Το τροχαίο ατύχημα του Εμμανουήλ Ροΐδη
Παρουσίαση περίπτωσης κρανιογναθοπροσωπικού τραύματος στην Αθήνα των τελών του 19ου αιώνα
“Ο αμαξηλάτης συνελήφθη, ευχόμεθα δε να μη έχη πολλήν εκλογικήν ισχύν και να μη χαίρη ως εκ τούτου την ένθερμον προστασίαν τινός των ισχυρών πολιτευομένων, όπως τιμωρηθή, ως δεί δια την πράξιν του. Αν δεν επιβληθή παραδειγματική τιμωρία εις αυτόν, νυν ότε ήρχισαν πάλιν τόσον αγρίως αι εχθροπραξίαι, άς συλλογισθή έκαστος πόσους είνε ικανοί να κατασυντρίψωσιν οι αμαξηλάται εις τας στενάς και κεντρικάς οδούς, εις άς συνωθείται το πλήθος, αφού κατορθώνουσι να κατασυντρίβωσιν ένα μόνον διαβάτην εις τας ευρείας και ερήμους πλατείας” (Εφημερίδα του Κορομηλά – Κασίνης 1985).
– Αναστάσιος Ι. ΜΥΛΩΝΑΣ, Δρ Δρ ΣΓΠΧ, Αναπλ. Διευθυντής, Κλινική ΣΓΠΧ Θεραπευτηρίου “Mετροπόλιταν”, Άμισθος επιστημονικός συνεργάτης, Εργαστήριο Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Ιατρικής, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ
– Ελευθερία-Φωτεινή ΠΟΥΛΑΚΟΥ-ΡΕΜΠΕΛΑΚΟΥ, Επίκ. Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Ιατρικής, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ
– Γεώργιος ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΣ, Αναπλ. Καθηγητής, Διευθυντής Εργαστηρίου Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Ιατρικής, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ
– Ευαγγελία Χ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Φαρμακοποιός, Διευθύντρια Φαρμακείου “Π.Δ. Μαρινόπουλος”
[Αρχεία Ελληνικής Στοματικής και Γναθοπροσωπικής Χειρουργικής (2013) – Τόμος 14, Νο 2, 2013/Vol 14]
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο “αφορισμένος” των ελληνικών γραμμάτων Εμμανουήλ Ροΐδης (1836-1904), συγγραφέας του περίφημου μυθιστορήματος Η Πάπισσα Ιωάννα, υπήρξε μοναδικός κριτικός και λογοτέχνης που συνέβαλε στη διάπλαση μιας νέας αισθητικής συνείδησης, υπηρετώντας πολλά και ετερογενή είδη του λόγου (μυθιστοριογραφία, χρονογραφία, κριτική, σχολιασμός) (Vitti, 1978). Πολυπράγμων, βιβλιόφιλος και φιλομαθής άσκησε καθοριστική επίδραση στη νεότερη γενιά “που τον αναγνώριζε πνευματικό οδηγό” κατά τον Λίνο Πολίτη, συνεισφέροντας στη Νεοελληνική Λογοτεχνία τον κοσμοπολιτισμό του, την οξύτητα του πνεύματος, το διαβρωτικό χιούμορ αλλά και το κριτικό του πνεύμα (Πολίτης, 1985). Η σχέση του με την Ιατρική σημαδεύτηκε από δύο καθοριστικά γεγονότα, αφ’ ενός μεν από τη βαρηκοΐα η οποία εκδηλώθηκε αρχικά σε ηλικία 13-14 ετών και εξελίχθηκε τελικά σε πλήρη κώφωση στην ηλικία των 54 ετών, παρά τη χειρουργική επέμβαση στην οποία υποβλήθηκε στο Βερολίνο κατά τη διάρκεια των σπουδών του (19-20 ετών), αφ’ ετέρου δε από ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα που είχε σε ηλικία 49 ετών, όταν πιθανώς λόγω της βαρηκοΐας του παρασύρθηκε από μία άμαξα, με αποτέλεσμα να υποστεί κάταγμα της άνω γνάθου, που είχε σαν συνέπεια μετά από αρκετές θεραπευτικές παρεμβάσεις, οι οποίες εξελίχθηκαν σε διάστημα μερικών μηνών, να επανέλθει στους φυσιολογικούς ρυθμούς της ζωής του ύστερα από δύο μήνες αναγκαστικής σιωπής (Poulakou-Rebelakou and Tsiamis, 2005). Τα βιώματά του αυτά αποτέλεσαν σημαντικές πηγές έμπνευσης για πολλά χρονογραφήματά του ιατρικού ενδιαφέροντος που κόσμησαν τον Αθηναΐκό Τύπο της εποχής, αλλά και διηγήματα και σχόλιά του με ιατρικά θέματα, όπου παρουσιάζεται μία ενδεικτική εικόνα της Αθηναΐκής Ιατρικής των τελών του 19ου αιώνα, τόσο από πλευράς ιδεών και ιατρικών προσωπικοτήτων όσο και από πλευράς θεραπευτικών πρακτικών (Πουλάκου-Ρεμπελάκου και Τσιάμης, 2005). Η ιδιαιτερότητα της ζωής του Εμμανουήλ Ροΐδη, χαρακτηριζόμενη από την μοναχικότητά του αποδιδόμενη εν μέρει στην κώφωσή του και την επακόλουθη δυσκολία στην επικοινωνία με το περιβάλλον του, είχε σαν αποτέλεσμα να στραφεί προς τη μελέτη και την πνευματική καλλιέργεια σε ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων που περιελάμβανε τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, την ιστορία, τις ανθρωπιστικές σπουδές, τη φυσική, τη χημεία, την αστρονομία, την ιατρική, την τοξικολογία, την αλχημεία και τη μεταφυσική. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο Γρηγόριος Ξενόπουλος σε άρθρο του στα Παναθήναια (21 Μαρτίου 1904) σημειώνει: “… εις κανένα εκ των λογίων δεν αρμόζει περισσότερον το επίθετον “εγκυκλοπαιδικός” (Ξενόπουλος, 1904).
ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ
Στα Κατάλοιπα του Εμμανουήλ Ροΐδη, που αποτελούν το σύνολο του έργου του που φυλάσσεται στην Ακαδημία Αθηνών, περιλαμβάνεται κι ένα τετράδιο που περιέχει τις σημειώσεις που έγραφε, για να επικοινωνεί και να συνεννοείται με τους γιατρούς, τους οικείους και τους φίλους του, ύστερα από ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα που του συνέβη. Το Σημειωματάριο αυτό αποτέλεσε το αντικείμενο της κριτικής μελέτης Το τραγικό σημειωματάριο του Ροΐδη του Δρος Κ.Γ. Κασίνη, επιστημονικού συνεργάτη της Ακαδημίας Αθηνών, που εκδόθηκε από τις Εκδόσεις Φιλιππότη, στην Αθήνα το 1985. Το μελέτημα αυτό διερευνήθηκε εκτενώς για να διαπιστωθούν οι συνθήκες του τροχαίου ατυχήματος, οι συνέπειες του τραυματισμού του Εμμανουήλ Ροΐδη, καθώς και η αντιμετώπισή του (Κασίνης, 1985).
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
Στις 27 Ιουλίου 1885 περί ώρα 01:00-01:30 μετά τα μεσάνυχτα εξερχόμενος ο Εμμανουήλ Ροΐδης από το καφενείο “Γιαννοπούλου” της Πλατείας Συντάγματος, ένα κατ’ εξοχή λογοτεχνικό στέκι όπου σύχναζαν τα διανοητικά είδωλα της εποχής, για να μεταβεί στο σπίτι του, που βρισκόταν τότε στην οδό Φιλελλήνων, ακριβώς απέναντι από τη Ρωσική Εκκλησία, ενεπλάκη σε τροχαίο ατύχημα με δύο άμαξες, που είχε σαν συνέπεια τον σοβαρό τραυματισμό του. Συγκεκριμένα ο Ροΐδης βρέθηκε ανάμεσα σε δύο άμαξες, μία που ερχόταν από την οδό Φιλελλήνων και μία άλλη από την οδό Σταδίου, παρασύρθηκε, ανατράπηκε, λακτίσθηκε από το ένα άλογο και ο τροχός της άμαξας πέρασε επάνω από το κεφάλι του, με αποτέλεσμα να προκληθεί κάταγμα της άνω γνάθου. Στη συνέχεια οι θαμώνες του καφενείου προσέτρεξαν σε βοήθεια του τραυματισμένου Ροΐδη, τον ανέσυραν από το οδόστρωμα και τον οδήγησαν σ’ ένα κοντινό φαρμακείο, όπου ο ιατρός Δημήτριος Κατερινόπουλος προσέφερε τις πρώτες βοήθειες, περιποιούμενος πρόχειρα το τραύμα (Κασίνης, 1985). Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι ο ιατρός Δημήτριος Κατερινό- πουλος (1855-1934) (Εικ. 2), ο οποίος σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ειδικεύθηκε στη Χει- ρουργική στο Παρίσι, υπήρξε βοηθός του διαπρεπούς Καθηγητού της Χειρουργικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Θεόδωρου Αρεταίου (1829-1893), ενώ στη συνέχεια διετέλεσε και ο ίδιος Καθηγητής της Ανατομικής στη Σχολή Καλών Τεχνών (Μπίρης, 1957), καθώς επίσης και της Χειρουργικής αργότερα στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1903-1934) (Εκατονταετηρίς ΕΚΠΑ, 1937).
Το τροχαίο ατύχημα είχε ως συνέπεια την πρόκληση κατάγματος της άνω γνάθου, όπως συμπεραίνεται κυρίως από τα κείμενα του ίδιου του Ροΐδη στο Σημειωματάριό του, αλλά και τα σκαριφήματα που σχεδίαζε για να δείξει στους γιατρούς το κάταγμα και την στρεβλή ανάταξή του. Βέβαια εδώ θα πρέπει να σημειωθεί, ότι από τα σκίτσα του Σημειωματαρίου μπορεί κάποιος να παραπλανηθεί και να θεωρήσει ότι πρόκειται για κάταγμα της κάτω και όχι της άνω γνάθου. Αποτέλεσμα του κατάγματος ήταν ο τραυματισμός και η ευσειστότητα μερικών δοντιών, καθώς επίσης και η παρεκτόπισή τους αφ’ ενός μεν από την εφαρμογή του αυτοσχέδιου νάρθηκα από γουταπέρκα που τοποθετήθηκε στο στόμα του για στερέωση και σταθεροποίηση του κατάγματος, αφ’ ετέρου δε από τη αρχικά στρεβλή ανάταξη και συγκόλληση αυτού τούτου του κατάγματος. Επίσης εξαιτίας του κατάγματος οστικά θραύσματα ενσφηνώθηκαν μέσα στα ούλα, προκαλώντας έντονο πόνο, όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά από τον ίδιο τον Ροΐδη: “Οι πλέον φοβεροί πόνοι ήσαν αυτά τα κοκκαλάκια. Σα γιαλί έκοπταν“. Εξάλλου φαίνεται ότι τελικά ο Ροΐδης απώλεσε δύο δόντια από την άνω γνάθο και ένα από την κάτω, τα οποία αποκαταστάθηκαν με κατάλληλη οδοντική πρόθεση. Ο νάρθηκας από γουταπέρκα ενοχλούσε αρκετά τον Εμμανουήλ Ροΐδη, τόσο στα γερά του δόντια όσο και στα ούλα του, πράγμα το οποίο υποχώρησε αισθητά, όταν ανέλαβε την ναρθηκοποίηση των δοντιών ο οδοντίατρος Αγαμπέης, ο οποίος τοποθέτησε φελό αντί γουταπέρκας. Παρεμπιπτόντως η ακινητοποίηση και η πλήρης αφωνία η οποία του επιβλήθηκε από τους θεράποντες ιατρούς του, τον στενοχώρησε και τον προβλημάτισε αρκετά με αποτέλεσμα να σημειώνει με παράπονο: “Με εβούβαναν. Μ’ έδεσαν εις τρόπον που είναι αδύνατον να είπω λέξιν“. Αυτή η “άκρα” και “πλήρης” ακινησία, αλλά κυρίως η διατροφή με γάλα, οδήγησε στην εμφάνιση δυσκοιλιότητας, με αποτέλεσμα να υποβάλλεται σε υποκλυσμούς κάθε 4 ημέρες, μία εξαιρετικά δυσάρεστη πρακτική για τον ίδιο, που όμως είχε κριθεί απαραίτητη από τους θεράποντες ιατρούς του, για την αποφυγή εθισμού.
Η αρχική χειρουργική αντιμετώπιση του κατάγματος του Εμμανουήλ Ροΐδη έγινε από τον Καθηγητή της Χειρουργικής Παθολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σπυρίδωνα Μαγγίνα (1839-1920), ο οποίος δυστυχώς από αδεξιότητα ή απροσεξία υπέπεσε στο λάθος της στρεβλής ανάταξης των κατεαγότων οστικών κολοβωμάτων της άνω γνάθου, χωρίς να λάβει υπόψη του τις απελπισμένες υποδείξεις του ασθενούς: “Του το εφώναζα πως την αισθάνομαι στραβά, του το έγραψα. Του το εζουγράφισα και πάντα μου έλεγε πως έχω λάθος χωρίς να κυττάξη” σημειώνει απογοητευμένος ο Ροΐδης. Ο Καθηγητής της Χειρουργικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Θεόδωρος Αρεταίος (1829-1893), ο οποίος απουσίαζε από την Αθήνα για τις θερινές του διακοπές όταν συνέβη το τροχαίο ατύχημα, ανέλαβε στην συνέχεια την επανεπέμβαση για την ορθή ανάταξη του κατάγματος, αναγκαζόμενος ν’ αποκολλήσει τα στρεβλώς αναταχθέντα οστικά κολοβώματα της άνω γνάθου και να τα επαναφέρει στην ορθή τους θέση. Ο Εμμανουήλ Ροΐδης που συνδεόταν φιλικά με τον Καθηγητή Αρεταίο, του είχε απόλυτη εμπιστοσύνη όπως φαίνεται από τα γραφόμενα στο σημειωματάριό του: “Ούτε πόνοι, ούτε βάσανα με μέλει φθάνει μόνον να ήμαι βέβαιος πως τα πράγματα είναι σωστά. Όταν ιδώ τον Αρεταίο θα ησυχάσω“. Ο οδοντίατρος Αγαμπέης, ο οποίος δυστυχώς εκλήθη κάπως αργά, ίσως γιατί αντιδρούσε αρχικά ο ιδιότροπος Καθηγητής Μαγγίνας, ήταν εκείνος που επιμελήθηκε της ναρθηκοποίησης των παρακειμένων του κατάγματος δοντιών, συμπράττοντας “προς εφαρμογήν των συνήθων παρ’ οδοντοϊατροίς στερεωτικών μέσων“. Ο Αγαμπέης συνεργάσθηκε στενά με τον Αρεταίο για την επίτευξη του ορθού θεραπευτικού αποτελέσματος, αφού όπως γράφει χαρακτηριστικά με θαυμασμό στο Σημειωματάριό του ο Ροΐδης: “Ο Αρεταίος επήγε εις το σπήτι του Αγάβεη και μαζύ εδιάβασαν όλα τα βιβλία δια τα σπασίματα. Ο Αρεταίος αφού έφυγεν απ’ εδώ, επήγε εις του Αγαβέη και έμεινε μιάμισυ ώρα και εδούλευαν μαζύ“. Είναι τέτοια η εκτίμηση του Ροΐδη προς το πρόσωπο του Αγαμπέη και η αναγνώριση του έργου του, ώστε υποδείκνυε στους ανθρώπους του σπιτιού του: “Τον Αγαβέη να περιποιηθήτε καλά“. Ο Καθηγητής Φυσιολογίας και Παθολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Ζωχιός (1840-1912), ήταν εκείνος ο οποίος έκοψε τη γενειάδα του Εμμανουήλ Ροΐδη, για να είναι δυνατή η καλύτερη παρακολούθηση και περιποίηση του τραύματός του. Δυστυχώς το γεγονός αυτό εξόργισε τον Ροΐδη, που απέπεμψε τον Καθηγητή Ζωχιό, κυρίως για το χρόνο που χρειαζόταν η αποκατάσταση της γενειάδας του (4 μήνες), με τις συνοδούς ψυχολογικές επιπτώσεις του “τραυματισμού” της εικόνας του. Αργότερα βέβαια μετάνιωσε για αυτή του την ενέργεια. Η κρανιογναθοπροσωπική κάκωση την οποία υπέστη ο Εμμανουήλ Ροΐδης, με το επακόλουθο κάταγμα της άνω γνάθου που τόσο τον ταλαιπώρησε συνεπεία και των ανεπιτυχών αρχικών θεραπευτικών χειρισμών, συνοδεύθηκε από ανυπόφορους πόνους, για την ανακούφιση των οποίων αναγκαζόταν να καταφεύγει και στη λήψη μορφίνης, χωρίς όμως ιδιαίτερα αποτελέσματα. Ήταν τέτοια η απελπισία του λόγω και του ότι “απέτυχον όλα οικτρώς” όσα δοκίμασε για να δώσει κάποια διέξοδο στους πόνους του, ώστε γράφει στο σημειωματάριό του χαρακτηριστικά: “έχω 14 νύκτας ακριβώς όπου ούτε λεπτόν εκοιμήθην“, ενώ αυτή η βασανιστική περιπέτεια της αϋπνίας συνεχίσθηκε για αρκετές ημέρες, ώστε αργότερα να σημειώνει: “37 νύκτες όλο περπατώ“. Αλλά και όταν κάποτε οι πόνοι υποχωρούσαν ώστε να καθίσταται δυνατόν να ησυχάσει και να κοιμηθεί, η χρονική αυτή ανάπαυλα της ηρεμίας και της ανακούφισης ήταν ελάχιστη: “Πλαγιάζω εις τας 12 και κοιμούμαι εις τας 3 και ξυπνώ εις τας 4“. Οι αϋπνίες, πέρα από την οργανική εξασθένηση που του επέφεραν, είχαν και προφανείς ψυχολογικές επιπτώσεις, ώστε να παραμείνει νοσηλευόμενος στο σπίτι του για 2 περίπου μήνες, αλλά και να απομακρυνθεί από τον κόσμο και τις καθημερινές του συναναστροφές για άλλους δύο περίπου μήνες, κατά το διάστημα των οποίων έβγαινε μόνο κρυφά. Η επιβαρυμένη ψυχολογία του Εμμανουήλ Ροΐδη από όλη αυτή την ταλαιπωρία του τραυματισμού του, συντηρήθηκε και από τις φοβίες του για πιθανή μόνιμη παραμόρφωση του προσώπου του, συνεπεία του κατάγματος της άνω γνάθου. Το γεγονός αυτό, λόγω και της έμφυτης κομψότητάς του, αποτυπώνεται στο σημειωματάριό του, όπου με εξομολογητική αμηχανία και ανησυχία γράφει: “Μόνο θα μείνω άσχημος. Θα είμαι σαν πρησμένος“, για να το ξεπεράσει λίγο πιο κάτω με τον καταλυτικό αυτοσαρκασμό του: “Για παντρειά δεν είμαι, αν μείνω κομμάτι στραβομούρης∙ υπομονή“. […]
