Μία τελευταία ευκαιρία στους δικαιούχους των έξι ενεργών προγραμμάτων «Εξοικονομώ» να ολοκληρώσουν τις παρεμβάσεις τους έως τις 17 Ιουλίου έδωσε το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), ξεκαθαρίζοντας ότι δεν θα υπάρξει νέα παράταση. Πίσω από την απόφαση, όμως, βρίσκεται η μεγάλη προσπάθεια να ολοκληρωθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερος αριθμός από τα περίπου 70.000 εκκρεμή έργα, εντός των ασφυκτικών προθεσμιών του Ταμείου Ανάκαμψης, ώστε να μην κινδυνεύσουν να χάσουν την επιδότηση ή να υποχρεωθούν σε επιστροφή των προκαταβολών.
Η απόφαση έρχεται σε μία περίοδο κατά την οποία οι πιέσεις από την αγορά είχαν ενταθεί. Μηχανικοί, τεχνικές εταιρείες και επαγγελματικοί φορείς προειδοποιούσαν ότι χιλιάδες έργα παρέμεναν ανολοκλήρωτα όχι μόνο λόγω της έκτασης των παρεμβάσεων, αλλά κυρίως εξαιτίας πολεοδομικών, διοικητικών και γραφειοκρατικών εκκρεμοτήτων που καθυστερούσαν την ολοκλήρωση των φακέλων.
Μισοτελειωμένα έργα – 70.000 παρεμβάσεις στον «αέρα»
Παρά το μεγάλο ενδιαφέρον των πολιτών για τα προγράμματα «Εξοικονομώ», η εικόνα της υλοποίησης των τεσσάρων νεώτερων προγραμμάτων («Εξοικονομώ 2021», «Εξοικονομώ 2023», «Εξοικονομώ – Ανακαινίζω για Νέους», «Εξοικονομώ 2025») παραμένει μικτή. Από τις 139.649 υπαγωγές που έχουν συνολικά εγκριθεί, έχουν ολοκληρωθεί 69.665 έργα, ενώ 69.984 παραμένουν ημιτελή.
Το μεγαλύτερο «στοκ» εκκρεμοτήτων εντοπίζεται στο «Εξοικονομώ 2025», όπου και οι 37.829 υπαγωγές βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, καθώς το πρόγραμμα βρίσκεται στα πρώτα στάδια εφαρμογής. Αντίστοιχα στο «Εξοικονομώ 2023» εκκρεμούν 14.938 έργα, στο «Εξοικονομώ 2021» 12.864 και στο «Εξοικονομώ Νέων» 4.353 έργα. Τα στοιχεία δείχνουν ότι, παρά την όποια πρόοδο έχει επιτευχθεί στους παλαιότερους κύκλους, τα νεότερα προγράμματα δοκιμάζονται από τις απαιτήσεις και τους χρόνους υλοποίησης.
Το μεγάλο στοίχημα: Θα χαθούν ευρωπαϊκά κονδύλια;
Το μεγαλύτερο διακύβευμα, ωστόσο, δεν αφορά μόνο την ολοκλήρωση των περίπου 70.000 επιμέρους έργων, αλλά την απορρόφηση των ευρωπαϊκών πόρων αφού η χρηματοδότηση των συγκεκριμένων προγραμμάτων συνδέεται άμεσα με το Ταμείο Ανάκαμψης. Αυτό σημαίνει ότι οι σχετικές δαπάνες πρέπει να έχουν πραγματοποιηθεί, ελεγχθεί και πιστοποιηθεί μέσα σε αυστηρά χρονικά όρια.
Σε κάθε περίπτωση, παρά τον μεγάλο αριθμό ανολοκλήρωτων έργων, η εικόνα της απορρόφησης των πόρων – όπως υποστηρίζουν στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» κυβερνητικά στελέχη – είναι καλύτερη από ό,τι δείχνουν οι εκκρεμότητες. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, από τον συνολικό προϋπολογισμό που προσεγγίζει τα 1,9 δισ. ευρώ (μαζί με το «Εξοικονομώ – Αυτονομώ» του 2020 που έχει ουσιαστικά κλείσει), έχουν διοχετευθεί στην αγορά περίπου 1,5 δισ. ευρώ.
Προκαταβολές 70%: τα λεφτά… έχουν ήδη φύγει
Η εξήγηση βρίσκεται στον τρόπο χρηματοδότησης των προγραμμάτων. Από τον κύκλο του 2021 κι έπειτα, στους δικαιούχους καταβάλλονταν προκαταβολές που έφθαναν περίπου στο 70% της επιδότησης, πριν ακόμη ολοκληρωθούν οι παρεμβάσεις. Έτσι, σημαντικό μέρος των ευρωπαϊκών πόρων έχει ήδη κινητοποιηθεί, παρότι περισσότερες από 70.000 υπαγωγές παραμένουν ανοιχτές.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχουν εξαλειφθεί οι κίνδυνοι. Σύμφωνα με αρμόδιους κυβερνητικούς παράγοντες, ειδικά στο τελευταίο «Εξοικονομώ 2025» έχει ήδη εκταμιευθεί σημαντικό ύψος επιδοτήσεων για έργα που, με τα σημερινά δεδομένα, δύσκολα θα προλάβουν να ολοκληρωθούν εντός των προθεσμιών του Ταμείου Ανάκαμψης.
Ποιοι χάνουν – ποιοι σώζονται: δύο ταχύτητες δικαιούχων
Οι ίδιες πηγές διευκρινίζουν, πάντως, ότι υφίστανται διαφορετικές κατηγορίες δικαιούχων. Υπάρχουν περιπτώσεις πολιτών που εγκατέλειψαν τις επενδύσεις τους, παρά το γεγονός ότι είχαν λάβει προκαταβολές. Για αυτές τις περιπτώσεις προβλέπονται στους Οδηγούς των προγραμμάτων διαδικασίες επιστροφής των χρημάτων.
Διαφορετική αντιμετώπιση, ωστόσο, εξετάζεται για όσους έχουν προχωρήσει ουσιαστικά τις διαδικασίες, έχουν συμβασιοποιήσει τα έργα τους και καταβάλλουν προσπάθεια να τα ολοκληρώσουν, χωρίς όμως να προλαβαίνουν εξαιτίας αντικειμενικών δυσκολιών.
Όπως αναφέρουν οι ίδιες πηγές, στο ΥΠΕΝ βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις για το πώς θα αντιμετωπιστούν αυτές οι περιπτώσεις μετά τις 17 Ιουλίου. Ένα από τα σενάρια που εξετάζονται είναι η δυνατότητα να χρηματοδοτηθούν τα συγκεκριμένα έργα από άλλους διαθέσιμους πόρους, εφόσον αυτοί εξασφαλιστούν. Παρά ταύτα, καμία σχετική απόφαση δεν έχει ακόμη ληφθεί, καθώς όλα θα εξαρτηθούν από τη διαθεσιμότητα των απαιτούμενων κονδυλίων, τα οποία ακόμη δεν έχουν βρεθεί. «Γρίφο» αποτελεί επίσης και ο τρόπος συνέχισης των έργων, δηλαδή εάν θα υπάρξει κάποιο πρόγραμμα «γέφυρα» ή άλλη διευθέτηση.
Η συζήτηση αφορά κυρίως το «Εξοικονομώ 2025», όπου συγκεντρώνεται και ο μεγαλύτερος αριθμός εκκρεμών έργων. Όπως εξηγούν στελέχη που εμπλέκονται στην υλοποίηση των προγραμμάτων, αρκετοί δικαιούχοι του συγκεκριμένου κύκλου δεν ξεκίνησαν έγκαιρα τις παρεμβάσεις, αλλά όχι με δική τους υπαιτιότητα γιατί βρέθηκαν αντιμέτωποι με καθυστερήσεις που συνδέονταν με τη διαδικασία αξιολόγησης.
Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις κατοίκων εξωτερικού, ατόμων με αναπηρία και άλλων ειδικών κατηγοριών δικαιούχων που έπρεπε να υποβληθούν σε πρόσθετους ελέγχους από συμβούλους του ΥΠΕΝ, προκειμένου να διαπιστωθεί η ορθότητα των δικαιολογητικών και των οικονομικών στοιχείων που είχαν δηλώσει. Ως αποτέλεσμα, αρκετές αποφάσεις υπαγωγής εκδόθηκαν μόλις τον Φεβρουάριο ή ακόμη και τον Μάρτιο του 2026, αφήνοντας στους δικαιούχους μόλις τρεις ή τέσσερις μήνες για να ολοκληρώσουν εργασίες που υπό κανονικές συνθήκες απαιτούν πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Ο κανόνας των 15 μηνών που γίνεται «κόκκινη γραμμή»
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα αφορά το χρονικό όριο των 15 μηνών που προβλέπει ο Οδηγός Εφαρμογής για την ολοκλήρωση των παρεμβάσεων. Σύμφωνα με πληροφορίες, το στοιχείο αυτό αναμένεται να αποτελέσει βασικό κριτήριο στις αποφάσεις που θα ληφθούν μετά τις 17 Ιουλίου. Όσοι έχουν ήδη υπερβεί το προβλεπόμενο διάστημα χωρίς να έχουν ολοκληρώσει το έργο τους είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν διαφορετική μεταχείριση από εκείνους που εντάχθηκαν αργότερα ή καθυστέρησαν εξαιτίας της ίδιας της διαδικασίας αξιολόγησης.
Οι μηχανικοί υποστηρίζουν ότι σε αρκετές περιπτώσεις ο χρόνος που χάθηκε δεν οφείλεται στις τεχνικές εργασίες, αλλά στις διαδικασίες που προηγούνται ή ακολουθούν την υλοποίηση ενός έργου. Πολεοδομικές εκκρεμότητες, καθυστερήσεις στην έκδοση εγγράφων, ελλείψεις σε απαιτούμενα δικαιολογητικά και φόρτος εργασίας στις αρμόδιες υπηρεσίες είχαν ως αποτέλεσμα να συσσωρευτούν σημαντικές καθυστερήσεις, τις οποίες καλούνται πλέον να καλύψουν μέσα σε ελάχιστες εβδομάδες.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών, όμως, ανέδειξε και τις αδυναμίες του συστήματος. Οι αλλεπάλληλες παρατάσεις που δόθηκαν σε αρκετούς κύκλους των προγραμμάτων καταδεικνύουν ότι τα αρχικά χρονοδιαγράμματα δεν ήταν πάντοτε συμβατά με τις πραγματικές συνθήκες της αγοράς. Η αύξηση του κόστους των υλικών, οι ελλείψεις σε εξοπλισμό, η περιορισμένη διαθεσιμότητα συνεργείων, αλλά και οι καθυστερήσεις στις διοικητικές διαδικασίες επιβράδυναν την υλοποίηση χιλιάδων επενδύσεων.
Πάντως, κυβερνητικοί κύκλοι επιχειρούν να χαμηλώσουν τους τόνους ως προς το ενδεχόμενο απώλειας ευρωπαϊκών πόρων. Όπως επισημαίνουν, από την αρχή του σχεδιασμού των προγραμμάτων είχαν γίνει υπερδεσμεύσεις προϋπολογισμού, ώστε να μπορέσουν να ενταχθούν περισσότεροι δικαιούχοι από όσους αντιστοιχούσαν στον αρχικό χρηματοδοτικό σχεδιασμό. Αυτό σημαίνει ότι η ύπαρξη έργων που ενδεχομένως δεν ολοκληρωθούν δεν συνεπάγεται αυτομάτως απώλεια αντίστοιχων πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης.
Κρίσιμες οι επόμενες εβδομάδες
Το πραγματικό ζητούμενο, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, είναι να ολοκληρωθεί ο μεγαλύτερος δυνατός αριθμός παρεμβάσεων εντός των αυστηρών ευρωπαϊκών προθεσμιών, ώστε να περιοριστεί η ανάγκη αναζήτησης εναλλακτικών χρηματοδοτικών λύσεων. «Βρισκόμαστε σε κομβικό σημείο», αναφέρουν χαρακτηριστικά, εκτιμώντας ότι οι επόμενες εβδομάδες θα καθορίσουν την τελική εικόνα του προγράμματος.
Επιχειρήσεις στο «κόκκινο» – τα προγράμματα που ψαλιδίστηκαν
Αντίστοιχη κινητικότητα καταγράφεται και στα προγράμματα που αφορούν τις επιχειρήσεις. Στο «Εξοικονομώ – Επιχειρώ», ο αρχικός προϋπολογισμός των περίπου 350 εκατ. ευρώ αναθεωρήθηκε στην πορεία στα 148 εκατ. ευρώ, αντανακλώντας τόσο την πορεία υλοποίησης όσο και την πραγματική ζήτηση. Αν και έχουν εγκριθεί περίπου 1.835 υπαγωγές (3 μεγάλες, 68 μεσαίες και 1.764 μικρές), τελικά μόνο 1.200 επενδύσεις είναι ακόμη «ζωντανές».
Οι ίδιες πηγές εκτιμούν ότι, ακόμη και μετά την παράταση που ανακοίνωσε το ΥΠΕΝ, αρκετές επιχειρήσεις θα προλάβουν να ολοκληρώσουν τις παρεμβάσεις τους. Ωστόσο η συνολική εικόνα θα διαμορφωθεί μετά την εκπνοή της προθεσμίας στις 17 Ιουλίου. Μάλιστα, δεν αποκλείουν το ύψος των επιχορηγήσεων να διαμορφωθεί τελικά περίπου στο μισό του προβλεπόμενου προϋπολογισμού των 148 εκατ. ευρώ, ανάλογα με τον αριθμό των έργων που θα ολοκληρωθούν επιτυχώς.
Πιο θετική εμφανίζεται, αντίθετα, η εικόνα στο πρόγραμμα «Αλλάζω Συσκευή στις Επιχειρήσεις», προϋπολογισμού 105,6 εκατ. ευρώ όπου οι ολοκληρώσεις κινούνται με ταχύτερους ρυθμούς, κυρίως επειδή πρόκειται για παρεμβάσεις μικρότερης πολυπλοκότητας και αισθητά χαμηλότερου προϋπολογισμού. Ωστόσο, με βάση την έως τώρα πορεία υλοποίησης, εκτιμάται ότι το τελικό ύψος των επιλέξιμων δαπανών ενδέχεται να διαμορφωθεί σε επίπεδα χαμηλότερα του αρχικού προϋπολογισμού, πιθανόν σε λίγες δεκάδες εκατομμυρίων ευρώ.
Ύστατο κάλεσμα: 17 Ιουλίου game over
Η παράταση έως τις 17 Ιουλίου αποτελεί, επομένως, μια ύστατη προσπάθεια να ολοκληρωθούν όσο το δυνατόν περισσότερα έργα εντός των οροσήμων του Ταμείου Ανάκαμψης. Για χιλιάδες νοικοκυριά και επιχειρήσεις, οι επόμενες εβδομάδες θα είναι καθοριστικές, όχι μόνο για την είσπραξη της επιδότησης, αλλά και για την ολοκλήρωση επενδύσεων που σχεδιάζονταν εδώ και χρόνια.
Ταυτόχρονα, το ΥΠΕΝ καλείται να διαχειριστεί μία σύνθετη εξίσωση. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν αμέσως μετά τους «τίτλους τέλους» αναμένεται να κρίνουν την τύχη χιλιάδων επενδύσεων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα σχεδιαστούν οι επόμενοι κύκλοι των προγραμμάτων ενεργειακής αναβάθμισης, σε μια περίοδο όπου η εξοικονόμηση ενέργειας παραμένει βασικός πυλώνας της εθνικής και ευρωπαϊκής πολιτικής για την πράσινη μετάβαση.
Η παράταση που έδωσε το ΥΠΕΝ αφορά τα προγράμματα «Εξοικονομώ 2021», «Εξοικονομώ 2023», «Εξοικονομώ – Ανακαινίζω για Νέους», «Εξοικονομώ 2025», «Εξοικονομώ – Επιχειρώ» και «Αλλάζω Συσκευή στις Επιχειρήσεις»
