Πριν εμφανιστούν οι χρυσές πόρπες, τα σμαράγδια και το δαχτυλίδι με την αυτοκρατορική μορφή, υπήρχε ένας μεγάλος χάλκινος λέβητας στον βυθό. Ήταν πεσμένος ανάμεσα σε φθαρμένα ξύλα πλοίου, κοντά στο Μλιετ, ένα από τα νοτιότερα νησιά της Κροατίας στην Αδριατική. Αυτός ο λέβητας ήταν το πρώτο σημάδι ότι το συγκεκριμένο ναυάγιο δεν ήταν άλλο ένα κουφάρι από τα πολλά που κρύβει η θάλασσα γύρω από το νησί.
Η περιοχή δεν είναι τυχαία. Το Μλιετ βρισκόταν πάνω σε θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν την ανατολική με τη δυτική Μεσόγειο, την Κωνσταντινούπολη και τα λιμάνια της Ανατολής με τις ιταλικές ακτές και τη Ραβέννα. Γύρω από το νησί έχουν εντοπιστεί πολλά παλαιά ναυάγια, από ρωμαϊκά πλοία μέχρι βενετσιάνικα εμπορικά σκάφη. Όμως αυτό το ναυάγιο, που εντοπίστηκε το 2014 και ερευνάται συστηματικά εδώ και χρόνια, άρχισε σύντομα να δείχνει ότι ανήκε σε άλλη κατηγορία.
Στην αρχή, οι αμφορείς γύρω από τον λέβητα έδειχναν ένα βυζαντινό φορτηγό πλοίο. Ένα σκάφος που θα μπορούσε να μετέφερε κρασί, λάδι, ψαρόσαλτσα ή άλλα προϊόντα από λιμάνι σε λιμάνι, πάνω σε μια παλιά διαδρομή της Δαλματικής ακτής. Όμως η χρονολόγηση έκανε το εύρημα αμέσως πιο σπάνιο. Το πλοίο φαίνεται ότι βυθίστηκε στα τέλη του 7ου ή στις αρχές του 8ου αιώνα, δηλαδή σε μια περίοδο για την οποία η Αδριατική σχεδόν απουσιάζει στις γραπτές πηγές.
Αυτό είναι και το μεγάλο ενδιαφέρον του ναυαγίου. Για πολύ καιρό, εκείνη η εποχή αντιμετωπιζόταν σαν περίοδος φτώχειας, αποσύνθεσης και χαμηλής θαλάσσιας κίνησης. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε χάσει εδάφη, οι αραβικές κατακτήσεις είχαν αλλάξει ριζικά τον χάρτη της Μεσογείου και η παλιά εμπορική ενότητα του ρωμαϊκού κόσμου είχε αρχίσει να διαλύεται. Κι όμως, στον βυθό του Μλιετ βρισκόταν ένα πλοίο περίπου 18 μέτρων, φορτωμένο με αντικείμενα που δεν ταιριάζουν με την εικόνα μιας νεκρής θάλασσας.
Το εύρημα που ανέτρεψε την πρώτη εικόνα ήρθε σε μία από τις επόμενες υποβρύχιες αποστολές. Κοντά σε δύο άγκυρες, στην άκρη μιας απότομης υποθαλάσσιας κατηφόρας, ένας υποβρύχιος αρχαιολόγος διέκρινε ένα σχήμα μέσα στην άμμο. Όταν καθάρισε προσεκτικά το ίζημα, φάνηκε μια χρυσή πόρπη, εξαιρετικά δουλεμένη, με πουλιά και σταφύλια σε μοτίβο που παρέπεμπε καθαρά σε βυζαντινό εργαστήριο. Δεν ήταν αντικείμενο καθημερινής χρήσης. Ήταν σημάδι πλούτου, κύρους και πολιτικής γλώσσας.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, το ναυάγιο άρχισε να δίνει κι άλλα τέτοια αντικείμενα. Οι αρχαιολόγοι έχουν ανασύρει τέσσερα χρυσά σύνολα ζώνης, χρυσές πόρπες και διακοσμητικά εξαρτήματα στολισμένα με ρουμπίνια, σμαράγδια και μαργαριτάρια. Βρέθηκαν επίσης 14 χρυσοί σόλιδοι με σήματα του νομισματοκοπείου της Κωνσταντινούπολης και ένα χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι με μορφή αυτοκράτορα. Το σύνολο του χρυσού, μετά τον καθαρισμό και τη συντήρηση, ξεπερνά τα 600 γραμμάρια.
Αυτά τα αντικείμενα δύσκολα θα ανήκαν σε έναν συνηθισμένο έμπορο. Οι πόρπες και τα χρυσά εξαρτήματα ζώνης ήταν αντικείμενα που φορούσαν ή πρόσφεραν άνθρωποι της υψηλής βυζαντινής ιεραρχίας. Το δαχτυλίδι είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό: ένα σφραγιστικό δαχτυλίδι δεν είναι απλώς κόσμημα, αλλά εργαλείο εξουσίας. Παραπέμπει σε κάποιον που μπορούσε να σφραγίζει έγγραφα, να εκπροσωπεί διοίκηση, στρατό ή αποστολή, να κινείται μέσα σε έναν κόσμο όπου η εικόνα του αυτοκράτορα ταξίδευε μαζί με την εξουσία του.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο τι μετέφερε το πλοίο, αλλά ποιος ταξίδευε μέσα σε αυτό. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι στο σκάφος μπορεί να βρισκόταν υψηλόβαθμο πρόσωπο, ίσως αξιωματούχος ή μέλος αποστολής, μαζί με τη συνοδεία του. Μία πιθανότητα είναι ότι το πλοίο μετέφερε διπλωματικά δώρα. Τα χρυσά σύνολα ζώνης ήταν ακριβώς το είδος των αντικειμένων που μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πολιτικά δώρα: λαμπερά, φορητά, συμβολικά, φτιαγμένα για να κερδίζουν συμμαχίες.
Αυτή η υπόθεση κάνει το ναυάγιο ακόμη πιο γοητευτικό. Δεν έχουμε μπροστά μας μόνο μια βυθισμένη αποθήκη εμπορευμάτων, αλλά ίσως τα ίχνη μιας αποστολής σε μια εποχή κρίσης. Η αυτοκρατορία είχε ανάγκη από δρόμους, συμμάχους, τοπικές ισορροπίες και ανθρώπους που θα κρατούσαν ανοιχτές τις συνδέσεις της. Αν το πλοίο ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη και κατευθυνόταν προς τη Ραβέννα ή προς κάποιο άλλο σημείο της Αδριατικής, τότε το φορτίο του δεν ήταν απλώς οικονομικό. Ήταν και πολιτικό.
Το παράδοξο είναι ότι δίπλα στα αντικείμενα εξουσίας βρέθηκαν και πολλά πιο ταπεινά πράγματα: αμφορείς, κεραμικά, ζυγαριές, μυλόπετρες, αλιευτικά εργαλεία, ζάρια και πιόνια για παιχνίδια. Τα ναυάγια είναι κάψουλες χρόνου γιατί παγώνουν μια στιγμή ακριβώς όπως ήταν. Εδώ, αυτή η στιγμή περιλαμβάνει και το χρυσάφι της κορυφής και τα μικρά αντικείμενα της καθημερινής ζωής. Ένα πλοίο δεν μεταφέρει ποτέ μόνο φορτίο. Μεταφέρει ιεραρχίες, συνήθειες, αναμονές, φόβους, ανθρώπους που τρώνε, παίζουν, εργάζονται, ταξιδεύουν και ελπίζουν να φτάσουν.
Ακόμη και το ίδιο το φορτίο δημιουργεί ερωτήματα. Για ένα πλοίο αυτού του μεγέθους, οι περίπου εκατό αμφορείς που έχουν εντοπιστεί είναι λιγότεροι από όσους θα περίμεναν οι ειδικοί αν επρόκειτο για συνηθισμένο εμπορικό ταξίδι με χύδην προϊόντα. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι το ταξίδι χρηματοδοτούνταν ή νοηματοδοτούνταν από κάτι άλλο: από τα πολύτιμα αντικείμενα, από τον άνθρωπο που τα μετέφερε ή από την αποστολή στην οποία ανήκαν.
Το σημείο του ναυαγίου, στη νοτιοανατολική προσέγγιση του αρχαίου λιμανιού της Πόλατσε, δείχνει ότι το πλοίο ίσως έπλεε βόρεια στην Αδριατική όταν χτύπησε η καταστροφή. Η Πόλατσε ήταν προστατευμένο λιμάνι, ένα μέρος όπου ένα σκάφος μπορούσε να αναζητήσει καταφύγιο σε δύσκολες συνθήκες. Αν το πλοίο προσπάθησε να μπει εκεί και δεν τα κατάφερε, τότε τα χρυσά αντικείμενα στον βυθό είναι η τελευταία εικόνα ενός ταξιδιού που σταμάτησε λίγο πριν από την ασφάλεια.
Γι’ αυτό το ναυάγιο του Μλιετ έχει σημασία πέρα από τη λάμψη του. Σε μια περίοδο όπου οι πηγές λένε λίγα, ο βυθός μιλάει. Δείχνει ότι η Αδριατική δεν ήταν απλώς ένα φτωχό περιθώριο ανάμεσα σε κόσμους που κατέρρεαν. Ήταν ακόμη δρόμος, πέρασμα, πεδίο επαφών, διαπραγματεύσεων και κινδύνου. Μέσα από ένα πλοίο που βυθίστηκε πριν από περισσότερα από 1.300 χρόνια, φαίνεται μια Μεσόγειος που δεν είχε πάψει να κινείται, ακόμη κι αν οι παλιές της βεβαιότητες είχαν σπάσει.
Η εικόνα είναι σχεδόν κινηματογραφική: ένας χάλκινος λέβητας στον βυθό, άγκυρες στην άκρη μιας υποθαλάσσιας κατηφόρας, χρυσές πόρπες με πουλιά και σταφύλια, ένα αυτοκρατορικό δαχτυλίδι, αμφορείς, πιόνια παιχνιδιού, εργαλεία και κεραμικά.
Από όλα αυτά αναδύεται μια σκηνή εξουσίας που έμεινε για αιώνες στον βυθό: ένας πιθανός αξιωματούχος, μια συνοδεία, ένα φορτίο με χρυσό και καθημερινά αντικείμενα, και μια αυτοκρατορία που ταξίδευε ακόμη στην Αδριατική, παρότι ο κόσμος της άλλαζε.
Με στοιχεία από Reuters, National Geographic και Croatian Conservation Institute
