Την αναθεώρηση του εθνικού σχεδιασμού που αφορά τις πυρκαγιές ζητούν οκτώ διακεκριμένοι επιστήμονες μέσω της Realnews, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για τη νέα εφιαλτική πραγματικότητα των megafires.
Της ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΠΑΝΑΝΟΥ – ΠΗΓΗ: Realnews
Σύμφωνα με τους ειδικούς, η μετατόπιση του βάρους από την εκ των υστέρων καταστολή στην πρόληψη αποτελεί μονόδρομο, με κεντρικό πυλώνα, μεταξύ άλλων, την ενίσχυση των δασικών υπηρεσιών, με ενεργό διαχείριση και συστηματικό καθαρισμό των δασών, ώστε να πάψουν να λειτουργούν ως πυριτιδαποθήκες καύσιμης ύλης. Την ίδια στιγμή καθοριστική είναι η ριζική αλλαγή της φιλοσοφίας δόμησης και σχεδιασμού των κατοικιών που βρίσκονται μέσα στις επικίνδυνες ζώνες, καθώς και η αξιοποίηση σύγχρονων τεχνολογικών εργαλείων.
Ο καθηγητής Φυσικών Καταστροφών στο Πολυτεχνείο Κρήτης, Κώστας Συνολάκης, σημειώνει ότι οι megafires μάς δείχνουν τα όρια της τεχνολογίας αλλά και την αδυναμία του σχεδιασμού διαχείρισης των πυρκαγιών. «Αν και η Πυροσβεστική Υπηρεσία διαθέτει πλέον χρήσιμα τεχνολογικά εργαλεία για την υποστήριξη των αποφάσεών της, αυτά δεν στάθηκαν ικανά να αποτρέψουν την καταστροφή. Εκεί που χρειάζεται να εστιάσουμε είναι στην πρόληψη και στη διαχείριση των δασών μας. Στον τομέα αυτόν δυστυχώς δεν έχουμε κάνει αντίστοιχα βήματα», αναφέρει, φέρνοντας ως παράδειγμα τη διαχείριση του περιαστικού δάσους του Υμηττού. «Αυτή ακριβώς είναι μια καλή και αποτελεσματική πρακτική που πρέπει να μεταλαμπαδεύσουμε και σε όλα τα άλλα δάση».
Υπενθυμίζεται ότι στην κατεύθυνση της πρόληψης και της έγκαιρης ανίχνευσης πυρκαγιών κινείται το έργο «Smart Υμηττός», ένα πρόγραμμα 4 εκατ. ευρώ του ΣΠΑΥ που μετατρέπει τον Υμηττό στο πρώτο «έξυπνο δάσος» της χώρας. Η τεχνητή νοημοσύνη, οι κάμερες θερμικής απεικόνισης, τα drones και οι περιβαλλοντικοί αισθητήρες δημιουργούν ένα προηγμένο δίκτυο επιτήρησης για την προστασία του βουνού.
Πρόληψη
Η πρόληψη των δασικών πυρκαγιών, όπως τονίζει ο καθηγητής του EKΠΑ και μέλος της επιστημονικής επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Κλιματική Αλλαγή, Κωνσταντίνος Καρτάλης, «προϋποθέτει έναν συνολικό ανασχεδιασμό του τρόπου με τον οποίον οργανώνονται η προστασία του χώρου, η διαχείριση των δασών, ο χωρικός σχεδιασμός και πώς όλα αυτά ενσωματώνονται στα σχέδια πολιτικής προστασίας και κυρίως πώς συνδέονται με τα σχέδια αποκατάστασης των καμένων δασών, συμβάλλοντας στη φυσική τους αναγέννηση».
Ο καθηγητής εξηγεί ότι η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η αποδυνάμωση της παραδοσιακής διαχείρισης των δασών οδήγησαν στη συσσώρευση δασικής καύσιμης ύλης. Ταυτόχρονα, ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός δεν κατόρθωσε να ανακόψει τη σταδιακή επέκταση των οικισμών και των υποδομών προς τα δάση και τις δασικές εκτάσεις.
«Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν αλλαγές οι οποίες είναι προς το θετικό. Εχουμε λάβει μέτρα για τη βελτίωση της ετοιμότητας και της καταστολής με νέο εξοπλισμό. Ομως, υπάρχει μια ανισορροπία ως προς το πού επενδύουμε. Επενδύουμε πιο πολύ στην καταστολή και λιγότερο στην πρόληψη και το τελευταίο έχει ακόμη περιθώριο βελτίωσης», επισημαίνει ο επίκουρος καθηγητής Φυσικών Καταστροφών στο ΕΚΠΑ, Μιχάλης Διακάκης, και συμπληρώνει ότι η διαχείριση της καύσιμης ύλης στα δάση αποτελεί κομβικό σημείο: «Τα δάση έχουν συγκεντρώσει μεγάλη ποσότητα καύσιμης ύλης. Λόγω και της κλιματικής αλλαγής, όταν εκδηλωθεί μια φωτιά είναι πολύ δύσκολο να σβήσει. Τα δάση είναι πυριτιδαποθήκες. Εκεί, λοιπόν, πρέπει να επέμβουμε, όσο και αν είναι δύσκολο, και να συνεχίσουμε τις προσπάθειές μας για να μειώσουμε την καύσιμη ύλη. Αυτό είναι που οδηγεί στα megafires». Επίσης πρέπει να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίον φτιάχνονται οι οικισμοί και τα σπίτια κοντά στο δάσος. «Επικίνδυνες είναι οι ζώνες μείξης δασών και οικισμών, εκεί όπου έχουμε απώλεια περιουσιών. Πολλά από τα σπίτια είναι φτιαγμένα από τέτοια υλικά που δεν αντέχουν στη φωτιά και είναι πνιγμένα στη βλάστηση. Αρα, χρειάζεται αλλαγή σχεδιασμού τόσο από τον πολίτη όσο και από τις τοπικές Αρχές».
Πρώτη γραμμή άμυνας
Για τον καθηγητή Φυσικής της Ατμόσφαιρας και επόπτη του Κέντρου Ερευνας Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, Χρήστο Ζερεφό, τα παραδοσιακά μοντέλα καταστολής έχουν εξαντλήσει τα όριά τους. Ως εκ τούτου, θέτει σε απόλυτη προτεραιότητα τον συστηματικό καθαρισμό των δασικών οικοσυστημάτων από την καύσιμη ύλη, η οποία υπό τις παρούσες συνθήκες λειτουργεί ως «πυρομαχικό» στα χέρια της κλιματικής κρίσης. Οπως χαρακτηριστικά υποστηρίζει, ο καθαρισμός των δασών αποτελεί την πρώτη γραμμή άμυνας.
«Οταν η υγρασία της ατμόσφαιρας και του εδάφους υποχωρεί κάτω από το κρίσιμο όριο του 10%, η ανάφλεξη γίνεται ακαριαία. Εκείνη τη στιγμή, οι επιχειρησιακές δυνάμεις οφείλουν να τίθενται αυτομάτως σε κατάσταση κόκκινου συναγερμού», επισημαίνει. Στο πλαίσιο αυτό, ο καθηγητής εισηγείται έναν ριζικό, περιφερειακό επανασχεδιασμό των ζωνών ασφαλείας γύρω από τους οικισμούς. Για τη θωράκιση του αστικού ιστού προτείνει τη θεσμοθέτηση υποχρεωτικών καθαρισμών σε ιδιωτικά οικόπεδα, η οποία πρέπει να συνοδεύεται από την επιβολή ιδιαίτερα αυστηρών προστίμων σε περιπτώσεις αμέλειας.
«Να αποτρέψουμε τον γίγαντα»
Ο κύριος ερευνητής στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και επικεφαλής της Πυρομετεωρολογικής Ομάδας FLAME, Θοδωρής Γιάνναρος, σημειώνει ότι «μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε εκατοντάδες πυροσβεστικά μέσα και να σταματήσουμε το καταστροφικό έργο της φωτιάς μόνο όταν αυτή “αποκοιμηθεί”. Οταν, δηλαδή, το επιτρέψουν οι πυρομετεωρολογικές συνθήκες ή όταν η φωτιά δεν έχει κάτι άλλο να κάψει. Μπορούμε όμως και να αποτρέψουμε τη φωτιά από το να μετατραπεί σε γίγαντα».
Οπως εξηγεί, η εδώ και πολλές δεκαετίες απουσία ουσιαστικών πολιτικών διαχείρισης του τοπίου έχει διαδραματίσει κομβικό ρόλο. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η ελλιπής διαχείριση των δασικών μας οικοσυστημάτων και η απουσία χωροταξικού σχεδιασμού στις λεγόμενες ζώνες διεπαφής δασών-οικισμών έχουν οδηγήσει σε υπεραφθονία καυσίμου για τη φωτιά. Είναι, λοιπόν, δεδομένο ότι θα πληρώναμε το κόστος αυτών των επιλογών με περισσότερες μεγάλες πυρκαγιές.
«Αυτό που χρειαζόμαστε είναι να ελέγξουμε την “τροφή” της φωτιάς και παράλληλα να ελαχιστοποιήσουμε τις ενάρξεις των πυρκαγιών. Πώς θα το καταφέρουμε αυτό; Υλοποιώντας όλα όσα προβλέπονται στον Νόμο 5281/2026 («Ενεργή Μάχη») που ψηφίστηκε πρόσφατα στη χώρα μας. Ο νόμος αυτός περιλαμβάνει πολλά μέτρα στην κατεύθυνση της ολοκληρωμένης διαχείρισης των δασικών πυρκαγιών, όπως είναι η προδιαγεγραμμένη καύση, η ελεγχόμενη βόσκηση, τα αντιπυρικά σχέδια σε επίπεδο ΟΤΑ. Περιλαμβάνει επίσης μέτρα στην κατεύθυνση της περαιτέρω ενίσχυσης της ετοιμότητας και της απόκρισής μας, όπως είναι η δημιουργία της Μονάδας Επιχειρησιακής Μετεωρολογίας εντός του ΕΣΚΕΔΙΚ και η υιοθέτηση του ICS (Incident Command System)», σχολιάζει.
Αλλάζουν οι κανόνες
Την ανάγκη να σταματήσουμε να επενδύουμε αποκλειστικά στο μοντέλο της πυρόσβεσης υπογραμμίζει και ο καθηγητής Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών και πρόεδρος του ΟΑΣΠ, Ευθύμης Λέκκας, ο οποίος σημειώνει ότι η εμφάνιση των megafires αλλάζει ριζικά τους κανόνες του παιχνιδιού. Αν η φωτιά πάρει διαστάσεις υπό ακραίες συνθήκες, η ανθρώπινη παρέμβαση εκμηδενίζεται και καμία δύναμη δεν μπορεί να την ανακόψει.
«Κάθε φωτιά που ανάβει είναι μια εν δυνάμει μεγάλη πυρκαγιά», προειδοποιεί ο Ευ. Λέκκας, εξηγώντας ότι η μάχη κερδίζεται ή χάνεται στη φάση της μη εκδήλωσης και, δευτερευόντως, στο πρώτο λεπτό της αρχικής επέμβασης. Ωστόσο, η εξάλειψη των παραγόντων ρίσκου είναι μια εξαιρετικά δύσκολη εξίσωση. Οταν η παρατεταμένη ξηρασία και οι υψηλές θερμοκρασίες ενώνονται με τους τόνους συσσωρευμένης καύσιμης ύλης στα δάση, ακόμη και η πιο ασήμαντη σπίθα μπορεί να προκαλέσει βιβλική καταστροφή.
Ο καθηγητής προτάσσει τη δημιουργία ενός συστήματος επιτήρησης με δύο άξονες, δηλαδή τη ζωντανή παρουσία στο πεδίο μέσω ενός οργανωμένου δικτύου εθελοντών και την τεχνολογική θωράκιση με την τοποθέτηση σύγχρονων συστημάτων ανίχνευσης σε στρατηγικά σημεία.
Συγκεκριμένη και ολοκληρωμένη δέσμη μέτρων, η οποία πρέπει να εφαρμόζεται άμεσα και με απόλυτη αυστηρότητα ώστε να αποφεύγονται τα χειρότερα, καταθέτει ο καθηγητής με γνωστικό αντικείμενο τις δασικές πυρκαγιές στο Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Αλέξανδρος Δημητρακόπουλος. Ο καθηγητής κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, ξεκαθαρίζοντας ότι, παρά τα σύγχρονα τεχνολογικά όπλα ανίχνευσης, η τελική έκβαση κρίνεται πάντα στο πεδίο των επιχειρήσεων με σωστό σχεδιασμό.
Τα μέτρα που προτείνει είναι πλήρης απαγόρευση εισόδου και αποκλεισμό της πρόσβασης σε όλες τις επικίνδυνες δασικές και αγροτικές περιοχές κατά τις ημέρες υψηλού ρίσκου, απαγόρευση εκτέλεση θερμών εργασιών στην ύπαιθρο, εικοσιτετράωρη παρακολούθηση των δασικών εκτάσεων με τη χρήση drones και δορυφορικών εικόνων, προληπτική διασπορά δυνάμεων στις ζώνες κινδύνου, άμεση προσβολή με το δόγμα της «ενεργής κατάσβεσης», κοινό μέτωπο και συνεργασία όλων των φορέων, δοκιμαστικές εκκενώσεις σε δασοαστικές περιοχές και θωράκιση και μέτρα στο δίκτυο ηλεκτροδότησης.
Δασικές υπηρεσίες
Ο δασολόγος-περιβαλλοντολόγος μελετητής, Δρ. Ελευθέριος Σταματόπουλος, αναφέρει ότι μπορεί το δόγμα «ανθρώπινες ζωές – περιουσίες – δάση» φαινομενικά να είναι σωστό, αλλά έτσι τα δάση μένουν απροστάτευτα. «Αν χαθεί η πρώτη πλήξη, δεν υπάρχουν γραμμές κύριας πλήξης ή γραμμές δευτερεύουσας τοπικής πλήξης. Το αποτέλεσμα είναι οι φωτιές να φτάνουν θηριώδεις στα χωριά και στις πόλεις και επομένως να χάνουμε τεράστιες εκτάσεις με δενδροκομικές καλλιέργειες, να οργανώνουμε τεράστιες και δύσκολες εκκενώσεις οικισμών και μοιραία να χάνουμε περιουσίες και ανθρώπους. Είναι λοιπόν ανάγκη να κάνουμε τάχιστα αλλαγές στο σύστημα με την ανάθεση οριοθετημένων αρμοδιοτήτων στις δασικές υπηρεσίες, αφού βέβαια τις ενισχύσουμε», εξηγεί.
Στο πλαίσιο αυτό, όπως τονίζει, είναι ανάγκη να δημιουργηθεί ένα ευέλικτο σώμα στη δασική υπηρεσία που θα προετοιμάζει τα δάση τον χειμώνα έτσι ώστε να μην καίγονται. «Δηλαδή, να διαχειρίζεται τα δάση και να συντάσσει πλήρες σχέδιο δασοπροστασίας που θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, προγραμματισμό δασοτεχνικών έργων όπως αραιώσεις και καλλιεργητικές υλοτομίες, αναδασώσεις και φυσική αναγέννηση, συντήρηση δασικού οδικού δικτύου, αντιδιαβρωτικά και υδρονομικά έργα, μέτρα πρόληψης και προστασίας όπως ο αντιπυρικός σχεδιασμός, ζώνες πυροπροστασίας, δίκτυο υδροληψιών, επιτήρηση και σχέδια επέμβασης, σχέδια πρόληψης και πρωτόκολλα κατάσβεσης στα δάση, χρήσεις και λειτουργίες του δάσους», καταλήγει ο Ε. Σταματόπουλος.
