Γράφει ο Καθ. Νίκος Παπαδημητρίου – Δούκας
Η σχέση Επιστήμης και Ορθοδοξίας είναι ζήτημα παλαιό, ωστόσο παραμένει επίκαιρο και ανοιχτό, διότι η Επιστήμη εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς, ενώ η Ορθοδοξία παραμένει σταθερή, αμετάβλητη, αλλά και σύγχρονη, ως έχουσα θεία προέλευση. Έχω συνείδηση της ανεπάρκειάς μου, δεδομένου ότι στερούμαι των ειδικευμένων καθ΄ύλην γνώσεων, παρά ταύτα θα προσπαθήσω να προσεγγίσω το θέμα απλά και παραστατικά, με σκοπό να συμπροβλημαστιστούμε, εκθέτοντας στο τέλος τις σκέψεις μου.
Επίκεντρο είναι πάντα ο άνθρωπος.
Ας ξεκινήσουμε από την Γένεση του κόσμου. Η θεωρία και το ιστορικό πείραμα του CERN, γνωστά ως Big Bang (Μεγάλη Έκρηξη), υποστηρίζουν ότι ο χώρος, ο χρόνος και η ύλη προήλθαν πριν από περίπου 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια από μία αρχική ιδιομορφία, και έτσι δημιουργήθηκε το Σύμπαν. Η «επιβεβαίωση» της θεωρίας αυτής, της πιο διαδεδομένης και αποδεκτής στην επιστημονική κοινότητα, αφήνει πολλά αναπάντητα ερωτήματα και, κυρίως, γιατί δεν εξηγεί τί υπήρχε πριν, δηλαδή την Κοσμολογική Αρχή, αλλά δέχεται αξιωματικά, δογματικά ότι η Μεγάλη Έκρηξη προήλθε από την μοναδικότητα (singularity), που δεν βρισκόταν σε προϋπάρχοντα «χώρο» και, επομένως, ο ίδιος ο χωροχρόνος δημιουργήθηκε την στιγμή της κοσμικής γέννησης. Αποφεύγοντας, λοιπόν, μια μεταφυσική παρέμβαση, κινείται μεταξύ θεωρητικής Φυσικής και Φιλοσοφίας, γεγονός ασυμβίβαστο με την Επιστήμη, που απαιτεί πλήρη και ακριβή γνώση των πραγμάτων.
Αλλά και ζωή σε άλλον πλανήτη δεν έχει εντοπισθεί ακόμη. Έχει επιβεβαιωθεί η ύπαρξη χιλιάδων εξωπλανητών, πέραν από το ηλιακό μας σύστημα, είτε με επίγεια είτε με διαστημικά τηλεσκόπια. Αν και αναζητούμε εναγωνίως την ύπαρξη ζωής στο Σύμπαν, σε οποιοδήποτε στάδιο της εξέλιξής της, μέχρι σήμερα γνωρίζουμε ότι μόνον ο πλανήτης μας στον Γαλαξία φιλοξενεί ζωή και μάλιστα με νοήμονα πολιτισμό.
Η σχέση Σύμπαντος και Θεού αποτελεί ένα διαρκές φιλοσοφικό και επιστημονικό ερώτημα. Ωστόσο, η Επιστήμη μέχρι σήμερα τουλάχιστον, δεν απαντά με αποδείξεις, ενώ η Παλαιά Διαθήκη εξηγεί και το πώς και το γιατί.
Ειδικώτερα:
Η Γένεσις, το πρώτο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, μας παραδίδει ότι ο Θεός δημιούργησε εκ του μηδενός το Σύμπαν, τον Ουρανό και την Γη (όπως ακριβώς «δημιουργήθηκε» και με τη θεωρία του Big Bang), τα νερά, την χλωρίδα και την πανίδα, τους αστέρες, τον ήλιο και την σελήνη, και τέλος, τον άνθρωπο.
Αλήθεια, τί το διαφορετικό απέδειξε η Επιστήμη μέχρι σήμερα;
Τελευταία άφησα την Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence, στο εξής AI). Κατ’αρχάς, νοημοσύνη (intelligence), λέξη που μαρτυρείται από το 1850 περίπου, είναι η ικανότητα του ανθρώπου να σκέπτεται, να αντιλαμβάνεται, να μαθαίνει, να επεξεργάζεται με την δύναμη του εγκεφάλου τα δεδομένα γύρω του, να αντιμετωπίζει νέες ή δύσκολες και πολύπλοκες καταστάσεις και να επιλύει προβλήματα. Τεχνητή (artificial=τεχνητός, ψεύτικος) Νοημοσύνη είναι ο κλάδος της Πληροφορικής Επιστήμης (Computer Science), που στοχεύει στην κατασκευή μηχανών (ρομπότ ή υπολογιστών), οι οποίες μπορούν να μιμηθούν την συμπεριφορά του ανθρώπου, τον τρόπο σκέψης, την διαδικασία αντίληψης και απόκτησης γνώσης και γενικά την ανθρώπινη ευφυΐα, με καθορισμένες μαθηματικές και λογικές πράξεις, δηλαδή αλγορίθμους.
Το γνωστικό αυτό αντικείμενο, που δεν είναι και τόσο «νοημοσύνη», στην πραγματικότητα είναι η συνεχώς βελτιούμενη μηχανική υπολογιστική «ευφυΐα», δηλ. προσομοίωση των ευφυών διεργασιών του εγκεφάλου, απασχολεί κατ΄εξοχήν την επικαιρότητα, λόγω των εντυπωσιακών επιτευγμάτων του σε όλους τους τομείς του επιστητού, και παρά τις αντικρουόμενες απόψεις, δημιουργεί στις κοινωνίες μεγάλο ενθουσιασμό, δέος θα έλεγα, συνεχή προβληματισμό αλλά και , όχι αδικαιολόγητα, συναίσθημα φόβου (τεχνολατρία – τεχνοφοβία).
Στο επιστημονικό αυτό πεδίο η εξέλιξη είναι ραγδαία. Αν ανατρέξουμε στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν, θα εντυπωσιασθούμε με τους ρυθμούς ανάπτυξης της ψηφιακής Τεχνολογίας και διάδοσης των διαφόρων εφαρμογών: Το παγκόσμιο διαδίκτυο www εμφανίστηκε το 1991. Στη συνέχεια το 2004 το Facebook, το 2005 το YouΤube, το 2006 το Twitter, το 2009 το WhatsApp, το 2010 το Instagram, το 2016 το TikTok, το 2022 το ChatGPT κ.ά., όλα αυτά μέσα σε είκοσι (20) χρόνια με εκατομμύρια χρήστες σε όλον τον πλανήτη.
Τα επιτεύγματα της AI είναι εντυπωσιακά: Στρατηγική και προσομοιώσεις (υπενθυμίζω τον Garry Kasparov, τον κορυφαίο σκακιστή όλων των εποχών, που έχασε στη ρεβάνς το 1997 από τον υπερυπολογιστή Deep Blue της IBM), αυτοματοποίηση, όπως αεροπλάνα χωρίς πιλότους, αυτοκίνητα και τραίνα χωρίς οδηγούς, ανθρωποειδή ρομπότ που κινούνται με ασφάλεια σε ανώμαλα εδάφη, πρόσφατα, μάλιστα, πρώτευσαν σε ημιμαραθώνιο (21 χλμ.) στο Πεκίνο, ακόμη και συντροφιάς και διαλόγου, χειρουργικά και γενικά ιατρικά συστήματα, κατανόηση όλων σχεδόν των γλωσσών, συγγραφή επιστημονικών κειμένων, επεξεργασία αρχιτεκτονικών σχεδίων, σύνθεση έργων Τέχνης, αναγνώριση προσώπων και φωνών, συμβολή σε επιστημονικές ανακαλύψεις, διδασκαλία μαθημάτων, δηλαδή, πραγματοποίηση αυτών που βλέπαμε λίγα χρόνια πριν σε έργα επιστημονικής φαντασίας.
Η μηχανική γνωστική λειτουργία με ανθρώπινα χαρακτηριστικά σαφώς υπερτερεί του ανθρώπου, γιατί έχει ευρύτατη γνώση, τεράστια μνήμη, ασύλληπτες δυνατότητες επεξεργασίας θεμάτων, δημιουργική σκέψη, είναι ακούραστη και συνεχώς βελτιούμενη, ενώ συνήθως διαλέγεται με ψυχραιμία. Έτσι, τα ChatBots, όπως ονομάζονται οι εφαρμογές διαλόγου και απαντήσεων, παρά τα όποια λάθη τους, σε κάνουν να νομίζεις ότι συζητείς, ότι ανταλλάσσεις σκέψεις με κάποιον σπουδαίο άνθρωπο, τον οποίο εκτιμάς για τις γνώσεις του και την εξυπνάδα του, τον «εμπιστεύεσαι», έρχεσαι πιο κοντά, και με την πειθώ τους μπορούν εύκολα να σε παρασύρουν με τις απόψεις τους, απλώς γιατί δεν μπορείς να συγκριθείς μαζί τους!
Στερούνται, όμως, ψυχής και συνείδησης, ηθικής και σύνεσης, ελεύθερης βούλησης, αγάπης, ονείρων. αυτό που εκφράζουν είναι εικονικό, που καθορίζεται από αλγόριθμους και δεδομένα. Κάνουν, δηλαδή, σπουδαία πράγματα, χωρίς να το καταλαβαίνουν! Ωστόσο, η Gen Z (εφηβική και μετεφηβική ηλικία) , που «αναπνέει ψηφιακά», έχει εξαρτηθεί ασυνείδητα σε μεγάλο βαθμό, και μάλιστα ασύγκριτα περισσότερο από το κινητό τηλέφωνο.
Στα αρνητικά αναφέρονται συχνά η αποκοινωνικοποίηση, η ατροφία της σκέψης, αφού την πληροφορία που κάποιος χρειάζεται την βρίσκει έτοιμη και, μάλιστα, άμεσα, η παραπλάνηση λόγω της «επεξεργασμένης» πειθούς, αποτέλεσμα του πλούτου των γνώσεων. Η τελευταία είναι εξαιρετικά επικίνδυνη, γιατί μπορεί να οδηγήσει ανυποψίαστους χρήστες σε κατευθυνόμενους σκοπούς…
Το επόμενο βήμα είναι να δημιουργήσει ο άνθρωπος μια νέα «ευφυΐα», ανώτερη από αυτόν, και αυτή να αναπαράγεται, μια υπέρ – νοημοσύνη (Artificial Superintelligence, ASI), διόλου απίθανο, αν και αυτό θα υπολείπεται του θείου φωτισμού, γιατί ο Θεός δεν κατασκευάζεται, είναι Άναρχος. Πράγματι, πολύ σημαντική η εξέλιξη αυτή της Επιστήμης, θα επιθυμούσα, όμως, το ίδιο τουλάχιστον ενδιαφέρον να προκαλούσαν και άλλα θέματα, όπως οι πόλεμοι με τις χιλιάδες νεκρών και τις εξωφρενικές δαπάνες, η έλλειψη δικαιοσύνης, η αδικία, με συνακόλουθη την ανισότητα και την φτώχεια, η διαρκής και βάναυση καταστροφή του φυσικού Περιβάλλοντος, και όλα αυτά όχι μόνο με οικονομικά κριτήρια, αλλά με ανάταση ψυχής.
Ο Θεός, λοιπόν, δημιούργησε τον άνθρωπο, άνδρα και γυναίκα, «κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν», «καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ Θεός, λέγων· αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς», «καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν» (Γέν. Α´-Β´).
Ο Θεός, δηλαδή, ενεφύσησε στο πρόσωπο του ανθρώπου πνεύμα ζων, την αθάνατη ψυχή, και έγινε ζώσα υλικοπνευματική ύπαρξη, ενώ τον όρισε άρχοντα και κύριο της γης. Συνεπώς, δεν τον φοβίζει τίποτε, εκτός τοῦ Θεού, πολλώ μάλλον η AΙ, πού είναι σύμμαχος του κυρίαρχου στην Γή ανθρώπου, προσφέροντάς του τις καλές της υπηρεσίες. Δεν είναι εχθρός, δεν έχει ψυχή, είναι μια σύγχρονη πρόκληση, που δημιούργησε ο ίδιος. Εχθρός είναι ο κακός του εαυτός, που θέλει, πολλές φορές, κάθε τι θετικό να το χρησιμοποιεί αρνητικά, αποτέλεσμα της πνευματικής και ηθικής του κατάπτωσης, λησμονώντας την προέλευσή του και το ανεκτίμητο θείο δώρο της έμφυτης κορυφαίας νοημοσύνης. Καλή ή κακή χρήση της Τεχνολογίας είναι το θέμα. Θαυμάσιες, εξαιρετικές, χρησιμώτατες οι απέραντες αποθήκες γνωστικών πληροφοριών, έστω ενίοτε αμφίβολων, ατελών ή ακόμη και λανθασμένων (ἄλλωστε «πᾶσα δόσις ἀγαθή, καὶ πᾶν δώρημα τέλειον, ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἐκ σοῦ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων», ὀπισθάμβωνος εὐχή), ας αναζητήσουμε, όμως, πληροφορίες και από μια άλλη αποθήκη, τρόπον τινά, δεδομένων, την Εκκλησία του Χριστού, όπου βρίσκεται η Χάρις του Θεού και προσφέρεται, επίσης, σε όλους όσους την ζητήσουν με πόθο, διά μέσου των Μυστηρίων της. Η θεϊκή νοημοσύνη ανέδειξε ανθρώπους εντελώς αμόρφωτους σε μεγάλους λογίους, με αδιανόητες γνώσεις, απίστευτη πρόσβαση σε μεταφυσικές αλήθειες, στο υπέρλογο, απείρως ανώτερους από την Τεχνητή Νοημοσύνη, τους οποίους πολλοί αξιωθήκαμε να γνωρίσουμε!
Η συμβιωτική σχέση Επιστήμης και Ορθοδοξίας επιτρέπει στον άνθρωπο να προσεγγίσει ολοκληρωμένα, ολιστικά, αληθινά την κατανόηση του Σύμπαντος, της ανθρωπότητας και της θέσης του μέσα σε αυτό, ιδιαίτερα σήμερα σε μία περίοδο γενικευμένης πνευματικής παρακμής.
Είχα υπόψη μου:
- Το πρώτο τεύχος των Πρακτικών του Β΄ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου του περιοδικού Θεολογία, με γενικό θέμα « Ἡ Ὀρθόδοξη θεολογία καί ἡ ¨ὀντολογία¨ τῆς τεχνολογίας: ἀνθρωπολογικές, πολιτικές, οἰκονομικές, κοινωνικές καί πολιτισμικές συνέπειες», που έλαβε χώρα στη Θεσσαλονίκη (29 Σεπτ. – 1 Οκτ. 2025) και δημοσιεύθηκε στον 96ο τόμο (Οκτ-Δεκ. 2025) του ανωτέρω περιοδικού.
- Την εισήγηση στην Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος του μητρ. Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικολάου με θέμα: «Τεχνητὴ Εὐφυΐα. Ἡ Ἐκκλησία μπροστὰ στὴν ἀναδυόμενη Νέα Ἀνθρωπολογία», Ἐκκλησία 102 (2025) 597 -616.
- Επιστημονικές δημοσιεύσεις από το διαδικτυακό περιοδικό Πεμπτουσία της Ι. Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου.
- Χρήσιμες πληροφορίες προσεκτικά ειλημμένες από το διαδίκτυο.
- Λεξικά Ελληνικής Γλώσσας.
