Με την κυκλοφορία στην Ισπανία του πέμπτου και τελευταίου τόμου της σειράς M, ο Ιταλός συγγραφέας Αντόνιο Σκουράτι ολοκληρώνει ένα μνημειώδες λογοτεχνικό και ιστορικό έργο περίπου 3.000 σελίδων για τον Μπενίτο Μουσολίνι. Το νέο βιβλίο, M. Το τέλος και η αρχή, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Alfaguara και πιάνει την τελευταία, πιο σκοτεινή φάση του φασισμού: από την πτώση του καθεστώτος το 1943 έως την εκτέλεση του Μουσολίνι τον Απρίλιο του 1945.
Σε συνέντευξή του στη El País, ο Σκουράτι λέει ότι «η τελευταία σελίδα του φασισμού είναι η χειρότερη απ’ όλες». Δεν εννοεί μόνο το τέλος του Μουσολίνι, αλλά το τελικό πρόσωπο ενός καθεστώτος που, αφού έχει χάσει την εξουσία, γίνεται ακόμη πιο βίαιο, πιο εκδικητικό και πιο μηδενιστικό.
Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, η χώρα κόβεται στα δύο. Ο γερμανικός στρατός, μέχρι τότε σύμμαχος, γίνεται κατακτητής στο βόρειο τμήμα της χερσονήσου. Ο Χίτλερ κρατά τον Μουσολίνι ως μαριονέτα στην κορυφή της Ιταλικής Κοινωνικής Δημοκρατίας, της λεγόμενης Δημοκρατίας του Σαλό, ενός κράτους-βιτρίνας στις όχθες της λίμνης Γκάρντα.
Εκεί, σύμφωνα με τον Σκουράτι, εμφανίζεται η πιο αποκρουστική εκδοχή του φασισμού. Στις πόλεις επιστρέφουν οι χειρότεροι άνθρωποι που είχε παραγάγει το καθεστώς: εγκληματίες, σαδιστές, εκδικητικοί αξιωματούχοι, άνθρωποι που ακόμη και ο ίδιος ο φασισμός είχε κάποτε παραμερίσει. Στην κατάρρευση του καθεστώτος, είναι οι μόνοι που μένουν πρόθυμοι να πεθάνουν σκοτώνοντας.
Την ίδια στιγμή αρχίζει η ένοπλη δράση της Αντίστασης και η Ιταλία βυθίζεται σε έναν πραγματικό εμφύλιο πόλεμο. Ξεκινούν οι ναζιστικές εκτοπίσεις των Εβραίων και οι σφαγές αμάχων από τον γερμανικό στρατό. Ο Μουσολίνι, όπως τον περιγράφει ο Σκουράτι, δεν είναι πια ο θριαμβευτής δικτάτορας, αλλά ένας καταθλιπτικός, ηττημένος άνθρωπος, παγιδευμένος στα χέρια των Ναζί και ανίκανος να νιώσει συμπόνια για τον λαό που οδήγησε στην καταστροφή.
Το πιο ανησυχητικό, όμως, βρίσκεται μετά το τέλος. Για τον Σκουράτι, αυτή η τελευταία, πιο σκοτεινή σελίδα του φασισμού δεν είναι απλώς επίλογος. Είναι και αρχή. Η Δημοκρατία του Σαλό γίνεται σημείο αναφοράς για τον μεταπολεμικό νεοφασισμό, για το Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα και για μια πολιτική κληρονομιά που, με διαφορετικές μορφές, φτάνει μέχρι τη σημερινή Ιταλία.
Γι’ αυτό και ο τίτλος του βιβλίου, Το τέλος και η αρχή, λειτουργεί διπλά. Το τέλος του Μουσολίνι είναι η αρχή της δημοκρατίας στην Ιταλία, αλλά και η αρχή μιας υπόγειας ιστορίας: της διαρκούς σύγκρουσης ανάμεσα στη δημοκρατία και στα νεοφασιστικά, αντιδημοκρατικά ένστικτα που επιβιώνουν μετά την ήττα του φασισμού.
Ο Σκουράτι λέει ότι όταν ξεκίνησε να δουλεύει τη σειρά M, πριν από περίπου 15 χρόνια, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ο φασισμός θα γινόταν ξανά τόσο επίκαιρος. Η μεγάλη έκπληξη, όπως σημειώνει, ήταν ότι στη διάρκεια της συγγραφής το παρελθόν άρχισε να επιστρέφει ως παρόν.
«Πιστέψαμε ότι η δημοκρατία είναι κάτι φυσικό, όπως το γαλάζιο του ουρανού», λέει. Όμως, για τον ίδιο, η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη κατάσταση. Είναι αποτέλεσμα αγώνων, θυσιών, τραγωδιών και ιστορικών συγκρούσεων. Χωρίς ανθρώπους πρόθυμους να την υπερασπιστούν, μπορεί να διαβρωθεί, να αδειάσει ή να ηττηθεί.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανάγνωσής του είναι ότι βλέπει τον Μουσολίνι ως τον πρώτο μεγάλο λαϊκιστή ηγέτη. Όχι ως άνθρωπο με σταθερή ιδεολογία, αλλά ως «κενό άνθρωπο» που γεμίζει με διαθέσεις, μνησικακίες, φόβους και θυμούς. Για τον Σκουράτι, ο φασισμός δεν λειτουργεί πάντα ως συνεκτική θεωρία. Συχνά λειτουργεί σαν δοχείο που μυρίζεται τον αέρα της εποχής, φουσκώνει τα πάθη και μετά παρασύρεται από αυτά.
Αυτό κάνει τη σειρά M κάτι περισσότερο από λογοτεχνική βιογραφία του Μουσολίνι. Τη μετατρέπει σε έργο πολιτικής μνήμης. Ο Σκουράτι επιστρέφει στον φασισμό όχι για να τον κλείσει σε ένα ιστορικό μουσείο, αλλά για να δείξει πώς επιβιώνει: σε μύθους, σε μνησικακίες, σε αφηγήσεις ήττας, σε ηγέτες που κατηγορούν τον λαό για την αποτυχία τους και σε κοινωνίες που ξεχνούν πόσο εύθραυστη είναι η δημοκρατία.
Το πιο σκοτεινό μήνυμα του τελευταίου τόμου είναι ακριβώς αυτό: ο φασισμός δεν τελειώνει απαραίτητα με την πτώση του δικτάτορα. Μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει ως φάντασμα, ως πολιτική νοσταλγία, ως οργανωμένη μνήμη των ηττημένων και ως υπόσχεση εκδίκησης. Ο Μουσολίνι πέφτει, αλλά η τελευταία σελίδα του φασισμού γράφει την αρχή της επόμενης απειλής.
με στοιχεία από El Pais
