Εάν ανήκετε στην κατηγορία χρηστών κινητών τηλεφώνων που δεν αντέχουν να μείνουν χωρίς τη συσκευή τους ούτε για μερικά λεπτά της ώρας, ανοίγουν το Instagram «μόνο για ένα δευτερόλεπτο» και δεν καταλαβαίνουν πώς πέρασαν δύο ώρες όταν ξανακοιτάζουν το ρολόι τους ή συνεχίζουν να σκρολάρουν σε δυσάρεστες ειδήσεις, παρόλο που γνωρίζουν πολύ καλά ότι αυτό προκαλεί άγχος… καλώς ορίσατε στην εποχή των ψηφιακών εθισμών.
Για όσους σπεύσουν να μιλήσουν για δαιμονοποίηση της τεχνολογίας, των έξυπνων τυλεφώνων ή των social media, ξεκαθαρίζουμε ότι είμαστε με τους ειδικούς που τονίζουν ότι ο ψηφιακός κόσμος αποτελεί πλέον μέρος της ζωής μας και μπορεί να προσφέρει τεράστια οφέλη, αλλά ότι υπάρχει πρόβλημα όταν η χρήση γίνεται ανεξέλεγκτη και αρχίζει να εκτοπίζει τον ύπνο, την εργασία, τη μελέτη, τις σχέσεις ή τη φυσική δραστηριότητα. Με δυο λόγια μας κάνει δυσλειτουργικούς.
Gaming disorder
Και η έρευνα αρχίζει να δίνει όνομα σε πολλές από αυτές τις συμπεριφορές, όπως γράφει το euronews. Η πρώτη πραγματική διάγνωση: διαταραχή παιχνιδιού (gaming disorder)
Είναι, πάντως, σημαντικό να επισημανεθί η διάκριση ανάμεσα στην επίσημη διάγνωση ασθένειας και σε κάθε τι που βαφτίζεται «εθισμός στο smartphone».
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει, ωστόσο, αναγνωρίσει στη Διεθνή Στατιστική Ταξινόμηση Νόσων και Συναφών Προβλημάτων Υγείας (ICD11) τη διαταραχή παιχνιδιού (gaming disorder).
Η διαταραχή αφορά την απώλεια ελέγχου πάνω στο παιχνίδι, την αυξανόμενη προτεραιότητα που δίνεται στο παιχνίδι έναντι άλλων δραστηριοτήτων και τη συνέχιση της συμπεριφοράς παρά τις αρνητικές συνέπειες. Για να φτάσει κανείς σε διάγνωση, πρέπει να υπάρχει σημαντικός αντίκτυπος στην προσωπική, οικογενειακή, κοινωνική, σχολική ή επαγγελματική ζωή, γενικά για τουλάχιστον 12 μήνες.
Και επηρεάζει μια μειονότητα. Οχι όλους όσοι περνούν λίγες ώρες μπροστά από μια κονσόλα.
Ατελείωτο σκρολάρισμα στα social media
Εδώ η εικόνα γίνεται πιο θολή. Ο εθισμός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που στην έρευνα αναφέρεται συχνά ως προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή διαταραχή χρήσης μέσων κοινωνικής δικτύωσης, δεν αποτελεί επί του παρόντος ανεξάρτητη διάγνωση κατά το ICD11, όπως η διαταραχή παιχνιδιού.
Ωστόσο, το φαινόμενο έχει πλέον μελετηθεί ευρέως. Τα σημάδια είναι αρκετά διαισθητικά: το να θέλεις να σταματήσεις και να μην μπορείς, το να περνάς περισσότερο χρόνο στο διαδίκτυο από όσο σχεδίαζες, το να νιώθεις μια έντονη ανάγκη να ελέγξεις τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το να παραμελείς άλλες δραστηριότητες, το να εκνευρίζεσαι και να εκνευρίζεις τους γύρω σου όταν δεν μπορείς να αποκτήσεις πρόσβαση στις πλατφόρμες ή το να συνεχίζεις να τις χρησιμοποιείς παρά τα προβλήματα που προκαλούν.
Ο Αμερικανικός Σύλλογος Ψυχολόγων (APA) προτρέπει τους ανθρώπους να δώσουν προσοχή ακριβώς σε αυτές τις συμπεριφορές, ειδικά μεταξύ των εφήβων.
Και τα αμερόληπτα στοιχεία είναι εντυπωσιακά. Σύμφωνα με την τελευταία μεγάλη έρευνα για την Υγειονομική Συμπεριφορά σε Παιδιά Σχολικής Ηλικίας (HBSC) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας στην Ευρώπη, η οποία διεξήχθη σε σχεδόν 280.000 νέους ηλικίας 11, 13 και 15 ετών σε 44 χώρες και περιοχές, το 11% των εφήβων εμφανίζει σημάδια προβληματικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έναντι ποσοστού 7% το 2018. Το ποσοστό ανεβαίνει στο 13% μεταξύ των κοριτσιών και πέφτει στο 9% μεταξύ των αγοριών.
FOMO
Μία από τις πιο ισχυρές παγίδες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει πλέον ένα εξαιρετικά οικείο όνομα: FOMO (Fear Of Missing Out — Φόβος Μήπως Χάσεις Κάτι).
Είναι εκείνο το συναισθήμα που σε κάνει να σκέφτεσαι: «Κι αν έχει συμβεί κάτι στο μεταξύ;».
Έτσι, ελέγχουμε το WhatsApp, το Instagram, το TikTok, τις ειδήσεις και τις συνομιλίες ακόμα κι όταν δεν έχουμε κανέναν πραγματικό λόγο να το κάνουμε.
Το FOMO δεν είναι ψυχιατρική διάγνωση. Είναι, ωστόσο, ένα ψυχολογικό φαινόμενο που μελετάται σε σχέση με την προβληματική χρήση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2024 εξέτασε ακριβώς τη σχέση μεταξύ του FOMO, της προβληματικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και του doomscrolling, και διαπίστωσε ότι οι μηχανισμοί ρύθμισης των συναισθημάτων παίζουν σημαντικό ρόλο.
Με άλλα λόγια: όσο περισσότερο νιώθουμε ότι χρειαζόμαστε ψηφιακά εργαλεία για να διαχειριστούμε το άγχος, τη βαρεμάρα ή τα δυσάρεστα συναισθήματα, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να παρασυρθούμε σε έναν φαύλο κύκλο.
Doomscrolling
Είναι πιθανότατα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα της εποχής των έξυπνων τηλεφώνων. Το Doomscrolling είναι η καταναγκαστική απορρόφηση αρνητικών ειδήσεων: πόλεμοι, καταστροφές, κρίσεις, ατυχήματα, ασθένειες, σκάνδαλα. Η μία ιστορία οδηγεί στην άλλη και το δάχτυλό σας συνεχίζει να σκρολάρει.
Το παράδοξο είναι προφανές: αναζητούμε πληροφορίες για να νιώσουμε καλύτερα προετοιμασμένοι και συχνά καταλήγουμε να νιώθουμε ακόμα πιο αγχωμένοι.
Το Doomscrolling επίσης δεν αποτελεί ανεξάρτητη ιατρική διάγνωση, αλλά έχει γίνει επίκεντρο της έρευνας για την προβληματική διαδικτυακή συμπεριφορά. Μελέτες το έχουν συνδέσει με το FOMO και τις δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων.
Και μπορεί να μετατραπεί σε μια άλλη παγίδα: όσο πιο ανήσυχοι είμαστε, τόσο περισσότερες πληροφορίες αναζητούμε· όσο περισσότερες αρνητικές πληροφορίες απορροφούμε, τόσο μεγαλώνει η ανησυχία μας.
Nomophobia
Ο όρος Nomophobia δημιουργήθηκε από την έκφραση no mobile phone phobia (φοβία έλλειψης κινητού τηλεφώνου).
Δεν σημαίνει απλώς «εκνευρίζομαι που ξέχασα το τηλέφωνό μου στο σπίτι». Είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη δυσφορία ή το άγχος που συνδέεται με την απουσία ενός smartphone, την απώλεια σύνδεσης ή την αδυναμία πρόσβασης σε πληροφορίες και στις ψηφιακές σχέσεις του ατόμου.
Για άλλη μια φορά, διευκρινίζεται ότι δεν πρόκειται για επίσημη, αυτόνομη διάγνωση.
Αλλά είναι ένα μελετημένο φαινόμενο, όλο και πιο εμπλεκόμενο με άλλες προβληματικές συμπεριφορές. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2026 αναφέρει ότι αναλύθηκαν μαζί η Nomophobia, ο εθισμός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το FOMO, προσδιορίζοντας τον φόβο απώλειας πληροφοριών ως μία από τις πιο σημαντικές γέφυρες μεταξύ αυτών των φαινομένων και των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης.
Το τηλέφωνο, εν ολίγοις, μπορεί να γίνει ένα είδος «αντικειμένου ασφαλείας»: αν το έχουμε, όλα είναι καλά. Αν εξαφανιστεί, έστω και για λίγα λεπτά, νιώθουμε ότι κάτι δεν πάει καλά.
«Ακούω… ειδοποίηση»
Έχετε υπάρξει ποτέ βέβαιοι ότι το τηλέφωνό σας δονούταν στην τσέπη σας, μόνο και μόνο για να το βγάλετε και να συνειδητοποιήσετε ότι δεν είχε φτάσει καμία ειδοποίηση;
Αυτό ονομάζεται σύνδρομο φανταστικής δόνησης (phantom vibration syndrome). Δεν είναι μια αναγνωρισμένη ασθένεια, αλλά ένα μελετημένο αντιληπτικό φαινόμενο: ο εγκέφαλος μπορεί να ερμηνεύσει μικροσκοπικά φυσικά ερεθίσματα ως δόνηση τηλεφώνου, ειδικά όταν είμαστε συνηθισμένοι να περιμένουμε συνεχώς ειδοποιήσεις.
Αϋπνία
Το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσο χρόνο περνάμε στο διαδίκτυο. Είναι το πότε το κάνουμε.
Το σκρολάρισμα στο κρεβάτι μπορεί να γίνει επικίνδυνο: «Θα δω μόνο δύο βίντεο και μετά θα κοιμηθώ». Το πρόβλημα είναι ότι αυτά τα δύο βίντεο μπορούν να μετατραπούν σε είκοσι λεπτά, μία ώρα ή πολύ περισσότερο.
Ο Αμερικανικός Σύλλογος Ψυχολόγων σημειώνει ότι η χρήση της τεχνολογίας κοντά την ώρα του ύπνου, και ιδιαίτερα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, συνδέεται με διαταραχές ύπνου στους εφήβους.
Και μια διαχρονική μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 βρήκε μια συσχέτιση μεταξύ της προβληματικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μεταγενέστερων καταθλιπτικών και ανησυχητικών συμπτωμάτων, με τα προβλήματα ύπνου να φαίνεται ότι παίζουν μερικό ρόλο σε αυτή τη σύνδεση.
Ο σωματικός αντίκτυπος
Η ψηφιακή επανάσταση δεν αφορά μόνο τον εγκέφαλο.
Οι ώρες που περνάμε μπροστά σε μια οθόνη μπορούν να σημαίνουν λιγότερη κίνηση, περισσότερη καθιστική συμπεριφορά, καταπόνηση των ματιών και μυοσκελετικά προβλήματα που συνδέονται με τη διατήρηση της ίδιας στάσης σώματος για ώρες.
Το λεγόμενo αυχενικό σύνδρομο της τεχνολογίας (tech neck) ή το αυχενικό του smartphone», είναι πλέον μια κοινή έκφραση για τον πόνο και την ένταση που σχετίζονται με τη στάση του να γέρνουμε το κεφάλι μας προς τη συσκευή μας. Δεν πρόκειται για νέα ιατρική διάγνωση, αλλά περιγράφει ένα πολύ συγκεκριμένο πρόβλημα: περνάμε όλο και περισσότερο χρόνο με τον αυχένα μας σκυμμένο πάνω από μια οθόνη.
Ο ΠΟΥ, όταν συζητά τις επιπτώσεις που συνδέονται με την προβληματική χρήση της τεχνολογίας και των παιχνιδιών, υπογραμμίζει επίσης την καθιστική συμπεριφορά, τα μυοσκελετικά προβλήματα, τις διαταραχές του ύπνου και τα προβλήματα όρασης.
Επικίνδυνες γενικεύσεις
Ωστόσο, οι ειδικοί σημειώνουν ότι δεν πρέπει να μετατρέπουμε κάθε ψηφιακή συνήθεια σε διάγνωση.
Το να βλέπει κανείς TikTok για μία ώρα, να παίζει ένα βιντεοπαιχνίδι το Σαββατοκύριακο, να ελέγχει το Instagram ή να διαβάζει ειδήσεις δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι εθισμένος. Η ποσότητα από μόνη της δεν αρκεί.
Αυτό που πραγματικά κάνει τη διαφορά είναι ο έλεγχος και ο αντίκτυπος στην καθημερινή ζωή. Επομένως, η ερώτηση που πρέπει να κάνουμε δεν είναι απλώς: «Πόσες ώρες περνάω στο τηλέφωνό μου;». Είναι μάλλον: «Μπορώ να σταματήσω όταν το θέλω; Και τι θυσιάζω για να συνεχίσω;».
Αν το τηλέφωνο αρχίσει να τρώει τον ύπνο, την εργασία, τη μελέτη, τις σχέσεις, τον αθλητισμό ή την πραγματική ζωή, τότε ο κώδωνας του κινδύνου γίνεται πολύ πιο σοβαρός.
