Το πρώτο περιοδικό των Ρομά – Η άγνωστη ιστορία, ο πολιτισμός, η γλώσσα και τα έθιμα

Ίσως ο περισσότερο παρεξηγημένος λαός στον πλανήτη, οι Ρομά παραμένουν δέσμιοι των προκαταλήψεων και της άγνοιας.

Από τον οικισμό Νέα Ζωή στους Σοφάδες Καρδίτσας η δημοσιογράφος της ΕΡΤ Μίνα Μαυρογιάννη παρουσιάζει την σημαντική προσπάθεια ενός πολιτικού επιστήμονα να καταρρίψει μύθους και να ανοίξει προοπτικές στην κοινότητα των Ρομά μέσω ενός περιοδικού.

Ο Παναγιώτης Χαρίτος, επιστήμονας, συγγραφέας και Ρομά στην καταγωγή είναι ο εκδότης του. Η «ΑΜΚΕ ΡΟΜΑ Χωρίς Σύνορα» ανακοινώνει την επίσημη κυκλοφορία του πρώτου πανελλήνιου περιοδικού αφιερωμένου αποκλειστικά στην ιστορία, τον πολιτισμό και την πολιτιστική κληρονομιά των Ρομά στην Ελλάδα στις 14 Ιουνίου 2026, που κυκλοφορεί, με τίτλο «Άγνωστος Πολιτισμός των Ρομά».

Ο νεαρός επιστήμονας Ρομά είναι απόφοιτος του μεταπτυχιακού του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας για την Οργάνωση και Διοίκηση της Εκπαίδευσης και μέσα από πολυετή ερευνητική και κοινωνική δράση προχώρησε στη συγκέντρωση, καταγραφή και τεκμηρίωση σημαντικών στοιχείων που αφορούν τον πολιτισμό, τις παραδόσεις και την ιστορία των Ρομά. «Η Έρευνα έγινε από πόρτα σε πόρτα στην Ελλάδα, αλλά και σε οικισμούς Ρομά στο εξωτερικό και το αποτέλεσμα της είναι στις σελίδες του περιοδικού». Στην έρευνα συνέβαλαν άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας και η διεθνής βιβλιογραφία.

Όπως λέει ο κ. Χαρίτος ήταν η αίσθηση ότι η ιστορία και τα έθιμα των Ρομά χάνονται και πως πρέπει να διατηρηθούν στην Ελλάδα. Η περιπέτεια τους ξεκίνησε προ αιώνων με την άφιξη τους στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, όπου εγκαταστάθηκαν. Η μεγαλύτερη δυσκολία τους ήταν η γλώσσα τους η Ρομανί, μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα με ρίζες στην σανσκριτική, η οποία τους “πρόδωσε”, γιατί ήταν ένα ξένο άκουσμα σε σχέση με τις λοιπές ινδοευρωπαϊκές όπως είχαν διαμορφωθεί. Προφανώς δεν υπήρχε πεδίο συνεννόησης.   

Η έκδοση του περιοδικού πραγματοποιείται υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και αποτελεί μία σημαντική πολιτιστική και επιστημονική πρωτοβουλία, η οποία φιλοδοξεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ανάδειξη της ιστορικής παρουσίας, της πολιτιστικής ταυτότητας και της διαχρονικής προσφοράς των Ρομά στην ελληνική κοινωνία. Οι περίπου ογδόντα επιστήμονες Ρομά τους οποίους έχει καταγράψει ο κ. Χαρίτος είναι αυτοί που έσπασαν τν φαύλο κύκλο των προκαταλήψεων και κέρδισαν την θέση που τους αξίζει, αλλά μπροστά στις δυνατότητες που έχει η κοινότητα είναι πολύ λίγοι.

Η ιστορία ανεξάρτητα από το πως οι άνθρωποι την μεταχειρίζονται είναι εδώ και ζητά τον λογαριασμό από εκείνους που την κακομεταχειρίζονται. Το ίδιο ισχύει για έναν λαό που πέρασε άπειρες διώξεις και κατάφερε να επιβιώσει σε βάθος χιλιετιών. Η καταγωγή των Ρομά μας πηγαίνει στην βορειοδυτική Ινδία, ενώ η γενετική και γλωσσική ιχνηλάτηση επιβεβαιώνει ότι η γλώσσα τους η Ρομανί ανήκει στην Ινδοάρια ομάδα. Γλωσσολογικά και ανθρωπολογικά στοιχεία υποδεικνύουν Ινδο-Άριες εθνοτικές ομάδες από την βορειοδυτική Ινδία ως τον προγονικό γονικό πληθυσμό των Ρομά.[1] Έως εδώ η τύχη τους ευνόησε, αλλά η συνέχεια ήταν οδυνηρή.  

Το 711 μ.Χ., το Χαλιφάτο των Ομεϋαδών έστειλε τον Άραβα διοικητή Μοχαμάντ αλ-Κασίμ (Muḥammad ibn al-Qāsim), ο οποίος νίκησε την τελευταία ινδουιστική δυναστεία και κατέκτησε την Σιντ, στο σημερινό Πακιστάν. Όταν οι άραβες αποκεφάλισαν τον τελευταίο ηγεμόνα Νταχίρ (Raja Dahir), στην μάχη στον Ινδό ποταμό, σήμανε το τέλος του ινδουισμού για εκατομμύρια ανθρώπους και τον βίαιο εξισλαμισμό τους. Η Υπερωξιανή έπαψε να αποτελεί καταφύγιο για τους πληθυσμούς στην βορειοδυτική Ινδία μετά την αραβική κατάκτηση το 705. Ακολούθησε η σφαγή εκείνων που δεν αποκήρυτταν την πίστη τους. Εκτελεστής των απίστων, οι οποίοι δεν είχαν θέση στο βασίλειό του, όπως έλεγε, ήταν ο Γκαζνί (Mahmud Ghazni) της Αυτοκρατορίας των Γαζναβιδών ένα πολιτισμικά περσικό, σουνιτικό μουσουλμανικό κράτος τουρκικής, μαμελουκικής καταγωγής. Μεταξύ 1001 και 1026 μ.Χ., πολλοί αυτόχθονες πληθυσμοί αναγκάστηκαν να φύγουν προς τα δυτικά. Το τρίτο κύμα φυγής εγκατέλειψε την Ινδία όταν η Χρυσή Ορδή τον 13ο αιώνα (1221-1327) κατέστρεψε ότι βρήκε στο πέρασμα της από την κεντρική προς την νότιο Ασία και κατέκτησε τα ινδικά βασίλεια.. Η Μάστιγα της Ασίας όπως αποκαλούσε ο αμερικανός διπλωμάτης Χόρτον τους Τούρκους[2] και οι ορδές των Μογγόλων προκάλεσαν το ντόμινο των μεταναστεύσεων, από την κοιτίδα του πολιτισμού τους  των αποκαλούμενων σήμερα Ρομά. Τα πλέον ανήσυχα πνεύματα, αρνούμενοι να υποταχθούν στο Ισλάμ, να γίνουν «Μαουλά» (Mawlā- μη Άραβες Μουσουλμάνοι)  θέλοντας να σώσουν τον πολιτισμό, την γλώσσα και την θρησκεία τους έκαναν πεζοί το αδιανόητο ταξίδι προς την δύση αρκετές φορές.[3]

Εκεί υπήρχε η ανάμνηση ενός άλλου πολιτισμού ο οποίος όταν έφτασε στην ινδική υποήπειρο πριν από αιώνες σεβάστηκε τους θεούς και τις παραδόσεις τους.  

Δυστυχώς η εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου και το λαμπρό πνεύμα που εξέπεμψε στην Οικουμένη είχε χαθεί στα ερείπια που δημιούργησε η ρωμαϊκή κατάκτηση και κατοχή, ενώ η λέξη Έλληνες ήταν πλέον απαγορευμένη, μετά και την δημιουργία της ανατολικής βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ο χριστιανισμός είχε επιβληθεί με βάναυσα μέσα και οι τιμωρίες για λαούς με εθνική ταυτότητα, οι οποίοι είχαν κάποιο θρήσκευμα διαφορετικό από τις αβρααμικές ήταν μοναδικής φαντασίας. Κάποιοι από τους εκπατρισθέντες πληθυσμούς της Ινδίας εγκαταστάθηκαν στην Μικρά Ασία, τα Βαλκάνια και κάποιοι άλλοι συνέχισαν προς την κεντρική και την δυτική Ευρώπη, όπου ο θρησκευτικός μεσαίωνας τους επεφύλασσε μαύρες ημέρες. Κάπως έτσι, έγινε και ο διαχωρισμός τους σε Ρομά και Σίντι, αν και είναι ετεροπροσδιορισμός των άλλων. Οι Σίντι μία ομάδα των Ρομά οι οποίοι έφτασαν στην Γερμανία, την Γαλλία, την Ιταλία, την Ολλανδία και την Βρετανία ενσωμάτωσαν στην γλώσσα τους το γερμανικό λεξιλόγιο, καθώς στην Ευρώπη έως και τον ύστερο μεσαίωνα κυριαρχούσαν τα γερμανικά φύλα και διάλεκτοι.[4]

Εγκαταστημένοι στις παρυφές των βυζαντινών και ευρωπαϊκών πόλεων, αποκομμένοι από το κοινωνικό σύνολο, αρχικά για να διατηρήσουν την ταυτότητα τους και κυρίως για να γλυτώσουν από τις θανατικές ποινές που τους επεφύλασσε η θρησκευτική μισαλλοδοξία του χριστιανικού και μουσουλμανικού κόσμου, ως αλλόθρησκους, ειδωλολάτρες, προσπάθησαν να επιβιώσουν ασχολούμενοι με επαγγέλματα κατώτερα για τον υπόλοιπο πληθυσμό. Όταν οι φυσικές καταστροφές κτυπούσαν τις τοπικές κοινωνίες κατηγορούντο ως υπεύθυνοι και ξεκινούσε ο διωγμός τους. Έτσι, κατέληξαν νομάδες σε συνεχή μετακίνηση και εκ των πραγμάτων η επιβίωση ήταν μία δύσκολη υπόθεση που τους εξώθησε σε παράνομες και παραβατικές συμπεριφορές. Με την πάροδο των αιώνων ξέχασαν την καταγωγή τους και οικειοποιήθηκαν τους χαρακτηρισμούς που τους απέδιδαν. Θεώρησαν φυσικό να ζούν “λάθρα”.   

Η πιο πρόσφατη γενοκτονία στην ιστορία των Ρομά καταγράφεται κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν μεταξύ 250.000 -500.000 Ρομά δολοφονήθηκαν από τους ναζί. Οι Γερμανοί οι οποίοι απέκτησαν γραφή μόλις τον 4^ο μ.Χ. αιώνα θεώρησαν υποδεέστερους εκείνους που είχαν πολιτισμό, γραφή και λογοτεχνία από το 1500 π.Χ., τότε που η πατρίδα τους ήταν η καρδιά της βεδικής θρησκείας, η οποία έθεσε τα θεμέλια του Ινδουισμού.

Σήμερα ο συνολικός πληθυσμός των Ρομά στην Ευρώπη κυμαίνεται από 4 έως 10 εκατ., με τους μεγαλύτερους αριθμούς να συγκεντρώνονται στην Κεντρική και Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Το αν οι Ρομά θα αναζητήσουν τις ρίζες τους και αν θα βρούν το πνεύμα που άφησαν πίσω τους είναι δική τους υπόθεση. Ουδείς θα τους τα χαρίσει. Ίσως στην σύγχρονη Ελλάδα το πνεύμα της οικουμενικότητος που την βοήθησε να επιβιώσει, ανοίξει προοπτικές για μια φυλή, η οποία θα επιλέξει να συναντήσει το λαμπρό παρελθόν της. Αντί για δανεικές θρησκείες και έθιμα επίκτητα από τους διώκτες της, να θυμηθεί τις μεγάλες γιορτές του Ινδουισμού, στο πνεύμα των δικών της ναών (που θα μπορούσε να ανεγείρει) και να καταλάβει γιατί τα σημερινά βήματα του χορού τους μοιάζουν με εκείνα των Ινδών προς στους θεούς τους.  

Η γραμμή του αίματος όπως λένε τα Ευαγγέλια για τον δικό τους θεό (από τον Δαυίδ), υπάρχει και στους Ρομά από τους Ινδούς. Δεν είναι τυχαίο ότι μαθηματικοί, άνθρωποι με τεράστιο ταλέντο στις νέες τεχνολογίες, ευρηματικότητα στις επιστήμες, είναι οι σύγχρονοι κάτοικοι της ινδικής χερσονήσου. Εάν οι Ρομά αντιμετώπιζαν τον εαυτό τους με διαφορετικό τρόπο από αυτόν που στερεοτυπικά τους προσάπτουν οι άλλοι θα μπορούσαν να μεγαλουργήσουν.    

Η εθνική στρατηγική εντάξεως των Ρομά στην κοινωνία περνά από την στρατηγική της επιστροφής στις ρίζες τους. Π.χ. κάποιοι υιοθετούν ως “event” το Χόλι (Holi), καθαρά για λόγους εντυπωσιασμού και οικονομίας. Αγνοούν ακόμη και τα στοιχειώδη της ινδουιστικής γιορτής της άνοιξης η οποία στην Ινδία, συμβολίζει τον θρίαμβο του καλού επί του κακού, καλωσορίζει τη νέα ζωή και είναι η συνάντηση της θεάς Ράντα με τον Κρίσνα. Κάπου εκεί μεταξύ θρησκείας και φιλοσοφίας, ανάμεσα στο πλήθος των χρωμάτων, κάθε ένα από τα οποία έχει μια συγκεκριμένη πολιτιστική και συμβολική σημασία, γίνεται η αναζήτηση και η επανάκτηση μιας ταυτότητος.   

[1] ^{Reconstructing the Indian Origin and Dispersal of the European Roma: A Maternal Genetic Perspective, Isabel Mendizabal, Cristina Valente, Alfredo Gusmão, Cíntia Alves…, PLoSONE,  2011 Jan 10;6(1):e15988.}

[2] ^{George Horton, The Blight of Asia, The Bobbs-Merrill Company, Indianapolis 1926.}

[3] ^{André Wink, Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol , Early Medieval India and the Expansion of Islam, Brill 1990, σσ. 201- 205.}

[4] ^{Barbara F. Grimes, “Central Indo-Aryan Languages”, στο William Frawley, Romani, Sinte. International Encyclopedia of Linguistics. Vol. 1, Oxford University Press, 2003, σ. 294.}