Υπάρχουν εκθέσεις που βασίζονται στη συνάντηση δύο μεγάλων ονομάτων και υπάρχουν εκθέσεις που δοκιμάζουν να βάλουν δύο τραύματα στο ίδιο δωμάτιο. Η νέα έκθεση της Albertina στη Βιέννη, Picasso – Bacon: What It Feels Like to Be Human, ανήκει καθαρά στη δεύτερη περίπτωση. Από σήμερα και έως τις 31 Ιανουαρίου 2027, περίπου 70 σημαντικά έργα από διεθνή μουσεία και ιδιωτικές συλλογές επιχειρούν να δείξουν όχι απλώς τι συνδέει τον Πάμπλο Πικάσο με τον Φράνσις Μπέικον, αλλά πώς οι δύο καλλιτέχνες άλλαξαν για πάντα τον τρόπο με τον οποίο η ζωγραφική κοιτάζει το ανθρώπινο σώμα.
Ο άξονας της έκθεσης δεν είναι η εύκολη αντιπαράθεση δύο ιδιοφυϊών. Είναι πιο ακριβής και πιο σκοτεινός: ο Μπέικον κοίταξε τον Πικάσο ως μια αρχική, σχεδόν ιδρυτική βία της μοντέρνας ζωγραφικής. Η συνάντησή του με τα έργα του Πικάσο υπήρξε καθοριστική για να στραφεί ο ίδιος στη ζωγραφική. Από εκεί και πέρα, όμως, δεν μιμήθηκε απλώς τον μεγάλο προκάτοχο. Τον πέρασε μέσα από φόβο, σάρκα, κραυγή, σεξουαλικότητα και θάνατο.
Στον Πικάσο, το σώμα σπάει για να ξαναφτιαχτεί. Η μορφή δεν είναι ποτέ ενιαία, ποτέ αθώα, ποτέ σταθερή. Γίνεται μάσκα, θραύσμα, προφίλ και μετωπική όψη μαζί, κυβιστική επιφάνεια, ερωτικό αντικείμενο, μυθολογικό πλάσμα, πρόσωπο που κοιτάζει και ταυτόχρονα διαλύεται. Στον Μπέικον, το σώμα δεν σπάει μόνο· πιέζεται σαν να βρίσκεται μέσα σε αόρατο κλουβί. Τα πρόσωπα στρεβλώνονται, οι φιγούρες συστρέφονται, η σάρκα μοιάζει να θυμάται κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί αλλιώς.
Η Albertina χτίζει την έκθεση πάνω σε αυτή τη βαθιά συγγένεια: όχι στην ομοιότητα του ύφους, αλλά στην κοινή πεποίθηση ότι η ανθρώπινη μορφή δεν μπορεί πια να ζωγραφιστεί σαν να είναι ακέραιη. Ο Πικάσο και ο Μπέικον ζωγραφίζουν μετά την κατάρρευση της βεβαιότητας. Ο ένας ανοίγει τη μορφή στον μοντερνισμό, ο άλλος την οδηγεί στο μεταπολεμικό της άγχος. Ανάμεσά τους περνά ο 20ός αιώνας: πόλεμος, βία, επιθυμία, μοναξιά, έκθεση, η αίσθηση ότι το σώμα κουβαλά περισσότερη ιστορία από όση μπορεί να αντέξει.
Γι’ αυτό και τα θέματα που τους ενώνουν δεν είναι ουδέτερα. Η σταύρωση, η κραυγή, οι ταυρομαχίες, τα γυμνά σώματα, ο ερωτισμός και η παραμόρφωση λειτουργούν στην έκθεση σαν σταθμοί μιας μεγαλύτερης έρευνας: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος όταν η εικόνα σου δεν σε χωράει πια. Ο Πικάσο επιστρέφει ξανά και ξανά στη βία της σύνθεσης. Ο Μπέικον επιστρέφει στην εικόνα σαν να επιστρέφει σε τόπο εγκλήματος. Και οι δύο καταλαβαίνουν ότι το σώμα δεν είναι απλώς θέμα της ζωγραφικής. Είναι το σημείο όπου ο κόσμος αφήνει τα ίχνη του.
Ανάμεσα στα έργα που παρουσιάζονται βρίσκονται η Dora Maar του Πικάσο, η Mother and Child ως σπουδή μετά τη Γκερνίκα, τα Bathers with a Ball, αλλά και έργα του Μπέικον όπως το Self-Portrait του 1972, το Three Studies of Isabel Rawsthorne, το Study for a Figure (“Fury”) και το Figure Study II. Η επιλογή των έργων δεν αντιμετωπίζει τους δύο ζωγράφους ως παράλληλες κορυφές, αλλά ως δύο τρόπους να κοιτάξει κανείς το ίδιο άλυτο πρόβλημα: πώς μετατρέπεται η σάρκα σε εικόνα χωρίς να χάσει τον τρόμο της.
Το ενδιαφέρον της έκθεσης βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν παρουσιάζει τον Πικάσο ως ασφαλές όνομα του μοντερνισμού ούτε τον Μπέικον ως απλώς σκοτεινό ζωγράφο της παραμόρφωσης. Τους βάζει σε μια κοινή σκηνή όπου το ανθρώπινο σώμα γίνεται αρχείο. Άλλοτε ερωτικό, άλλοτε βασανισμένο, άλλοτε γελοίο, άλλοτε σχεδόν ιερό. Ένα σώμα που δεν ζητά να είναι όμορφο, αλλά να ειπωθεί.
Στο τέλος, το ερώτημα του υπότιτλου — What It Feels Like to Be Human — δεν ακούγεται σαν θεωρητική διατύπωση. Ακούγεται σαν κάτι πιο απλό και πιο δύσκολο: τι αισθάνεται ένα σώμα όταν το κοιτούν, όταν το επιθυμούν, όταν το φοβούνται, όταν το διαλύουν, όταν επιμένει να υπάρχει. Ο Πικάσο και ο Μπέικον δεν ζωγράφισαν το σώμα για να το καθησυχάσουν. Το διέλυσαν για να δείξουν ότι ακόμη και διαλυμένο, παραμένει ο πιο επικίνδυνος τόπος της ανθρώπινης αλήθειας.
Με στοιχεία από Albertina
5.
