Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν γύρισε την «Οδύσσεια» του Ομήρου, γύρισε (και βίωσε) τη δική του ανάγνωση της «Οδύσσειας», έχοντας πλήρη επίγνωση ότι απευθύνεται πρωτίστως στο 98% του πλανήτη που δεν μεγάλωσε με τις ραψωδίες στα αρχαία και νέα Ελληνικά, αλλά με τον κινηματογράφο, και, παραδόξως, αυτή η επιλογή λειτουργεί περισσότερο απ’ όσο περίμενα.
Πήγα στην αίθουσα σχεδόν προετοιμασμένος να δω μια αψεγάδιαστα γυρισμένη αμετροέπεια, ένα τεχνικά άρτιο κατόρθωμα που θα θαυμάζεις χωρίς να σε αφορά ιδιαίτερα. Η «Οδύσσεια» του δεν είναι σίγουρα αυτό· δεν ήταν όμως ούτε μια «ακέραιη» μεταφορά της ομηρικής ματιάς (γιατί απλά, δεν θα μπορούσε να είναι).
Μετά το Όσκαρ του «Oppenheimer», ο Νόλαν είχε ήδη κατακτήσει το δικαίωμα να κυνηγήσει το μεγαλύτερο δυνατό στοίχημα. Αντί να κάνει ακόμη μία μεγάλη ταινία σε ανάλογο ύφος, αποφάσισε να κινηματογραφήσει το έπος των επών.
Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν προσπαθεί να «μεταφράσει» ή καλύτερα να οπτικοποιήσει τον Όμηρο λέξη προς λέξη αλλά να μεταφράσει τη λειτουργία του μύθου. Ο ποιητικός λόγος υποχωρεί (για την ακρίβεια η μόνη ποίηση είναι στα εντυπωσιακά του πλάνα), οι επαναλήψεις εξαφανίζονται, η μουσικότητα των στίχων δίνει τη θέση της στον ρυθμό της αφήγησης. Κάποιοι θα το θεωρήσετε… απώλεια. Προσωπικά το αντιμετώπισα ως συνειδητή επιλογή του δημιουργού. [Αν κάτι με ενόχλησε πραγματικά, ήταν το περιβόητο «Fuck off» στη σκηνή της εκδίκησης απέναντι στους μνηστήρες. Εκεί ένιωσα ότι η σύγχρονη ατάκα ζητά για μια στιγμή την προσοχή μας περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται].
Η μεγαλύτερη επιτυχία της ταινίας βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οπτικοποιεί τις ραψωδίες. Το φανταστικό, το συμβολικό και το ρεαλιστικό συνυπάρχουν χωρίς να αλληλοαναιρούνται. Ο Κύκλωπας δεν είναι απλώς ένα τέρας αλλά μια ψυχή που, ακόμη και όταν μιλά, δεν μοιάζει να απευθύνεται στους ανθρώπους, γιατί τους αντιλαμβάνεται σχεδόν σαν μυρμήγκια. Η Κίρκη της Σαμάνθα Μόρτον, (την οποία εξακολουθώ να μπερδεύω ανεξήγητα με την Έμιλι Μόρτιμερ -μεγάλο συγνώμη και από τις δύο-), δίνει σε μια από τις πιο δύσκολες μυθολογικές σκηνές μια σχεδόν φυσική υπόσταση. Η μεταμόρφωση των συντρόφων σε γουρούνια και η επαναφορά τους δεν αντιμετωπίζονται σαν επίδειξη οπτικών εφέ, αλλά σαν δραματουργική κορύφωση ενός κόσμου όπου το υπερφυσικό αποτελεί μέρος της καθημερινότητας.
Εκεί όπου ο Νόλαν φαίνεται να σκέφτηκε περισσότερο από όσο του πιστώνεται είναι στη διαχείριση της πολυμορφίας του κόσμου του. Ναι, υπάρχουν επιλογές που εύκολα θα μπουν στη συζήτηση περί «woke», η ταινία όμως φροντίζει σχεδόν πάντα να τις εντάξει οργανικά στη δραματουργία. Η Ωραία Ελένη, για παράδειγμα, (και με ελαφρύ spoiler) με το χαρακωμένο πρόσωπο, παύει να είναι απλώς η γυναίκα για την οποία έγινε ένας πόλεμος και μετατρέπεται σε ένα σχόλιο πάνω στον ίδιο τον μύθο της ομορφιάς, στην προσωρινότητά της και στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες κατασκευάζουν σύμβολα. Εκεί η επιλογή δεν μοιάζει να εξυπηρετεί μια ατζέντα αλλά να υπηρετεί μια ευρύτερη ιδέα. Και αυτή είναι η πραγματική δουλειά των δημιουργών, να διαβάζουν μια διαχρονική ιστορία μέσα στην εποχή τους παράγοντας παράλληλα κάτι πέρα και πάνω από την εποχικότητα του.
Δεν είμαι ομηριστής και δεν θα προσποιηθώ ότι μπορώ να αξιολογήσω κάθε απόκλιση από το πρωτότυπο, μπορώ όμως να αναγνωρίσω μια προσπάθεια ισορροπίας ανάμεσα στην ιστορία, τον μύθο και τον σύγχρονο κινηματογράφο. Το αποτέλεσμα είναι συμπαγές, αισθητικά ενιαίο και, κυρίως, δεν κουράζει ούτε στιγμή στις τρεις ώρες διάρκειάς του. Ακόμη και όταν η ένταση πέφτει, η σχεδόν αδιάκοπη «μπανταμπιμ-μπαμνταμπούμ» μουσική επένδυση κρατά τον αφηγηματικό παλμό ζωντανό, (ίσως λίγο περισσότερο απ’ όσο θα ήθελα), αλλά αποτελεσματικά λειτουργικό.
Ας βγούμε από το αδιέξοδο που μοιάζει με λαβύρινθο (και μπήκαμε ακάλεστοι). Ίσως τελικά η πιο ενδιαφέρουσα συζήτηση να μην είναι αν ο Νόλαν «σεβάστηκε» τον Όμηρο. Η ουσιαστικότερη ερώτηση είναι αν αξιοποίησε τον Όμηρο ώστε ένας θεατής από τη Βραζιλία, την Ινδία, τη Νότια Αφρική ή την Ιαπωνία να νιώσει ότι αυτή η ιστορία τον αφορά. Νομίζω πως η απάντηση είναι ναι.
Ας το πούμε λοιπόν όσο πιο απλά γίνεται.
- Είναι ψυχαγωγική; Αναμφίβολα.
- Λέει την ιστορία; Ναι, με δικούς της όρους.
- Οι διάλογοι είναι το δυνατό της σημείο; Όχι. Και μάλλον δεν προσπαθούν να είναι.
- Σέβεται τον Όμηρο; Τον αξιοποιεί μέσα από μια καθαρά διεθνή, δυτική κινηματογραφική γλώσσα.
- Κάνει κοιλιά; Σχεδόν ποτέ.
- Οι μυθικές σκηνές λειτουργούν; Περισσότερο από όσο περίμενα.
- Θα κάνει κάποιον (μη έλληνα) να διαβάσει την «Οδύσσεια»; Ίσως όχι όλους. Αλλά είμαι βέβαιος ότι αρκετοί θα αναζητήσουν έστω το audiobook. Και μόνο αυτό είναι μια μικρή νίκη.
Κλείνοντας, υπάρχει μια σκέψη που μου έμεινε περισσότερο από όλες. Ακούμε εδώ και μήνες τι «δεν είναι» αυτή η ταινία, τι «άλλαξε», τι «τόλμησε» και τι «πρόδωσε». Ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε και κάτι διαφορετικό. Αν η «Οδύσσεια» είναι τόσο δική μας, τόσο σημαντική για την πολιτιστική μας ταυτότητα, γιατί χρειάστηκε να έρθει ένας Βρετανός σκηνοθέτης με στούντιο του Χόλιγουντ για να επενδύσει εκατοντάδες εκατομμύρια στη μεγαλύτερη κινηματογραφική της μεταφορά; Ίσως αυτή να είναι η πιο άβολη ερώτηση που αφήνει πίσω της η ταινία.
Δείτε την, λοιπόν, όχι περιμένοντας μάθημα φιλολογίας, αλλά ως μια μεγάλη κινηματογραφική εμπειρία που κουβαλά στοιχεία από τους ήρωες του Inception, του Σκοτεινού Ιππότη και του Interstellar, χωρίς να χάνει ποτέ τον προορισμό της, και μετά, αν σας ανοίξει την όρεξη, επιστρέψτε στον Όμηρο. Οι μεγάλες ιστορίες δεν φοβούνται τις διαφορετικές αφηγήσεις τους· αντίθετα, μάλλον από αυτές αποδεικνύουν τη διαχρονικότητά τους.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
