Yervant Gianikian [1942 – 3 Ιουλίου 2026]
Angela Ricci Lucchi [1942 – 28 Φεβρ. 2018]
Αρχαιολόγοι των κινηματογραφικών αρχείων
Ιταλός κινηματογραφιστής αρμενικής καταγωγής, μεγάλη αυθεντία σε αυτό που οι Βρετανοί ονομάζουν “found footage” (μοντάζ αρχείων), ο Υερβάντ Γιανικιάν πέθανε στις 3 Ιουλίου στο Μιλάνο, σε ηλικία 84 ετών. Γεννημένος το 1942 στο Μεράνο από πατέρα χημικό που επέζησε της Γενοκτονίας των Αρμενίων και μητέρα Αυστριακή, το παιδί ξεχώριζε για το πάθος του για την αρχειοθέτηση και την καταλογογράφηση. Η μελέτη και ο επαναπροσδιορισμός των εικόνων, ως τεκμήρια των κλυδωνισμών της ιστορίας και των χαμένων κόσμων, έμελλε να γίνουν το μεγάλο του ζήτημα.
Απουσιάζοντας από την εμπορική ζωή του κινηματογράφου, ελάχιστα έως καθόλου γνωστός στο ευρύ κοινό, αποτελούσε μαζί με τη σύντροφό του, Αντζέλα Ρίτσι Λούκι, η οποία πέθανε το 2018, ένα δίδυμο που έχαιρε μεγάλης εκτίμησης στους σινεφίλ κύκλους, αντίστοιχα με το ζευγάρι που σχημάτισαν στη Γαλλία ο Ζαν-Μαρί Στράουμπ (1933-2022) και η Ντανιέλ Ουιγέ (1936-2006). Τα δύο αυτά δίδυμα μοιράζονταν ένα πάθος για την ιστορία και την τρομακτική βία που αυτή παράγει.
Ο Υερβάντ Γιανικιάν και η Αντζέλα Ρίτσι Λούκι –ένα ντελικάτο ζευγάρι που συναντούσε κανείς στα φεστιβάλ, εκπέμποντας μια απίστευτη κομψότητα και μια αδιάλειπτη ευγένεια– ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1970 να δουλεύουν μαζί πάνω σε εγκαταστάσεις με βάση παιχνίδια και καρτ ποστάλ. Η ιδέα να τα κινηματογραφήσουν τους ήρθε αρκετά γρήγορα. Αυτή ήταν η συναισθητική τους περίοδος, με ταυτόχρονη διάχυση αρώματος. Έτσι, η ταινία τους Τσεζάρε Λομπρόζο (που κυκλοφόρησε στην Ιταλία το 1976), η οποία αφορούσε τον εγκληματολόγο που πίστευε ότι οι εγκληματίες γυναίκες στερούνταν την όσφρηση, συνοδεύτηκε από άρωμα γαρίφαλου. […]
Jacques Mandelbaum
Le Monde -10.07.2026
Marco Scotini
documenta 14: Daybook (2017)
Μπαίνει κανείς στις ταινίες του Υερβάντ Γιανικιάν και της Αντζέλα Ρίτσι Λούκι μέσα από τη χημική σκόνη (ή τις επιφανειακές γρατζουνιές) των εικόνων από τις οποίες αυτές αποτελούνται. Πριν συναντήσει οποιοδήποτε κομμάτι του τοπίου (τις Άλπεις, τον Δούναβη, την έρημο) ή αναγνωρίσει ένα συγκεκριμένο γεγονός στο κάδρο (μια στρατιωτική παρέλαση, ένα κυνήγι αρκούδας, μια χειρουργική επέμβαση), η υλικότητα του φιλμ προσφέρεται στο βλέμμα μας σε όλη της τη φθορά. Λαβωμένα από τα χημικά γαλακτώματα, λεκιασμένα, συρραμμένα, προσβεβλημένα από μούχλα, επιχρωματισμένα και σε αργή κίνηση, αυτά τα καρέ –κατά την προβολή τους– δεν επιτρέπουν στην υλική τους βάση, στο φυσικό τους υπόστρωμα, να σβήσει. Αντίθετα, παρουσιάζεται μια έκθεση ερειπίων, τα συντρίμμια ενός κινηματογράφου που μάχεται ενάντια στη δική του μορφή αμνησίας: αυτή των εικόνων που έχει παραγάγει και αυτή του αδιαχώριστου μέσου πάνω στο οποίο αυτές οι εικόνες έχουν εγγραφεί.
Στη βάση της αρχαιολογικής έρευνας των Γιανικιάν και Ρίτσι Λούκι βρίσκεται η επίμονη προσπάθειά τους να καταδείξουν τον δεσμό μεταξύ νεωτερικότητας και ιμπεριαλισμού· η κινηματογραφική κάμερα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο ως μηχανισμός στην υπηρεσία του αποικιοκρατικού βλέμματος, γεγονός που οι ταινίες των καλλιτεχνών δεν παύουν ποτέ να αποδεικνύουν. Είτε πρόκειται για το κινηματογραφημένο ταξιδιωτικό ημερολόγιο ενός ανώνυμου Γάλλου τουρίστα το 1927, είτε για το υλικό ενός Ιταλού πρωτοπόρου του ντοκιμαντέρ όπως ο Λούκα Κομέριο, είτε, ακόμη περισσότερο, για αυστριακές ιατρικο-στρατιωτικές ταινίες της δεκαετίας του 1920, οι Γιανικιάν και Ρίτσι Λούκι —γεννημένοι και οι δύο το 1942 στην Ιταλία— έχουν συλλέξει ένα πλήθος από χαμένες και επανακτημένες εικόνες, ποτέ ουδέτερες ή αθώες, οι οποίες προβάλλονται μέσα από τη χρήση διαφόρων αναχρονιστικών τεχνολογιών.
Ο αρχειακός κινηματογράφος, σε συνδυασμό με τη θεωρητική προσέγγιση του “αποδεικτικού παραδείγματος” (Κάρλο Γκίνζμπουργκ), αποτελούν τα μέσα με τα οποία αναπτύχθηκε η ριζοσπαστική τους έρευνα —πρωτοπόροι μιας καλλιτεχνικής τάσης που, τα τελευταία χρόνια, έχει οριστεί ως “ιστορική στροφή”. Από τη μία πλευρά, η ανασκαφή στο υπάρχον υλικό, η επανακινηματογράφηση, ο επαναπροσδιορισμός του κάδρου και ο επιχρωματισμός, υποβάλλοντάς το σε ένα νέο μοντάζ βάσει συνδέσεων και αλμάτων —ένα κολάζ. Από την άλλη, η μεγέθυνση των καρέ επιτρέπει σε περιθωριακά ίχνη και λεπτομέρειες να αναδυθούν, και σε κρυμμένα στοιχεία να εμφανιστούν μέσα από αλλαγές στην ταχύτητα, όλα τους μέρος του Μπενγιαμινικού “οπτικού ασυνείδητου” που μόνο η κάμερα μπορεί να συλλάβει. Μέσω αυτών των εργαλείων μπορούμε να προσεγγίσουμε μια ιστορία που ξεκινά, όπως λέει ο Γιανικιάν, “από το έδαφος, από το ελάχιστο, από τη λεπτομέρεια“. Αρχειοθετημένη εκ νέου και από την ανάποδη, η ιστορία καταλήγει να μας απελευθερώνει από την κυριαρχία του χρόνου, από τις μονοσήμαντες αφηγήσεις του και από τις προσταγές του.
Marco Arrigoni
ATP DIARY – 17.11.2016
ATP DIARY: Σχετικά με την επιλογή των έργων που θα δείξετε στο Schermo dell’Arte. Θα προβληθούν ταινίες που εκτείνονται από το 1993 έως το 2011, ένα χρονικό διάστημα που καλύπτει σχεδόν είκοσι χρόνια. Θεωρείτε ότι η γλώσσα σας έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου; Και, αντίστροφα, υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά που έχετε διατηρήσει σταθερά;
A.R.L.: Προφανώς η γλώσσα έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου: κάθε έργο πρέπει να είναι δυνατό και διαφορετικό, αλλιώς γίνεται μια ακαδημαϊκή επανάληψη του εαυτού του. Έχουμε εξελιχθεί σε διάφορες πτυχές. Στο πέρασμα των χρόνων υπήρξαν αλλαγές, προχωράμε μπροστά με την έρευνα, μας αρέσει να μην επαναλαμβανόμαστε. Και έπειτα, ναι μεν δουλεύουμε πάνω στο αρχείο, αλλά ταυτόχρονα έχουμε και έναν άλλο τομέα, δηλαδή όταν κινηματογραφούμε για τον εαυτό μας, φτιάχνοντας τα δικά μας ημερολόγια, όπως συμβαίνει από το ’75: και κάνοντάς το αυτό, αναζητούμε συχνά την ποιητική πλευρά της δουλειάς μας.
ATP: Θα μπορούσατε να μας παρουσιάσετε εν συντομία τα βίντεο που θα προβάλετε στο Schermo dell’arte Film Festival της Φλωρεντίας;
Υ.G. και A.R.L.: Η δουλειά για τον Giacomelli μάς ανατέθηκε από την Maison européenne de la photographie του Παρισιού, όπου εκείνος θεωρείται ο πιο ενδιαφέρων Ιταλός φωτογράφος. Είναι μια δουλειά πάνω στο έργο του Giacomelli, αλλά με τον δικό μας τρόπο, της δώσαμε έναν προσωπικό χαρακτήρα. Έπειτα, υπάρχουν ταινίες όπως το Diario africano (Αφρικανικό Ημερολόγιο) για την αποικιοκρατία· ή όπως το Film perduto (Χαμένο Φιλμ) με φωτογραφικές πλάκες από το 1911 που ξαναβρήκαμε: μελετώντας αυτά τα υλικά συνειδητοποιήσαμε ότι ήταν πλάκες από ένα νοσοκομείο του Πεδεμοντίου (στο βάθος φαίνεται η Mole Antonelliana). Είναι πλάκες από τα άνω και κάτω άκρα γυναικών που δούλευαν στους ορυζώνες, με χέρια φθαρμένα, ακρωτηριασμένα… η ταινία μιλάει για το δράμα του αγροτικού κόσμου. Το φιλμ είχε παραχθεί τη δεκαετία του ’80, στη συνέχεια εκτέθηκε στην Αγγλία και έκτοτε δεν ξαναβρέθηκε ποτέ. Το 2011 εντοπίσαμε κάποια στοιχεία από τα οποία ξεκινήσαμε για να ξαναφτιάξουμε εν μέρει την αρχική ταινία. Το Aria (Αέρας) είναι καθαρή οπτική ποίηση, η οποία συγκεντρώνει υλικό από τις αρχές του αιώνα για να αφηγηθεί την ιστορία μιας γυναίκας που μεταμορφώνεται σε πεταλούδα και στο τελευταίο καρέ πετάει. Υπάρχει όμως και η μικρού μήκους ταινία Ti regalerò il mio ultimo respiro (Θα σας χαρίσω την τελευταία μου ανάσα) για τον Walter Chiari, έναν αγαπημένο φίλο εκτός από σπουδαίο ηθοποιό. Εκείνος δεν είχε δει ποτέ τίποτα δικό μας, ώσπου μια μέρα τού δείξαμε μια ταινία, του παρουσιάσαμε τη δουλειά μας κι αυτός, πολύ εντυπωσιασμένος από όλο αυτό, μας είπε μια πολύ όμορφη φράση, την οποία μετά επιλέξαμε ως τίτλο: “Θα σας χαρίσω την τελευταία μου ανάσα”. Η ταινία αφηγείται μια πολύ δραματική του στιγμή, εκείνη πριν από την επέμβαση στις φωνητικές χορδές [που θα του προκαλούσε την απώλεια της φωνής], όπου η τραγικότητα ορισμένων εκφράσεων εξισορροπείται από κωμικές και ανάλαφρες ατάκες.
Με λίγα λόγια, στη Φλωρεντία θα παρουσιάσουμε μόνο ταινίες μικρού μήκους, κάποιες μάλιστα πολύ μικρές. Τελευταία αλλά εξίσου σημαντική, η ταινία Animali criminali (Εγκληματικά Ζώα), ένα φιλμ που ξεκινά από τις διαπιστώσεις του Cesare Lombroso, ο οποίος είχε ποινικοποιήσει ολόκληρο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των φυτών και των ζώων, για να καταλήξει στο αρχείο του ντοκιμαντερίστα Luca Comerio, ο οποίος την περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου είχε κάνει γυρίσματα βάζοντας ένα δυνατό ζώο εναντίον ενός αδύναμου για να τα κινηματογραφήσει τη στιγμή της επίθεσης, στον αγώνα για την επιβίωση. Αυτό που προέκυπτε ήταν μια μορφή επιθετικής εγκληματικότητας του ζώου, αλλά εμείς θέλουμε να δείξουμε πώς, αντίθετα, είναι ο άνθρωπος που την εμφυσά για να τραβήξει τα πλάνα: στα “παρασκήνια”, σχεδόν αόρατα χέρια έβαζαν το ένα ζώο απέναντι στο άλλο. Στο τέλος, ο άνθρωπος είναι αυτός που σκοτώνει πρώτος, για σκοπούς που ξεπερνούν κατά πολύ την απλή επιβίωση.
ATP: Είστε σκηνοθέτες, εικαστικοί καλλιτέχνες και ζωγράφοι. Με ποιον τρόπο συνδυάζετε τα διαφορετικά μέσα που χρησιμοποιείτε;
A.R.L.: Τόσο εγώ όσο και ο Yervant ήμασταν εικαστικοί καλλιτέχνες, σε σημείο που η πρώτη μου έκθεση, όπου παρουσίασα έργα ζωγραφικής, έγινε στο Palazzo dei Diamanti στις αρχές της δεκαετίας του ’70· την ίδια στιγμή, ο Yervant δούλευε στη Βενετία με την Galleria del Cavallino. Η ενασχόλησή μας με τη ζωγραφική βγαίνει συνεχώς στην επιφάνεια, είμαστε πάντα καλλιτέχνες… όμως ένα σημαντικό στοιχείο της δουλειάς μας είναι η χρήση του αρχείου, που αποτελεί και το χαρακτηριστικό μας γνώρισμα. Είναι ένα αρχείο που δεν κινηματογραφήθηκε ποτέ για τον εαυτό του, είναι η έρευνα μέσα στο αρχείο, με σκοπό να μελετήσουμε το υλικό και να το χρησιμοποιήσουμε για να μιλήσουμε για το σήμερα: χρησιμοποιούμε το παρελθόν για το παρόν, όλα επαναλαμβάνονται, όπως έλεγε ο Vico.
Όσον αφορά τη χρήση των διαφορετικών μέσων, εγώ βλέπω πάντα μια συνέχεια ανάμεσα στην κινηματογραφημένη εικόνα και την ακουαρέλα… και αυτό φαίνεται στα ρολά μας, όπως εκείνο το πολύ μακρύ που είχε εκτεθεί στο Hangar Bicocca, το οποίο είναι σαν μια ταινία μεγάλου μήκους, όπου κάθε εικόνα είναι ένα καρέ που ενώνεται με το επόμενο για να αφηγηθεί τις 16 αρμενικές ιστορίες που μου διηγήθηκε ο πατέρας του Yervant. Και παρόλο που στην έρευνά μας γίνεται μια σπουδαία δουλειά πάνω στη μνήμη και το αρχείο, παρατηρήσαμε ότι στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια της συνάντησης στο Μπομπούρ, υπήρχαν εκατοντάδες νέοι που συμμετείχαν. Είναι σαν να υπάρχει ένα έντονο ενδιαφέρον για τη μνήμη από ανθρώπους που θέλουν να μελετήσουν, να αναμετρηθούν με την ιστορία και τη βία· από ανθρώπους που διαβάζουν και είναι καλλιεργημένοι.
ATP: Υπάρχει μια συνεχής γραμμή που χαρακτηρίζει τα έργα σας, ακόμη και με το πέρασμα των χρόνων;
A.R.L.: Μεγάλο μέρος αυτού που δημιουργούμε διατρέχεται από το κόκκινο νήμα μιας στάσης ενάντια στη βία. Κάνουμε μια δουλειά έρευνας, συχνά ποιητικής, δίνοντας μεγάλη σημασία και στην πολιτική πράξη του έργου, η οποία ήταν πάντα εμφανής.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Το παγκόσμιο κύπελο και ο θάνατος του κινηματογραφιστή Jean–Marie Straub
Αποκατάσταση, ανασύνθεση, ανασύσταση Το μέλλον των φιλμικών αρχείων
Σεργκέι Λόζνιτσα: Μα πού βρίσκεται το πραγματικό;
Με τον θάνατο των Straub, οι γάμοι της επανάστασης και της τέχνης έμειναν στη μέση
Kommunisten, η τελευταία ταινία του Jean-Marie Straub
Σαν σήμερα το 1701 γεννιέται στο Zeitz η Anna Magdalena Bach
