Της Μαρίνας Ζιώζιου
mzioziou@skai.gr
Υπάρχει ένας παράδοξος δημόσιος «λιθοβολισμός» που πολλές φορές αρχίζει όταν ο άνθρωπος έχει ήδη φύγει. Τότε που δεν μπορεί πια να απαντήσει. Ο θάνατος αφαιρεί από τον άλλον τη δυνατότητα της ανταπάντησης και, ακριβώς γι’ αυτό, κάνει τη δική μας βεβαιότητα πιο εύκολη. Ο ζωντανός αντίπαλος μπορεί να μας διαψεύσει. Ο νεκρός όχι.
Στην περίπτωση του Στέλιου Ράμφου αυτό έγινε, σχεδόν, αμέσως. Από τη μία, η βιασύνη να ανακηρυχθεί ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες στοχαστές των τελευταίων δεκαετιών. Ήταν. Από την άλλη, η εξίσου μεγάλη βιασύνη να μας θυμίσουν κάποιοι τις πολιτικές του επιλογές, τις μετατοπίσεις, το δημοψήφισμα του 2015, τις θέσεις του για τον γάμο των ομόφυλων κ.ά.
Σαν να έπρεπε μέσα σε λίγες ώρες να αποφασίσουμε τι ήταν. Μεγάλος στοχαστής ή υπερεκτιμημένος δημόσιος διανοούμενος; Οξυδερκής «ανατόμος» της ελληνικής ψυχής ή κατασκευαστής μιας θεωρίας που έβλεπε παντού την ίδια ελληνική παθολογία;
Το σίγουρο είναι ότι ο Ράμφος δεν χωρά εύκολα σε καμία από αυτές τις κατατάξεις. Και ίσως ο μόνος σοβαρός τρόπος να κριθεί είναι ο δυσκολότερος: να διαβαστεί.
Ο Ράμφος που αναζητούσε τον άνθρωπο πίσω από το «Εγώ»
Στο βιβλίο «Πελεκάνοι ερημικοί. Ξενάγησι στο Γεροντικόν» (εκδόσεις Αρμός) συναντάμε έναν Ράμφο στραμμένο στο πρόσωπο, στη σχέση και στην υπέρβαση της αυτάρκειας του Εγώ. Ξεκινώντας από τον Οδυσσέα που παρουσιάζεται στον Πολύφημο ως «κανείς», γράφει: «Ο μόνος τρόπος να καταλάβει ένα τέρας τον άλλο είναι να τον νοιώθει σαν τίποτε».
Το ομηρικό «κανείς» αποκτά στον Ράμφο ανθρωπολογική διάσταση. Η έξοδος από την κυριαρχία του «Εγώ» γίνεται προϋπόθεση για να υπάρξει πραγματική σχέση με τον «Άλλο». Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται ως αυτάρκης μονάδα. Υπάρχει ως πρόσωπο επειδή υπάρχει απέναντι σε κάποιον άλλο.
Η πατερική σκέψη δεν λειτουργεί εδώ ως αρχαιολογία ενός ένδοξου χριστιανικού παρελθόντος. Ο Ράμφος προσπαθεί να αντλήσει από αυτήν μια απάντηση σε ένα απολύτως σύγχρονο πρόβλημα: πώς μπορεί ο άνθρωπος να μην εγκλωβιστεί στην αυτοαναφορικότητα;
Αυτός είναι ο ένας Ράμφος. Μόνο που αργότερα θα εμφανιστεί, σχεδόν, το αντίστροφο ερώτημα. Μήπως το πρόβλημα του Έλληνα δεν είναι ότι διαθέτει υπερβολικά ισχυρό «Εγώ», αλλά ότι δεν έχει συγκροτήσει αρκετά ισχυρό εαυτό;
Από το πρόσωπο στο «έλλειμμα εαυτού»
Στον «Καημό του ενός» βρίσκεται ένας από τους πιο καθοριστικούς πυρήνες της μεταγενέστερης σκέψης του. Ο Ράμφος ξεκινά από την παραδοχή ότι η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε «οξεία κρίση ταυτότητος». Αναζητεί την απάντηση στο ερώτημα «ποιος είμαι» και συνδέει τη νεοελληνική δυσκολία με την ανεπαρκή ανάπτυξη εσωτερικότητας και αυτογνωσίας. Σε άλλο χαρακτηριστικό σημείο γράφει ότι «ο Έλλην έχει ανάγκη από στερεότυπα» για να καθρεφτίζεται σε αυτά.
Ο Ράμφος υποστηρίζει, σε διαφορετικές εκδοχές σε όλο το μεταγενέστερο έργο του, ότι ο Νεοέλληνας δεν έχει ολοκληρώσει τη διαδικασία της εξατομίκευσης που συνδέθηκε στη Δύση με τη νεωτερικότητα. Γι’ αυτό αναζητεί ασφάλεια στην οικογένεια, στην ομάδα, στην παράταξη, στην εθνική αφήγηση. Η διαφορετικότητα μπορεί τότε να βιώνεται όχι απλώς ως διαφορά αλλά ως απειλή.
Το επιχείρημα έχει πραγματική δύναμη. Μπορείς να αντιγράψεις έναν νόμο. Μπορείς να μεταφέρεις έναν διοικητικό θεσμό. Μπορείς να υιοθετήσεις ένα ευρωπαϊκό μοντέλο οργάνωσης. Δεν μπορείς, όμως, να εισαγάγεις με νόμο εμπιστοσύνη, αυτονομία, αίσθημα προσωπικής ευθύνης ή σεβασμό απέναντι στον απρόσωπο κανόνα. Ένα Σύνταγμα μπορεί να αντιγραφεί. Μια κοινωνική συνείδηση όχι.
Ποιος είναι τελικά «ο Έλλην»;
Όσο περισσότερο το «έλλειμμα εαυτού» αποκτά ερμηνευτική δύναμη, τόσο περισσότερο γεννιέται ένα πρόβλημα. Ποιον ακριβώς περιγράφει ο Ράμφος; Τον δημόσιο υπάλληλο της Αθήνας; Τον αγρότη της Θεσσαλίας; Τον επιχειρηματία;
Μπορεί μια έννοια όπως το «έλλειμμα εαυτού» να περιγράψει τόσο διαφορετικούς ανθρώπους επειδή μοιράζονται μια κοινή πολιτισμική καταγωγή; Εδώ βρίσκεται μια από τις βασικότερες ενστάσεις των επικριτών του Ράμφου.
Όταν μια φιλοσοφική ανθρωπολογία αρχίζει να αποδίδει χαρακτηριστικά σε έναν ολόκληρο λαό, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να μετατραπεί σε πολιτισμική ψυχολογία. Αν ο Έλληνας αντιδρά, η αντίδρασή του μπορεί να θεωρηθεί απόδειξη του προβλήματος. Αν δεν αντιδρά, και αυτό μπορεί να ερμηνευθεί μέσα στο ίδιο σχήμα. Κάποια στιγμή η θεωρία κινδυνεύει να αρχίσει να επιβεβαιώνει μόνη της τον εαυτό της.
Μία από τις πιο ουσιαστικές κριτικές στον τρόπο σκέψης και προσέγγισης του Στέλιου Ράμφου έχει διατυπώσει ο φιλόσοφος Θεοφάνης Τάσης, γράφοντας για την «Ελλάδα των ονείρων». Ο Τάσης δεν απορρίπτει τον Ράμφο ως ασήμαντο, ούτε αντιμετωπίζει την προσπάθειά του ειρωνικά. Αντίθετα, αναγνωρίζει την οξυδέρκεια και την πρωτοτυπία του εγχειρήματος.
Ο Ράμφος δίνει τεράστιο βάρος στη βυζαντινή και ελληνορθόδοξη κληρονομιά για να εξηγήσει τη διαμόρφωση του νεοελληνικού υποκειμένου. Τι γίνεται όμως με τους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας; Τον γερμανικό Ρομαντισμό και την επίδρασή του στη συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας; Τη βαυαρική μοναρχία; Τον φιλελληνισμό; Την ίδια τη διαδικασία συγκρότησης του ελληνικού κράτους; Και, κυρίως, τι γίνεται με τη διασπορά;
Αν το πολιτισμικό υπόστρωμα του ελληνισμού οδηγεί σε δυσκολία εξατομίκευσης, σε εξάρτηση από την ομάδα και σε προβληματική σχέση με τη νεωτερικότητα, πώς εξηγείται ότι ελληνικές κοινότητες της διασποράς ανέπτυξαν διαφορετικές συμπεριφορές μέσα σε διαφορετικά θεσμικά περιβάλλοντα; Το αντεπιχείρημα είναι σοβαρό. Ωστόσο, ο Ράμφος δεν υποστήριξε ποτέ ότι η Ιστορία είναι άχρηστη. Υποστήριξε ότι δεν αρκεί. Μπορεί να γνωρίζουμε τι συνέβη ιστορικά, αλλά να μην γνωρίζουμε τι είδους άνθρωπο παρήγαγαν αυτές οι ιστορικές εμπειρίες. Η ισχυρότερη εκδοχή της θέσης του, επομένως, δεν είναι «η ψυχή εξηγεί τα πάντα», αλλά ότι η Ιστορία χωρίς ψυχισμό δεν εξηγεί αρκετά. Και αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο να απορριφθεί.
«Ασ’ τους άλλους. Εσύ ο ίδιος, πού ευθύνεσαι;»
Μέσα στην οικονομική κρίση, στη «Λογική της παράνοιας», ο Ράμφος συμπυκνώνει όλο το ηθικό του αίτημα σε μια φράση: «Ασ’ τους άλλους. Εσύ ο ίδιος, πού ευθύνεσαι;». Είναι, ίσως, μία από τις πιο δυνατές φράσεις του. Και εξηγεί γιατί απέκτησε τόσο πιστούς αναγνώστες αλλά και τόσο έντονους αντιπάλους. Μια κοινωνία δεν μπορεί να ζει αιωνίως μέσα στην αφήγηση ότι για όλα ευθύνεται κάποιος άλλος. Ο ξένος, ο πολιτικός, η Ευρώπη, η Αμερική, η Αριστερά, το κράτος, οι προηγούμενοι…
Η διαρκής μετάθεση της ευθύνης μετατρέπει τον πολίτη σε μόνιμο θύμα. Και όποιος θεωρεί τον εαυτό του μόνο θύμα δεν έχει κανέναν λόγο να αλλάξει. Σε αυτό ο Ράμφος αγγίζει κάτι βαθύ. Αλλά το αντεπιχείρημα είναι εξίσου σοβαρό. Το «πού ευθύνομαι εγώ;» είναι μεγάλο ηθικό ερώτημα. Και πράγματι η ευθύνη του πολίτη είναι μέρος της πραγματικότητας, αλλά δεν είναι ολόκληρη η πραγματικότητα.
Το «Time Out» και μια χώρα που επιστρέφει διαρκώς στο χθες
Στο «Time Out – Η ελληνική αίσθηση του χρόνου» ο Ράμφος προχωρά ακόμη περισσότερο. Η κρίση συνδέεται πλέον με τον τρόπο που ο Νεοέλληνας βιώνει τον χρόνο. Η βασική ιδέα είναι ότι έχουμε μια «μουσειακή» σχέση με το παρελθόν και ότι πολλές φορές το μέλλον δεν γίνεται αντιληπτό ως κάτι που πρέπει να κατασκευαστεί, αλλά ως επιστροφή σε μια προηγούμενη κατάσταση. Η ιδέα είναι φιλοσοφικά γόνιμη.
Μια κοινωνία που ονειρεύεται διαρκώς την «επιστροφή» σε μια χαμένη χρυσή εποχή δυσκολεύεται, πράγματι, να δεχθεί το κόστος του καινούργιου. Το μέλλον παύει να είναι δημιουργία και γίνεται αποκατάσταση. Και εδώ, όμως, πρέπει να επανέλθει το ίδιο ερώτημα: πότε μια γοητευτική φιλοσοφική ερμηνεία μετατρέπεται σε ιστορική αιτία;
Η σχέση με τον χρόνο μπορεί να φωτίζει ένα κομμάτι της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας. Δεν μπορεί από μόνη της να εξηγήσει μια δημοσιονομική κρίση. Η διαίσθηση του Ράμφου είναι συχνά συναρπαστική. Η απόδειξη δεν είναι πάντα εξίσου ισχυρή.
Όταν η ψυχολογία μπήκε στην κάλπη
Το δημοψήφισμα του 2015 και η θέση του Στέλιου Ράμφου έφερε τις μεγαλύτερες αντιδράσεις. Ο Ράμφος τάχθηκε υπέρ του «Ναι» και, μάλιστα, τότε είχε δηλώσει: «Ναι σημαίνει παίρνω την ευθύνη του εαυτού μου και του τόπου μου». Το «Όχι», αντίθετα, το συνέδεσε με παραίτηση από την ευθύνη «στο όνομα του θυμού».
Οι αντιδράσεις ήταν σοβαρές και οι ενστάσεις το ίδιο. Γιατί το γεγονός ότι ένας άνθρωπος ψηφίζει διαφορετικά από εμάς, δεν αποδεικνύει τίποτε από μόνο του για τον ψυχισμό του. Κάποιος μπορούσε να ψηφίσει «Όχι», έχοντας πλήρη συναίσθηση της ευθύνης του αλλά λανθασμένη οικονομική εκτίμηση. Κάποιος μπορούσε να ψηφίσει «Ναι», όχι επειδή είχε αποκτήσει ώριμη συνείδηση του εαυτού του, αλλά επειδή φοβόταν την έξοδο από το ευρώ.
Ίσως σε αυτό το σημείο κρύβεται ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους της ψυχολογικοποίησης της πολιτικής. Δεν χρειάζεται πια να αντικρούσεις το επιχείρημα του άλλου. Αρκεί να εξηγήσεις τον ίδιο. Δεν διαφωνεί μαζί σου επειδή σκέφτεται διαφορετικά. Διαφωνεί επειδή είναι θυμωμένος, φοβισμένος, ανώριμος, «εξαρτημένος». Και τότε ο άνθρωπος που κρατά το ψυχαναλυτικό νυστέρι αποκτά ένα τεράστιο πλεονέκτημα: ο άλλος μετατρέπεται σε ασθενή της θεωρίας του.
Ο γάμος των ομόφυλων και η σύγκρουση για τα όρια
Η ίδια ένταση επανεμφανίστηκε με ιδιαίτερη δύναμη στη συζήτηση για τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών. Στο «Γάμος και οικογένεια στην χώρα των θαυμάτων» ο Ράμφος συμπύκνωσε την αντίθεσή του με μία χαρακτηριστική φράση: «Το δικαίωμα δεν έχει το δίκαιο μέσα του».
Η επίκληση ενός δικαιώματος δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε συγκεκριμένη διεκδίκηση είναι δίκαιη. Τα δικαιώματα χρειάζονται θεμελίωση, συγκρούονται μεταξύ τους και προϋποθέτουν πάντοτε κάποια αντίληψη περί δικαιοσύνης και ανθρώπου. Ο Ράμφος, έθετε, επίσης το ερώτημα των ορίων. Αν ένας θεσμός μπορεί να μεταβάλλεται, ποιο είναι το κριτήριο που μας επιτρέπει να πούμε μέχρι πού μπορεί να μεταβληθεί χωρίς να πάψει να είναι αυτός ο θεσμός; Βέβαια, από τη μετατόπιση ενός ορίου δεν προκύπτει ότι θα καταργηθούν όλα τα όρια. Ο πολιτικός γάμος δύο συναινούντων ενηλίκων ανθρώπων δεν καταργεί το κριτήριο της συναίνεσης.
Ο Ράμφος είχε ένα σπάνιο χάρισμα. Έβλεπε συνδέσεις εκεί όπου άλλοι έβλεπαν μόνο γεγονότα. Αυτό είναι φιλοσοφική δύναμη. Ο Ράμφος δεν μπορεί πια να απαντήσει. Και γι’ αυτό ο μεταθανάτιος λιθοβολισμός είναι τόσο εύκολος. Μπορεί κανείς να ανασύρει μια παλιά του δήλωση, μια φωτογραφία, μια φράση για τους ομόφυλους, μια μεταστροφή δεκαετιών και να κατασκευάσει έναν ολόκληρο άνθρωπο από λίγα αποσπάσματα. Η ψηφιακή εποχή συγκεντρώνει τεκμήρια ενοχής. Και το πρόβλημα δεν είναι ότι ο νεκρός πρέπει να προστατεύεται από την κριτική. Το αντίθετο. Όποιος άφησε δημόσιο έργο πρέπει να κριθεί.
Τα βιβλία του Ράμφου πρέπει να διαβαστούν. Αλλά άλλο πράγμα είναι η κριτική ενός έργου και άλλο η ηδονή της καταδίκης ενός ανθρώπου που δεν μπορεί πια να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Αν άφησε κάτι ουσιαστικό πίσω του ο Στέλιος Ράμφος είναι ένα ερώτημα που διαπερνά, σχεδόν, όλη τη σκέψη του: τι υπάρχει πίσω από όσα κάνουμε; Τι είδους άνθρωπος παράγει τους θεσμούς μας, τις εξαρτήσεις μας, τις πολιτικές μας επιλογές, τις φοβίες και τις προσδοκίες μας;
Ο δημόσιος λιθοβολισμός είναι ευκολότερος, αλλά δεν αποδεικνύει τίποτε για εκείνον που έφυγε. Αποκαλύπτει, κυρίως, κάτι για εκείνους που κρατούν τις πέτρες.
Πηγή: skai.gr
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
