Η αποτύπωση της περιοχής φωτογραφικά είναι συγκλονιστική και αποκαλυπτική. Ένα παραθαλάσσιο θέρετρο εκτός σεζόν, εγκαταλελειμμένα σπίτια, παραπήγματα, ρέματα, σκουπίδια, εικόνες που εισβάλλουν στον ψυχισμό των ηρώων και των ηρωίδων της νέας νεο-νουάρ ταινίας του Αλέξη Αλεξίου («Ιστορία 52», «Τετάρτη 04:45»), παράλληλα εκπληκτικά πλάνα σαν θαλασσογραφίες του Βολανάκη και το υπόκωφο μοτίβο ενός εμβληματικού τραγουδιού από μια μακρινή πρωτοτουριστική Ελλάδα.
Στη «Θάλασσα από γυαλί», δύο γυναίκες εγκλωβισμένες στις κοινωνικές τους συμβάσεις συναντιούνται για να σώσει η μία την άλλη. Χωρίς να έχουν τίποτα κοινό μεταξύ τους, πέρα από την αντρική καταπίεση –της μίας από τον άντρα της, της άλλης από τον αλκοολικό πατέρα της–, η κατάληξή τους αποδεικνύεται μοιραία.
— Πώς εμπνευστήκατε την ιστορία σας; Βασιστήκατε σε όλα αυτά τα εγκλήματα που έρχονται στην επιφάνεια τα τελευταία χρόνια στην επαρχία;
Με την Αφροδίτη Νικολαΐδου με την οποία γράψαμε το σενάριο είχαμε αρκετά σημεία εκκίνησης: καταρχάς ξέραμε ότι θέλουμε να γράψουμε για την περιοχή της Εύβοιας, γιατί είναι ένα μέρος που ξέρουμε πολύ καλά. Η Αφροδίτη έχει περάσει πολλά καλοκαίρια εκεί, ξέραμε ότι θέλαμε να μιλήσουμε για αυτά τα μέρη και για αυτούς τους ανθρώπους που γνωρίζουμε. Από την άλλη, ξέραμε ότι θέλαμε να κάνουμε μια ταινία με δύο ηρωίδες γυναίκες βασισμένη στο αρχετυπικό φιλμ νουάρ «Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές». Η ιδέα ήταν να πάρουμε τον πυρήνα του, αλλά αντί για μια ερωτική ιστορία ανάμεσα σε έναν άντρα και μια γυναίκα, να έχουμε μια ιστορία συντροφικότητας ανάμεσα σε δύο γυναίκες.
«Η ταινία δίνει χώρο και στους άντρες χαρακτήρες και στις γυναίκες. Αυτό είναι κάτι που ίσως ενοχλήσει. Σαφώς οι άντρες είναι αρνητικοί ήρωες, αλλά θα έλεγα ότι η ταινία προσπαθεί να τους κατανοήσει, να αποτυπώσει την ψυχολογία τους».
— Μοιάζει και με ιστορία μητρικής αγάπης, αφού η ηλικιακή απόσταση μεταξύ τους είναι αρκετά μεγάλη.
Ναι, κι αυτό είναι κάτι που δεν βλέπουμε συχνά στο σινεμά, δυο γυναίκες διαφορετικών γενεών να έρχονται τόσο κοντά. Ταυτόχρονα, εκτός του φιλμ νουάρ, θελήσαμε να εντάξουμε και το αρχέτυπο του γουέστερν. Εννοώ την ιδέα του ξένου που έρχεται στην πόλη και διαταράσσει τις ισορροπίες. Θέλαμε να παίξουμε με αυτό το είδος του ήρωα, με τη διαφορά ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με μια γυναίκα που φτάνει σε μια μικρή κοινωνία και γίνεται καταλύτης εξελίξεων. Τα γουέστερν είναι ιστορίες βίας. Βάζοντας γυναίκες στους βασικούς ρόλους, η ταινία μας γίνεται μια ιστορία βίας απέναντι στις θηλυκότητες και μια ιστορία για την πατριαρχική εξουσία. Δεν θα έλεγα ότι αυτή και μόνο είναι η πρόθεσή μας, αλλά συμβαίνει και αυτό.
— Μα η ταινία ξεκινάει με την ιστορία μίας καταπιεσμένης γυναίκας στην πόλη, η οποία είναι όντως θύμα πατριαρχίας σε ένα προνομιούχο περιβάλλον, που υπογραμμίζει τις συμπεριφορές αντρών μιας άλλης γενιάς. Δεν είναι μια ταινία για την κακοποίηση;
Φτιάχνοντας την ιστορία και αλλάζοντας τις δυναμικές, βάζοντας δηλαδή γυναίκες πρωταγωνίστριες, μπαίνουν και αυτά τα στοιχεία στη θεματολογία. Ωστόσο, δεν είναι αυτό το μοναδικό σημείο εκκίνησης και ερμηνείας.
— Παρακολουθούμε την ηλικιωμένη γυναίκα που μια ζωή υπέμεινε προσβολές και ταπεινώσεις, ενώ η νεαρότερη αντιμετωπίζει έναν βάναυσο αλκοολικό πατέρα.
Σίγουρα ένα από τα θέματα της ταινίας είναι η βία εναντίον γυναικών. Όμως η ταινία μιλάει για τη βία γενικότερα, αλλά και για τον θυμό. Όχι μόνο απέναντι στις γυναίκες. Καθώς τη σκηνοθετώ, αλλά το σενάριο το έγραψα με μια γυναίκα, συμπεριλαμβάνει και την αντρική και τη γυναικεία ματιά. Αυτή είναι η βασική διαφορά από μία στρατευμένη ταινία που θέτει αντίστοιχα θέματα.
— Ως καλλιτέχνης, φαντάζομαι, δεν θα ήσασταν ποτέ με την πλευρά ενός βάναυσου πατέρα, έτσι δεν είναι;
Θέλω να πω ότι η ταινία δίνει χώρο και στους άντρες χαρακτήρες και στις γυναίκες. Αυτό είναι κάτι που ίσως ενοχλήσει. Σαφώς οι άντρες είναι αρνητικοί ήρωες, αλλά θα έλεγα ότι η ταινία προσπαθεί να τους κατανοήσει, να αποτυπώσει την ψυχολογία τους. Αυτό είναι που κάνει τη μεγάλη διαφορά από τις στρατευμένες ταινίες που προανέφερα.
— Ο σύζυγος της ηλικιωμένης δεν εκπροσωπεί μια παλιότερη γενιά του άντρα-αφέντη;
Όσο τον παρακολουθούμε, καταλαβαίνουμε ότι κι αυτός είναι ένας άνθρωπος στο τέλος της ζωής του που έχει ταλαιπωρηθεί. Αλλά για να μην το περιορίσουμε στον σύζυγο, καταλαβαίνουμε ότι σχεδόν όλοι οι άντρες της ταινίας έχουν θυμό, πικρία και απογοήτευση. Από εκεί προέρχεται η βία. Είτε μιλάμε για τον σύζυγο είτε μιλάμε για τον πατέρα της νεαρής πρωταγωνίστριας είτε μιλάμε για τον αστυνομικό του χωριού, καταλαβαίνουμε ότι υπάρχει μέσα τους συσσωρευμένη οργή που ξεκινάει από τη ματαίωση, από όπου και πηγάζει εν μέρει αυτή η βία. Νομίζω ότι η ταινία αφήνει ένα περιθώριο στον θεατή, όχι να ταυτιστεί, αλλά να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα και κάποιοι ίσως να κατανοήσουν για λίγο αυτούς τους χαρακτήρες. Γιατί η ταινία τούς κάνει κάπως ανθρώπινους. Σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογεί τη βαναυσότητα της συμπεριφοράς τους, αλλά θέλω να πιστεύω ότι προσπαθεί να τους δώσει χώρο, και αυτό ίσως σε κάνει να νιώθεις άβολα. Προφανώς δεν τους συμπαθείς, αλλά για λίγο αισθάνεσαι ότι δεν είναι καρικατούρες, δεν είναι απλώς οι κακοί της ιστορίας, παρά κάποιοι άνθρωποι τσακισμένοι από τη ζωή, γεμάτοι φόβο και ανασφάλεια. Η συσσωρευμένη οργή είναι που τους κάνει να ξεσπάνε, γιατί έτσι έχουν μάθει. Χρειάζεται όμως τελικά να καταλάβουμε και να νιώσουμε τι προκαλεί τον κύκλο του αίματος και της βίας και πώς αυτός διαιωνίζεται.
— Δεν τους καπελώνει η κλειστοφοβική ατμόσφαιρα της επαρχίας, η έλλειψη στόχων και προοπτικής;
Αυτό που περιγράφετε εκφράζει την αποτυχία, το αδιέξοδο. Δεν θέλω, πάλι, σε καμία περίπτωση να δικαιολογήσω συμπεριφορές, αλλά πρέπει να καταλάβουμε ότι πίσω από αυτές υπάρχουν βαθύτερες αιτίες, οι οποίες δεν είναι απλώς προσωπικές, δεν έχουν να κάνουν με τον άνθρωπο, αλλά είναι κοινωνικές, συστημικές και ταυτόχρονα διαγενεακές. Η ιστορία της ταινίας συμβαίνει σε πάρα πολλές οικογένειες, όχι μόνο στην Ελλάδα, και διαπερνά πάρα πολλές γενιές. Δεν αφορά μόνο τη βία απέναντι στις γυναίκες, αλλά και τη βία των γονιών απέναντι στα παιδιά. Η ταινία προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει πίσω από κλειστές πόρτες.
— Ο πατέρας επαναλαμβάνει ότι η κόρη του τον ντροπιάζει.
Η ελληνική κοινωνία συνεχίζει να είναι βαθιά συντηρητική και σεξιστική. Έχουμε έναν πατέρα ο οποίος αμφιταλαντεύεται. Θεωρώ ότι παλεύει μέσα του και προσπαθεί να αποδεχτεί την κόρη του όταν είναι νηφάλιος. Το πρόβλημα είναι πως όταν πίνει, γίνεται, ας πούμε, «Δρ. Τζέκιλ και Μίστερ Χάιντ». Πρέπει, όπως είπα κάποια στιγμή, να τολμήσουμε να κοιτάξουμε τι υπάρχει πίσω από το τέρας. Τα βαθύτερα, κοινωνικά και πολιτικά –βλέπε θεσμικά– αίτια που υποθάλπουν τη βία. Ο Αντόνιο Γκράμσι έχει πει ότι «ο παλιός κόσμος πεθαίνει και ο καινούργιος κόσμος παλεύει να γεννηθεί – τώρα είναι η εποχή των τεράτων». Είναι μια επίκαιρη φράση και παρόλο που την είπε το ’30 μιλώντας για τον φασισμό, είναι εξαιρετικά επίκαιρη σε σχέση με όλα όσα συμβαίνουν αυτόν τον καιρό γύρω μας.
— Η ηλικιωμένη γυναίκα παρακολουθεί στην τηλεόραση την ταινία του ’70 «Εκείνο το καλοκαίρι» ενώ το τραγούδι «Σαν με κοιτάς» ακούγεται σαν μοτίβο μέσα στην ταινία. Θέλετε να κάνετε κάποια σύνδεση με τα νιάτα της;
Υπάρχει το back story της ηρωίδας: μαθαίνουμε ότι πάντα ήθελε ένα σπίτι κοντά στη θάλασσα, όπως και για το καλοκαίρι στο Πόρτο Χέλι όπου όλα πήγαν χάλια.
— Όπου για μια ακόμα φορά έφαγε ξύλο από τον άντρα της και «έπεσε από τις σκάλες».
Είναι πάντα η δικαιολογία όταν η γυναίκα τρώει ξύλο από τον άντρα της, ότι δήθεν «έπεσε από τις σκάλες». Η ηρωίδα της ταινίας πάντα είχε όνειρο να ζήσει ένα καλοκαίρι δίπλα στη θάλασσα. Γι’ αυτό κοιτάει εμμονικά έναν πίνακα με μια θαλασσογραφία και μετά τον θάνατο του άντρα της βρίσκει ένα ξενοδοχείο δίπλα στη θάλασσα. Είναι γι’ αυτήν μια φαντασίωση, κάτι απελευθερωτικό και ταυτόχρονα τρομακτικό.
— Από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ταινίας σας είναι ότι την εντάσσετε μέσα στη θλίψη ενός μικροαστικού θέρετρου από το οποίο λείπουν οι παραθεριστές.
Γιατί ενώ είναι τόσο κοντά στην Αθήνα, εκτός σεζόν μοιάζουν όλα τόσο απόκοσμα.
— Στην Εύβοια των μεγάλων καταστροφών. Την επιλέξατε μόνο επειδή γνωρίζετε την περιοχή;
Κάποιος που ξέρει τα μέρη μπορεί να δει πόσο έχει αλλάξει το τοπίο και να αναγνωρίσει το αποτύπωμα των καταστροφών. Ουσιαστικά, όλη αυτή η περιοχή είναι ένας τεράστιος βάλτος. Οι πολυκατοικίες έφραξαν σταδιακά όλα τα ρέματα και οι βροχές δεν έχουν πια πού να ξεβραστούν. Η ταινία δείχνει ότι ο βάλτος εμφανίζεται ξανά, έχει διεκδικήσει και έχει πάρει πίσω τη γη, καταπίνοντας τα κτίσματα. Βλέπει κανείς τα έργα και την προσπάθειά τους να τον περιορίσουν.
— Οι παραγωγές σας είναι πάντα φιλόδοξες για τα ελληνικά δεδομένα. Βάζετε πολύ ψηλά τον πήχη κάθε φορά;
Η αλήθεια είναι ότι δεν έχω συναίσθηση πόσο απαιτητικές είναι οι ταινίες μου. Ξεκινάω πάντα από μία ιστορία που θέλω να αφηγηθώ. Αυτό που με διαφοροποιεί ίσως από τις δουλειές άλλων συναδέλφων είναι ότι με ενδιαφέρει ξεκάθαρα το αφηγηματικό σινεμά. Η καθαρή δραματουργία όπου οι ήρωες έχουν σαφή κίνητρα, τα οποία σταδιακά αποκαλύπτονται. Ταυτόχρονα, με ενδιαφέρει το σινεμά είδους. Συμφωνώ ότι υπάρχει η διάσταση της βίας εναντίον των γυναικών, αλλά η ταινία πρωτίστως είναι ιδωμένη μέσα από το βλέμμα του σινεμά είδους. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικό για μένα όταν ξεκινάω να γράφω μία ταινία, εδώ στοχεύοντας σε ένα νεο-νουάρ ή country νουάρ ή ακόμα και γουέστερν. Με την έννοια ότι έχει να κάνει με το περιβάλλον –εδώ η ελληνική επαρχία–, καθώς το ίδιο το μέρος μπορεί να ρίχνει τη σκιά του ή ακόμα και την «κατάρα» ή τη νοσηρότητά του πάνω στους ήρωες καθορίζοντας τις πράξεις, ακόμα και το πεπρωμένο τους. Και οι πόλεις είναι τοξικές και νοσηρές, αλλά η τοξικότητα συχνά χάνεται μέσα στο χάος και την ανωνυμία. Ξεκινάω από το είδος της ταινίας που θέλω να κάνω γιατί οι αφηγηματικές συμβάσεις είναι πάντοτε πολύ βοηθητικές, θέτουν τα όρια και τα πλαίσια. Σίγουρα, το ότι τα μέσα παραγωγής και οι πόροι είναι πολύ περιορισμένοι είναι και ο λόγος που καθυστερώ να κάνω ταινίες.
— Πώς έγινε η επιλογή των ηθοποιών;
Γράψαμε το σενάριο έχοντας τη Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη στο μυαλό μας χωρίς να το ξέρει η ίδια. Για τη νεαρή Χριστιάνα Ματέλσκα-Τόκα είναι ο πρώτος κινηματογραφικός ρόλος, μόλις είχε βγει από τη Σχολή του Ωδείου Αθηνών όπου και την είδαμε. Νομίζω ότι στον ρόλο του πατέρα, που είναι πάρα πολύ δύσκολος ρόλος, δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον Μιχάλη Ιατρόπουλο, ο οποίος τον αποδίδει εξαιρετικά.
— Εν τέλει, νιώθετε ότι κάνατε μια προσωπική ταινία;
Κι εγώ και η Αφροδίτη, άσχετα από τις αναφορές στο σινεμά και την πρόθεσή μας να κάνουμε ένα νεο-νουάρ, θέλαμε να γράψουμε κάτι για την περιοχή και τα μέρη που έχουμε ζήσει. Οπότε, στο σενάριο μοιραία μπαίνουν και πολύ προσωπικά βιώματα τόσο της δικής μου οικογένειας όσο και εκείνης. Η βία της ταινίας είναι κάτι που όλοι έχουμε ζήσει.
Θάλασσα από Γυαλί (2026) // Official Trailer UHD (4K)
