aïnouz γύρισε άλλες δύο ταινίες, το Motel Destino και το Rosebushpruning (2026). Αναφερόμενος στην τελευταία αυτή ταινία, ο Karim Aïnouz εξήρε την συμβολή του Ευθύμη Φιλίππου: “αποτελεί ένα από τα πιο αλλόκοτα και τολμηρά έργα που είχα την τύχη να δημιουργήσω. Ο Ευθύμης Φιλίππου (σ.σ.: σεναριογράφος των ταινιών Κυνόδοντα και The Lobster) πραγματοποίησε μια άκρως εντυπωσιακή διασκευή του φιλμ Γροθιές στην τσέπη του Μάρκο Μπελόκιο”.
Vincent Nicolet
Culturopoing – 17.04.2024
Με τη συντροφιά της ανάμνησης της χαμένης του μητέρας και της κάμεράς του, ο σκηνοθέτης Καρίμ Αϊνούζ επιχειρεί για πρώτη φορά ένα προσωπικό ταξίδι στη γενέτειρα του πατέρα του, την Αλγερία. Ένα κινηματογραφημένο ημερολόγιο που εξερευνά τα θέματα της οικογένειας, του έρωτα και της επανάστασης, μια αφήγηση ταυτόχρονα προσωπική και πολιτική.
Λέξεις πριν από τις εικόνες, ήχοι και μουσική (La Sonnambula από την Βραζιλιάνα σοπράνο Bidú Sayão) πριν από τον λόγο, ο Ναύτης των Βουνών προσδιορίζει εξαρχής το περίγραμμά του, τους “κανόνες” του.
Τι είναι αυτή η μυστηριώδης calentura [παλιός ιατρικός όρος για έναν τροπικό πυρετό που έπληττε ιστορικά τους ναυτικούς· το πιο χαρακτηριστικό του σύμπτωμα ήταν ένα παραλήρημα που έκανε τους προσβεβλημένους ναυτικούς να έχουν παραισθήσεις, βλέποντας τον ωκεανό σαν καταπράσινα, ανθισμένα λιβάδια, πράγμα που συχνά τους οδηγούσε να πηδήξουν στη θάλασσα -σ.σ.] που περιγράφεται στην αρχή και η οποία, μιάμισι ώρα αργότερα, θα επανεμφανιστεί στις τελευταίες σκηνές της ταινίας; Όπερα, ποίηση και μυθολογία σκιαγραφούν εκ των προτέρων το ταξίδι που επιχειρεί ο Καρίμ Αϊνούζ. Χείμαρροι εικόνων από διαφορετικές πηγές και εποχές συγκρούονται μεταξύ τους, με το πέρασμα από τη μία στην άλλη να είναι άλλοτε απαλό και άλλοτε απότομο. Απεραντοσύνη των τοπίων (ενίοτε γίνεται αισθητός ένας ιμπρεσιονιστικός πειρασμός), κάδρα μέσα στα κάδρα, “λαθραία” πλάνα, οι οπτικές εντυπώσεις διαδέχονται η μία την άλλη και εκλεπτύνονται με μικρές πινελιές, με θραύσματα, σαν κολάζ που μοιάζουν συμπτωματικά αλλά συνδέονται οργανικά μέσω των αισθήσεων. Καθώς η εμβύθιση έχει ξεκινήσει, το voice-off του κινηματογραφιστή γίνεται πλέον αισθητό. Αυτό το γράμμα που απευθύνεται στην (εκλιπούσα) μητέρα του δεν έρχεται τόσο για να εικονογραφήσει όσα συμβαίνουν στην οθόνη, όσο για να θέσει ερωτήματα, να ανοίξει έναν διάλογο. Μια ανεκδοτολογική αλλά διασκεδαστική λεπτομέρεια είναι ότι ο τελευταίος ψεύδεται, στην αναζήτησή του για την αλήθεια, προσποιούμενος τον Βραζιλιάνο δημοσιογράφο. Ο Αϊνούζ εξερευνά την πραγματικότητα για να διακρίνει άλλα πεδία πιθανοτήτων, άλλες ζωές εκτός από τη δική του. Οι εποχές και οι αφηγήσεις συνομιλούν μεταξύ τους, συνδέονται μέσω του μοντάζ. Η αναζήτηση μιας πολλαπλής φόρμας συνοδεύει και τροφοδοτεί μια εσωτερική αναζήτηση. Η ταινία σε καθηλώνει αρχικά με την ελευθερία, την τόλμη και τη ζωτικότητά της. Δίνει την εντύπωση ότι παρακολουθείς μια κινούμενη δημιουργία που μεταλάσσεται, κατ’ εικόνα ενός βλέμματος που εξελίσσεται καθώς ο δημιουργός ανακαλύπτει και διασχίζει τη χώρα. Πανταχού παρών, τείνει ωστόσο να μπαίνει στη σκιά, επιθυμώντας να διευρύνει τον ορίζοντά του, να μετατρέψει την προσωπική του επιδίωξη σε κάτι πιο οικουμενικό.
Ο Ναύτης των βουνών είναι ένα χρονικό απώλειας και αποκαλύψεων, μια οδύσσεια γεμάτη φαντάσματα και κατοικημένη από ζωντανούς. Όταν αναλογίζεται τις πρώτες ερωτήσεις που έκανε στη μητέρα του για τον πατέρα του, όταν φαντάζεται την πρώτη συνάντηση των γονιών του, ο Καρίμ Αϊνούζ μας φέρνει αντιμέτωπους με ένα κράμα ουτοπίας και μελαγχολίας που μας διαπερνά. Η σκηνοθεσία, που είναι ιδιαίτερα ζωντανή σε αυτές τις στιγμές και αποτελείται κυρίως από φωτογραφίες, υπογραμμίζει τον ταυτόχρονα αισιόδοξο και εφήμερο χαρακτήρα αυτής της ερωτικής παρένθεσης – για έναν άνθρωπο που δεν είδε ποτέ τους γονείς του μαζί, παρά μόνο στα στιγμιότυπα που αποκαλύπτει στην οθόνη. Αυτός ο χωρισμός, που μαντεύει κανείς ότι υπήρξε επώδυνος, θα συνδέσει τις δύο καταγωγές του κινηματογραφιστή, καθώς η Ιστορία αντανακλάται σαν σε αντίστροφο καθρέφτη, μέσα από έναν ανησυχητικό απόηχο. Η μητέρα επιστρέφει σε μια Βραζιλία που έχει πέσει στα χέρια των στρατιωτικών, ενώ ο πατέρας φιλοδοξεί να βοηθήσει στην ανοικοδόμηση μιας ανεξάρτητης Αλγερίας, την οποία ανακαλύπτει ο σκηνοθέτης μισό αιώνα αργότερα. Στα πενήντα του χρόνια, σχεδόν εξήντα, παρατηρεί τόσο τη χώρα που διασχίζει όσο και εκείνους και εκείνες που την κατοικούν.
Μια αλγερινή νεολαία άλλοτε απαισιόδοξη (που φτάνει στο σημείο να μετανιώνει για την αποχώρηση των Γάλλων) και άλλοτε χαρούμενη και αθώα. Πώς τα χθεσινά δράματα και οι τραγωδίες διαμόρφωσαν τη χώρα έτσι όπως είναι σήμερα; Καθώς βρίσκει απαντήσεις στα βαθιά του ερωτήματα, ο Αϊνούζ ανακαλύπτει την πραγματικότητα μιας πληγωμένης και περήφανης χώρας που θα μπορούσε να είναι η δική του. Η ενίοτε σκληρή πραγματικότητα, ωστόσο, δεν πτοεί τη διάθεση ενός ώριμου και αισιόδοξου ανθρώπου, ο οποίος δεν διστάζει να δώσει ανάσες με σύντομες, ανάλαφρες παρεκβάσεις, όπως όταν συναντά έναν συνώνυμό του. Αργότερα, εικόνες από την αποικιακή εποχή, ντυμένες με τα λόγια του Φραντς Φανόν, θα δώσουν τη θέση τους σε μια αυτοσχέδια ταινία μικρού μήκους με την Ινές, τη μακρινή νεαρή ξαδέλφη του, η οποία αποτελεί την προφανή ενσάρκωση μιας δίψας για φως, μιας αχτίδας ελπίδας για το μέλλον. Κατά βάθος, ο Καρίμ Αϊνούζ επιδιώκει να ξαναβρεί την αισιοδοξία για τις αντίστοιχες χώρες τους που χαρακτήριζε τους γονείς του τη στιγμή που χωρίζουν, αρνούμενος να δεχτεί την έννοια του μοιραίου. Στο τέρμα αυτού του συγκινητικού, επιμορφωτικού και αναζωογονητικού ταξιδιού (που συνοδεύεται από το Smalltown Boy των Bronski Beat), αποκαλύπτεται ένα έργο-σταθμός για τη φιλμογραφία ενός πολυσχιδούς καλλιτέχνη. Ιχνηλατώντας τις ρίζες του, μας διαφωτίζει παράλληλα ασυνείδητα γύρω από την κινητήριο δημιουργική του δύναμη, την αστείρευτη ανάγκη του να κατανοήσει όσους βρίσκονται γύρω του, σε όλο το εύρος και την πολυπλοκότητά τους. Αν και παρουσιάζεται σαν ένα “μικρό” αυτοβιογραφικό ντοκιμαντέρ, ο Ναύτης των Βουνών αποτελεί μια καλλιτεχνική κατάθεση και μια απόλυτα ειλικρινής έκθεση του εαυτού του σκηνοθέτη. Ένα αντικείμενο τόσο γοητευτικό όσο και συναρπαστικό.
Πότε αποφασίσατε ότι θα κάνατε ταινία αυτό το ταξίδι στην Αλγερία;
Είχα την ανάγκη να κάνω αυτό το ταξίδι και είχα τη διαίσθηση ότι θα μπορούσε να γίνει ταινία, χωρίς ωστόσο να είμαι σίγουρος. Ένιωθα ότι υπήρχε κάτι αρκετά κινηματογραφικό, όχι μόνο λόγω του ταξιδιού αλλά σε σχέση με την ιστορία των γονιών μου. Πέρασε πάρα πολύς καιρός από τη στιγμή που ονειρεύτηκα αυτό το ταξίδι μέχρι τη στιγμή που τελικά το έκανα. Η βεβαιότητα ότι αυτή η εμπειρία μπορούσε να μετατραπεί σε σινεμά έγινε πραγματικά ξεκάθαρη μετά την επιστροφή μου από την Αλγερία. Πέρασα δυόμισι μήνες σε αυτή τη χώρα το 2019. Όλο το υλικό που γύρισα εκεί είναι από εκείνη την περίοδο. Η ιστορία των γονιών μου είναι ενδιαφέρουσα, αλλά αυτό που μου προκάλεσε σοκ στην Αλγερία ήταν όλα όσα δεν ήξερα για αυτή τη χώρα. Ένιωσα σαν να έφαγα ένα χαστούκι και αναρωτήθηκα πώς μπορούσα να είμαι τόσο ανίδεος για την ιστορία της, ειδικά για το μετααποικιακό κομμάτι. Τι είχε γίνει αυτή η χώρα αφότου ανεξαρτητοποιήθηκε από τη γαλλική αποικιακή δύναμη; Σκέφτηκα τότε ότι υπήρχε μια ταινία που έπρεπε να γίνει, όχι απλώς για το ταξίδι και την ανακάλυψη του παρελθόντος μου, αλλά για να επιμορφωθώ ο ίδιος, και ταυτόχρονα να ανοίξω πόρτες σε μια ιστορία που δεν την διηγούνται καθόλου, είτε στην Ευρώπη, είτε στη Γαλλία, είτε στη Βραζιλία. Η ταινία έπρεπε να ξεπεράσει την προσωπική μου ιστορία, έπρεπε να περάσουμε στην Ιστορία με Ι κεφαλαίο: τον πόλεμο της Αλγερίας, την ανεξαρτησία.
Πώς σκεφτήκατε και πώς εντάξατε αυτό το voice-over στις εικόνες;
Ένας από τους λόγους ύπαρξης αυτής της ιστορίας ήταν η γνωριμία του πατέρα μου και της μητέρας μου. Μέσα μου, είναι μια ταινία που ήθελα να κάνω για τον πατέρα μου, με την έννοια ότι αφηγείται πράγματα που θα ήθελα να είχα μοιραστεί μαζί του, κυρίως επειδή μιλώ για τη χώρα του. Ωστόσο, όταν ήμουν στην Αλγερία, συνειδητοποίησα την απουσία του και, κατά τη διάρκεια του μοντάζ, πείστηκα ότι έπρεπε να πω αυτή την ιστορία σε κάποιον άλλον. Η μητέρα μου ήταν το πιο προφανές πρόσωπο. Αναρωτήθηκα, μπορώ να διηγηθώ μια ιστορία σε έναν άνθρωπο που έχει πεθάνει; Δεν είμαι θρήσκος και δεν πιστεύω ότι είναι ακόμα εδώ και με ακούει. Από την άλλη πλευρά, μου φαινόταν ότι αυτό ήταν το πιο ειλικρινές εύρημα. Αυτό το voice-over δεν το έγραψα εγώ αλλά ο Μουρίλο Χάουζερ, ο σεναριογράφος της προηγούμενης ταινίας μου που ονομάζεται Η Αόρατη Ζωή της Ευρυδίκης Γκουσμάο. Σκεφτόμουν διάφορα γράμματα που θα διάβαζα στη μητέρα μου και χρειαζόμουν τη βοήθειά του. Μοιράστηκα μαζί του όλα όσα είχα, ιδιαίτερα κάποιες μικρές ηχογραφήσεις που είχα κάνει στην Αλγερία. Μετέτρεψε αυτό που του έδωσα σε ένα και μοναδικό μεγάλο γράμμα αγάπης. Στη συνέχεια δοκιμάσαμε αυτό το κείμενο πάνω στις εικόνες, άρχισα να παίζω με αυτό και η ταινία εξελίχθηκε.
Αυτό το γράμμα ανοίγει τη δική σας φαντασία αλλά και εκείνη του θεατή, θέτει ερωτήματα για τις εικόνες.
Καθώς γράφτηκε εκ των υστέρων, υπάρχει ένας διάλογος με αυτό που εμφανίζεται στην οθόνη και ένα εφέ καθρέφτισματος. Έχω κάνει τρεις ταινίες υιοθετώντας αυτό το εύρημα που το χαρακτηρίζω ως αυτοβιογραφικό κινηματογραφικό δοκίμιο, αυτό συνέβαινε για παράδειγμα ήδη στο Seams που σκηνοθέτησα το 1991. Το γεγονός ότι δεν βλέπουμε τα πρόσωπα που μιλούν, ότι είναι μόνο η φωνή, είναι κάτι που μου αρέσει. Πιστεύω ότι είναι πολύ πιο εύκολο να μπεις στη θέση αυτού που μιλάει όταν δεν είναι ορατός στην οθόνη. Στο Ναύτης των Βουνών υπάρχουν ίχνη δικά μου, αλλά εγώ δεν είμαι εκεί. Πιστεύω ότι αυτό επιτρέπει στους θεατές να μπουν σωματικά στη θέση του αφηγητή.
Θεωρείτε ότι το έργο αυτό ρίχνει φως στον εκλεκτικισμό του κινηματογράφου σας, ότι προσφέρει τα κλειδιά για την κατανόηση της διαδρομής σας;
Δεν το είχα σκεφτεί ποτέ έτσι, αλλά είναι πιθανό. Πρόκειται για μια ταινία που συμπυκνώνει πολλά αποτυπώματα της σκηνοθετικής μου ιδιότητας, εμπεριέχει στοιχεία τεκμηρίωσης, μυθοπλασίας, μυθολογίας, πειραματικού κινηματογράφου… Είναι ένα κινηματογραφικό δοκίμιο που μου ήταν απαραίτητο να δημιουργήσω. Είναι επίσης μια ταινία που έκανα στα πενήντα τέσσερα μου χρόνια, θα ήταν πολύ διαφορετική αν την είχα σκηνοθετήσει στα τριάντα μου ή την εποχή της δεύτερης ή της τρίτης μου ταινίας. Εστιάζει πολύ στην πολιτισμική πρόσμειξη, επιτρέποντάς μου να τιμήσω βιώματα που δεν υπήρξαν πάντοτε απλά. Μπόρεσα να μετουσιώσω ορισμένες οδύνες σε ηδονή. Ήμουν πάντα λίγο στο περιθώριο, το να σε λένε Καρίμ στη Βραζιλία ήταν πρόβλημα, στη Γαλλία ήταν εφιάλτης… Σήμερα είχα την ελευθερία να πω “δεν με νοιάζει καθόλου”, αν είμαι στο περιθώριο, ποιο είναι το πρόβλημα;
Έχετε δύο επικείμενες κυκλοφορίες, το Motel Destino που επιλέχθηκε στο Διαγωνιστικό Τμήμα του Φεστιβάλ Καννών και έπειτα το Rosebushpruning, μια επανεκτέλεση της ταινίας Γροθιές στην τσέπη του Μάρκο Μπελόκιο με την Κρίστεν Στιούαρτ…
Το Rosebushpruning αποτελεί ένα από τα πιο αλλόκοτα και τολμηρά έργα που είχα την τύχη να δημιουργήσω. Ξεκινάμε τα γυρίσματα τον Σεπτέμβριο. Ο Ευθύμης Φιλίππου (σ.σ.: σεναριογράφος των ταινιών Κυνόδοντα και The Lobster) πραγματοποίησε μια άκρως εντυπωσιακή διασκευή του φιλμ του Μάρκο Μπελόκιο. Πρόκειται για μια σύγχρονη ταινία, η οποία θα πραγματευτεί τους θεσμούς της οικογένειας και της πατριαρχίας μέσα από το πρόσωπο του πατέρα, αν και, όπως συνέβη και στο Le Jeu de la reine, το κέντρο βάρους πέφτει σε μια γυναίκα αντιμέτωπη με αντιξοότητες. Συνιστά μια εντελώς διαφορετική εμπειρία και μια καινούργια περιπέτεια, νιώθω απόλυτα ελεύθερος να την υλοποιήσω. Το Motel Destino, σε αντιδιαστολή, είναι μια καθαρά “βραζιλιάνικη ταινία”, ενώ το Rosebushpruning θα είναι ένα ευρωπαϊκό έργο με Αμερικανούς ερμηνευτές.
