Τα νέα από το Βελεστίνο και τον Δήμο Ρήγα Φεραίο

16 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη


Σε μια ταβέρνα της Κωνσταντινούπολης, δύο νεαροί άνδρες χορεύουν μπροστά σε μια μικρή παρέα. Φορούν πολύχρωμα ενδύματα με λεπτά σχέδια, ενώ δίπλα τους ένας μουσικός παίζει έγχορδο όργανο. Στο κέντρο, ένας εύσωμος άνδρας με γαλάζιο πανωφόρι και μεγάλο λευκό τουρμπάνι κάθεται πίσω από ένα χαμηλό τραπέζι. Κρατά ένα μικρό ποτήρι και παρακολουθεί την παράσταση. Πίσω του, ο ταβερνιάρης ακουμπά στον πάγκο, ένας υπηρέτης μεταφέρει φαγητό και οι τοίχοι είναι διακοσμημένοι με λουλούδια. Η σκηνή μοιάζει με μια συνηθισμένη απογευματινή διασκέδαση στην οθωμανική πρωτεύουσα. Ο άνδρας με το τουρμπάνι, όμως, ίσως βρίσκεται εκεί για έναν πολύ προσωπικό λόγο.

Η εικόνα ανήκει σε ένα εξαιρετικά σπάνιο οθωμανικό ερωτικό χειρόγραφο που ολοκληρώθηκε το 1817 και βρίσκεται τώρα στο επίκεντρο της έκθεσης «The Art of Desire: An Ottoman Sex Manual and Its Context», στο μουσείο David Collection της Κοπεγχάγης. Η έκθεση, που άνοιξε στις 6 Νοεμβρίου και θα διαρκέσει μέχρι τις 2 Μαΐου 2027, παρουσιάζει επιλεγμένες μικρογραφίες από ένα βιβλίο με 85 ερωτικές εικόνες, πολλές από τις οποίες απεικονίζουν σχέσεις μεταξύ ανδρών. Η νέα έρευνα που συνοδεύει την παρουσίασή του φωτίζει έναν ιδιωτικό κόσμο επιθυμίας, απόλαυσης, χιούμορ και κοινωνικής ισχύος, ο οποίος παρέμενε επί δύο αιώνες σχεδόν απρόσιτος.

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Η ταβέρνα της Κωνσταντινούπολης. Δύο νεαροί άνδρες χορευτές διασκεδάζουν τους θαμώνες μιας ταβέρνας. Ο άνδρας με το λευκό τουρμπάνι, καθισμένος στο κέντρο, ενδέχεται να είναι ο άγνωστος παραγγελιοδότης του ερωτικού χειρογράφου «Το Δώρο των Βασιλέων». Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Το χειρόγραφο ονομάζεται «Tuhfetü’l-müluk», δηλαδή «Το Δώρο των Βασιλέων». Το μουσείο το απέκτησε το 2018 και γνωρίζουμε ότι σώζονται μόλις τέσσερα αντίτυπα του έργου παγκοσμίως. Το συγκεκριμένο είναι το πιο φιλόδοξο εικονογραφικά. Περιλαμβάνει 209 φύλλα, με μικρογραφίες ζωγραφισμένες από περισσότερους από έναν ανώνυμους καλλιτέχνες, και η δημιουργία ή η συγκρότησή του εκτείνεται από το 1799 έως το 1817. Κάθε φύλλο έχει διαστάσεις περίπου 32 επί 21 εκατοστά. Ένα αντικείμενο αρκετά μικρό ώστε να το κρατά κανείς στα χέρια του και αρκετά περίτεχνο ώστε να απαιτήσει χρόνια εργασίας.
 

Το περιεχόμενό του προέρχεται από μια μακρά παράδοση ερωτικής γραμματείας, γνωστής στην οθωμανική γλώσσα ως bahname. Πρόκειται για κείμενα που κυκλοφορούσαν ήδη από τον 15ο αιώνα, συχνά μέσα από μεταφράσεις αραβικών και περσικών έργων. Ο βασικός κορμός του βιβλίου ανάγεται σε ένα αραβικό εγχειρίδιο που αποδίδεται στον Αιγύπτιο λόγιο αλ-Τιφάσι, ο οποίος πέθανε το 1253.

Δίπλα στις συμβουλές για τη σεξουαλική υγεία, τη γονιμότητα και τις ερωτικές πρακτικές βρίσκονται ποιήματα, αστεία, ιστορίες και περιγραφές της ανθρώπινης ομορφιάς. Ορισμένα αφηγηματικά μοτίβα συναντώνται και στις «Χίλιες και Μία Νύχτες».

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Ερωτική συνάντηση πίσω από τις κουρτίνες. Μια ερωτική σκηνή σε πολυτελές δωμάτιο, με γαλάζιο κρεβάτι, χρυσοκίτρινες κουρτίνες και περίτεχνα υφάσματα. Από το οθωμανικό χειρόγραφο «Το Δώρο των Βασιλέων», που ολοκληρώθηκε το 1817. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.
85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Δύο συνθέσεις με γυμνές ανδρικές μορφές και έντονα σατιρικά στοιχεία. Η υπερβολή και το χιούμορ αποτελούν χαρακτηριστικά της ερωτικής εικονογραφίας του χειρογράφου του 1817. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Οι εικόνες προχωρούν συχνά πολύ πέρα από το κείμενο. Οι ζωγράφοι γεμίζουν τις σελίδες με δωμάτια, έπιπλα, χαλιά, κουρτίνες, κοσμήματα, στολές και ανθρώπους που φαίνεται να ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις. Οι ερωτικές συναντήσεις εκτυλίσσονται μέσα σε χώρους που περιγράφονται με εντυπωσιακή επιμέλεια. Ένα κρεβάτι έχει βαρύ γαλάζιο κάλυμμα και χρυσοκίτρινες κουρτίνες. Σε ένα άλλο δωμάτιο, τα παράθυρα έχουν κόκκινα γεωμετρικά πλέγματα, ενώ τα κεριά στέκονται αναμμένα πάνω σε μεταλλικά κηροπήγια. Τα σώματα καταλαμβάνουν το κέντρο των σκηνών, αλλά γύρω τους διασώζεται ολόκληρος ο υλικός κόσμος της καθημερινής ζωής.

Σε ένα φύλλο, δύο ζευγάρια ανδρών φορούν ευρωπαϊκές στρατιωτικές στολές, με ψηλές μπότες, καπέλα και επωμίδες. Τα ενδύματα είναι εξαιρετικά προσεγμένα, σχεδόν θεατρικά. Οι ζωγράφοι αποδίδουν τις υφές, τις πτυχώσεις και τα διακοσμητικά στοιχεία με την ίδια επιμονή που αφιερώνουν στα πρόσωπα. Η εικόνα ανήκει σε μια εποχή κατά την οποία οι οθωμανικές πόλεις δέχονταν έντονες ευρωπαϊκές επιρροές. Η χρήση προοπτικής, φωτοσκιάσεων και αρχιτεκτονικών λεπτομερειών μαρτυρεί τη συνάντηση διαφορετικών εικαστικών παραδόσεων, ενώ η παρουσία των ευρωπαϊκών στολών δείχνει πόσο μακριά μπορούσε να φτάσει η φαντασία των παραγγελιοδοτών και των καλλιτεχνών.

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Ένα ζευγάρι σε στιγμή ερωτικής οικειότητας, μέσα σε δωμάτιο με τέσσερα περίτεχνα παράθυρα, αναμμένα κεριά και πολύχρωμο χαλί. Η λεπτομερής απόδοση του χώρου χαρακτηρίζει τις μικρογραφίες του «Δώρου των Βασιλέων». Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.
85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Οθωμανική ερωτική μικρογραφία με καθισμένο άνδρα και δύο μορφές που φορούν πολύχρωμα ενδύματα και καλύπτουν τα πρόσωπά τους. Η σκηνή αναδεικνύει τη σημασία της ενδυμασίας και της κοινωνικής εμφάνισης στην εικονογραφία της εποχής. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Άλλες εικόνες είναι περισσότερο άμεσες, κάποτε σχεδόν κωμικές. Σε μια σύνθεση, μια ομάδα ανδρών σχηματίζει έναν στενό κύκλο σωμάτων μπροστά σε ένα μαύρο φόντο. Τα πρόσωπά τους είναι στραμμένα προς διαφορετικές κατευθύνσεις, οι κινήσεις τους αλληλοκαλύπτονται και τα κόκκινα, γαλάζια και πράσινα ενδύματα δημιουργούν μια παράξενη χορογραφία.

Αλλού συναντούμε γυναικεία ζευγάρια σε στιγμές ερωτικής οικειότητας, αποδοσμένα με την ίδια εικονογραφική φροντίδα. Η ποικιλία των σκηνών, η επιμονή στις λεπτομέρειες και η εμφανής διάθεση για παιχνίδι αποκαλύπτουν πόσο πλούσιο ήταν το λεξιλόγιο της ερωτικής φαντασίας που συγκέντρωσε το βιβλίο.

Η παρουσία της ομόφυλης επιθυμίας είναι από τα στοιχεία που ξεχωρίζει ιδιαίτερα το μουσείο. Το χειρόγραφο περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό σκηνών με άνδρες και άλλες με γυναίκες, επιτρέποντας να δούμε εικονογραφικές παραδόσεις που σπάνια παρουσιάζονται στο ευρύ κοινό. Η οθωμανική ερωτική λογοτεχνία διέθετε άλλωστε ένα εξαιρετικά αναπτυγμένο λεξιλόγιο για τη σεξουαλικότητα, τις ερωτικές προτιμήσεις, την ηλικία, την κοινωνική θέση και τους ρόλους των ερωτικών συντρόφων. Οι σύγχρονες έννοιες της ομοφυλοφιλίας και της ετεροφυλοφιλίας, ως σταθερών προσωπικών ταυτοτήτων, διαμορφώθηκαν αρκετά αργότερα. Οι εικόνες του «Δώρου των Βασιλέων» ανήκουν σε έναν κόσμο που περιέγραφε και ταξινομούσε την επιθυμία με διαφορετικούς όρους.

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Πέντε ανδρικές μορφές συμμετέχουν σε μια ερωτική σύνθεση, μπροστά σε διακοσμημένο τοίχο. Μία από τις 85 μικρογραφίες του χειρογράφου, που διακρίνεται για την εκτεταμένη απεικόνιση σχέσεων μεταξύ ανδρών. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Αυτός ο κόσμος είχε τις δικές του ανισότητες. Το βιβλίο δημιουργήθηκε για έναν εύπορο παραγγελιοδότη, πιθανότατα άνδρα με σημαντική κοινωνική θέση. Οι ιστορίες και οι εικόνες εκφράζουν κυρίως τις επιθυμίες αυτής της ανδρικής οπτικής. Η ηλικία, η κοινωνική τάξη, το φύλο και η πρόσβαση στην εξουσία καθόριζαν τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Ορισμένα κείμενα αναφέρονται και σε αγόρια ή νεαρούς άνδρες, υπενθυμίζοντας πόσο απαραίτητο είναι να εξεταστούν οι ιστορικές σχέσεις εξάρτησης και συναίνεσης. Οι μικρογραφίες μάς πληροφορούν για τις φαντασιώσεις εκείνων που τις παρήγγειλαν και τις κατείχαν. Δεν γνωρίζουμε πώς θα αφηγούνταν τις ίδιες σκηνές όλοι οι άνθρωποι που απεικονίζονται σε αυτές.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα ενδιαφέροντα της έκθεσης. Η ερωτική εικόνα μάς φέρνει κοντά σε σώματα που έχουν αφήσει ελάχιστα προσωπικά τεκμήρια. Βλέπουμε άνδρες να χορεύουν για άλλους άνδρες, γυναίκες να συναντιούνται σε ιδιωτικούς χώρους, ανθρώπους να αλλάζουν ενδύματα και ρόλους. Η εικόνα διασώζει τη μορφή, τη χειρονομία, την κοινωνική σκηνοθεσία της επιθυμίας. Η φωνή των περισσότερων προσώπων που αντιπροσωπεύει έχει χαθεί. Και η διαφορά ανάμεσα στο να βλέπεις κάποιον και στο να γνωρίζεις τη δική του εμπειρία παραμένει ουσιαστική.

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Ο πιθανός παραγγελιοδότης του βιβλίου. Ομαδική ερωτική σκηνή μεταξύ ανδρών. Η μορφή στα αριστερά, με το γαλάζιο ένδυμα και το λευκό τουρμπάνι, ενδέχεται να απεικονίζει τον ίδιο Οθωμανό αξιωματούχο που εμφανίζεται στη σκηνή της ταβέρνας, Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.
85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Γυναικείο χαμάμ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μεγάλη δίφυλλη μικρογραφία με γυναίκες που λούζονται, συνομιλούν και περιποιούνται τα μαλλιά τους σε πολυτελές λουτρό. Η σύνθεση διασώζει σπάνιες λεπτομέρειες της αρχιτεκτονικής και της καθημερινής ζωής των γυναικείων χαμάμ. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά έργα είναι η μεγάλη δίφυλλη σύνθεση ενός γυναικείου χαμάμ. Κάτω από έναν θόλο με στρογγυλά ανοίγματα, γυναίκες λούζονται, κάθονται σε μαρμάρινα βάθρα, συνομιλούν, φροντίζουν τα μαλλιά τους. Τα σώματα έχουν διαφορετικές στάσεις, τα χέρια απλώνονται προς τις λεκάνες, τα υφάσματα γλιστρούν γύρω από τις μορφές. Στο κέντρο, μια γυναίκα κάθεται ήρεμα, ενώ οι υπόλοιπες συνεχίζουν τις μικρές κινήσεις της καθημερινότητάς τους. Είναι μια εικόνα πλούσια σε πληροφορίες για την αρχιτεκτονική, τις συνήθειες και την κοινωνικότητα των γυναικείων λουτρών. Παραμένει ταυτόχρονα μέρος ενός πολυτελούς ερωτικού βιβλίου που απευθυνόταν κυρίως σε ανδρικό κοινό.

Η ταβέρνα, το χαμάμ, τα πολυτελή υπνοδωμάτια και οι νυχτερινοί δρόμοι συγκροτούν μια γεωγραφία της επιθυμίας. Οι άνθρωποι βρίσκονται πότε εκτεθειμένοι στο βλέμμα μιας ολόκληρης παρέας και πότε προστατευμένοι πίσω από κουρτίνες. Τα παράθυρα επιτρέπουν στους ενοίκους να κοιτάζουν προς τον δρόμο, οι αυλές δημιουργούν χώρους συνάντησης, τα δωμάτια αποκτούν μια σχεδόν θεατρική διάταξη. Η απόσταση ανάμεσα στη δημόσια εμφάνιση και στην ιδιωτική ζωή αλλάζει συνεχώς από σελίδα σε σελίδα.

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Ένα ζευγάρι σε ερωτική συνάντηση πάνω σε κρεβάτι, σε δωμάτιο με σκούρους τοίχους, κόκκινες κουρτίνες και παράθυρο που ανοίγει σε καταπράσινο τοπίο. Από το οθωμανικό ερωτικό χειρόγραφο του 1817. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.
85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Δύο μορφές απεικονίζονται σε ερωτική συνάντηση, ενώ στην ανοιχτή πόρτα εμφανίζεται ένας άνδρας με υψωμένο σπαθί. Η μικρογραφία συνδυάζει ερωτισμό και έντονη αφηγηματική δραματικότητα. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Η έκθεση της Κοπεγχάγης τοποθετεί αυτές τις εικόνες δίπλα σε ερωτικές παραδόσεις από το Ιράν, την Ινδία, την Κεντρική Ασία, την Ιαπωνία και την Ευρώπη. Ανάμεσα στα συγκριτικά έργα βρίσκονται και ιαπωνικά χαρακτικά shunga, που αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα κατά την περίοδο Έντο.

Οι διαφορετικές παραδόσεις δείχνουν πόσο συχνά η ερωτική τέχνη κυκλοφορούσε σε ιδιωτικά δίκτυα συλλεκτών, συναντώντας κατά καιρούς απαγορεύσεις και λογοκρισία. Οι εικόνες ανήκαν σε πολιτισμούς με διαφορετικούς θρησκευτικούς και κοινωνικούς κανόνες, αλλά μοιράζονταν την επιθυμία να καταγράψουν όσα δεν μπορούσαν πάντοτε να εμφανιστούν δημόσια.

Στην περίπτωση του οθωμανικού χειρογράφου, η ίδια η ιστορία του αντικειμένου έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το βιβλίο εμφανίστηκε σε δημοπρασίες στο Λονδίνο το 1978 και το 2018, πριν καταλήξει στη David Collection. Τα τελευταία χρόνια τρεις μελετητές, ο Σελίμ Σ. Κουρού, ο Ίρβιν Τζεμίλ Σικ και η Τουλάι Αρτάν, αφιέρωσαν εκτενή έρευνα στη μετάφραση και στην ανάλυσή του. Η εργασία τους περιλαμβάνει μεταγραφή του οθωμανικού κειμένου στα σύγχρονα τουρκικά, αγγλική μετάφραση και μελέτες της εικονογραφίας. Η δίτομη επιστημονική έκδοση, συνολικά 904 σελίδων, έχει προγραμματιστεί να κυκλοφορήσει την 1η Δεκεμβρίου 2026.

85 απίστευτα ερωτικές εικόνες από το 1817: Το σπάνιο οθωμανικό βιβλίο του σεξ που εκτίθεται στην Κοπεγχάγη Facebook Twitter
Δύο ερωτικές σκηνές μεταξύ γυναικών, ζωγραφισμένες σε ξεχωριστά επίπεδα πάνω σε μαύρο φόντο. Η μικρογραφία ανήκει στο «Δώρο των Βασιλέων», ένα χειρόγραφο που καταγράφει διαφορετικές μορφές ερωτικής επιθυμίας μέσα από το βλέμμα της εύπορης οθωμανικής κοινωνίας. Φωτ.: Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen.

Δύο αιώνες αργότερα, οι εικόνες που κάποτε μπορούσαν να δουν ελάχιστοι εύποροι άνθρωποι κρέμονται στους τοίχους ενός μουσείου της Κοπεγχάγης. Οι θεατές τους έχουν αλλάξει, όπως και οι λέξεις με τις οποίες περιγράφουμε την επιθυμία. Οι ζωγραφισμένοι χορευτές συνεχίζουν την παράστασή τους στην ταβέρνα. Οι άνδρες και οι γυναίκες του βιβλίου παραμένουν μέσα στα πολύχρωμα δωμάτια. Ο άγνωστος αξιωματούχος εξακολουθεί να κοιτάζει προς το πλάι, κρατώντας τα λουλούδια του.

Δεν ξέρουμε το όνομά του. Γνωρίζουμε όμως κάτι από τον κόσμο που κάποιος θέλησε να κρατήσει για πάντα μέσα σε ένα βιβλίο.

Με στοιχεία από The David Collection, Journal of the David Collection



Πηγή: www.lifo.gr