Υπάρχει μια παλιά φράση που λέει ότι κάθε θεραπευτής χρειάζεται τον δικό του θεραπευτή. Το σινεμά μοιάζει να την παίρνει πλέον απολύτως κυριολεκτικά.
Για δεκαετίες, οι ψυχοθεραπευτές στην οθόνη έμπαιναν συνήθως ως βοηθητικές φιγούρες. Ήταν εκεί για να ακούσουν, να ερμηνεύσουν, να μαλακώσουν τον ήρωα, να του δώσουν μια φράση που θα ξεκλείδωνε το τραύμα του. Από το Good Will Hunting μέχρι τους Sopranos, ο θεραπευτής ήταν συχνά ο άνθρωπος που κρατούσε το δωμάτιο όρθιο, ακόμη κι όταν όλοι οι άλλοι κατέρρεαν.
Τώρα, το δωμάτιο καταρρέει μαζί του.
Σε μια σειρά πρόσφατων ταινιών, οι ψυχοθεραπευτές δεν είναι πια οι ψύχραιμοι παρατηρητές της κρίσης. Είναι οι ίδιοι το πεδίο της κρίσης. Στο If I Had Legs I’d Kick You, η Ρόουζ Μπερν υποδύεται μια θεραπεύτρια και μητέρα που βυθίζεται σε μια όλο και πιο ασφυκτική ψυχική δίνη. Στο Smile, μια ψυχίατρος καταδιώκεται από μια υπερφυσική μορφή που λειτουργεί σαν μεταφορά για το ίδιο της το τραύμα.
Στο Backrooms, η Ρενάτε Ράινσβε μετακινείται από την εικόνα της ήρεμης, συγκροτημένης ειδικού προς έναν εσωτερικό λαβύρινθο που μοιάζει να μην έχει έξοδο. Στο A Private Life, η Τζόντι Φόστερ γίνεται μια ψυχαναλύτρια που αναλαμβάνει σχεδόν ντετεκτιβικό ρόλο μετά τον θάνατο πρώην θεραπευόμενής της.
Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο ότι οι θεραπευτές έγιναν πρωταγωνιστές. Είναι ότι το σινεμά τούς έβαλε μέσα στον τρόμο.
Αυτό δεν συμβαίνει τυχαία. Η θεραπεία έχει περάσει τα τελευταία χρόνια από το ιδιωτικό δωμάτιο στη δημόσια κουλτούρα. Δεν είναι πια κάτι κρυφό, ντροπιασμένο ή αυστηρά κλινικό. Έχει γίνει podcast, τηλεοπτικό φορμά, γλώσσα του TikTok, λεξιλόγιο των ραντεβού, τρόπος να περιγράφουμε τον εαυτό μας και τους άλλους. Μιλάμε για όρια, τραύμα, συνεξάρτηση, τοξικότητα, ναρκισσισμό, τύπους δεσμού, σαν να κρατάμε όλοι ένα μικρό εγχειρίδιο ψυχολογικής αυτοδιάγνωσης στην τσέπη.
Το σινεμά, που συχνά πιάνει τα ρεύματα πριν αυτά σταθεροποιηθούν σε καθαρή κοινωνική γλώσσα, φαίνεται τώρα να ρωτά κάτι πιο άβολο: αν όλοι μιλάμε τη γλώσσα της θεραπείας, ποιος θεραπεύει πραγματικά ποιον;
Οι νέοι κινηματογραφικοί θεραπευτές δεν είναι τέρατα με την παλιά έννοια. Δεν είναι απλώς οι σκοτεινοί ειδικοί που εκμεταλλεύονται τους ασθενείς τους, όπως έχουμε δει σε παλιότερα ψυχολογικά θρίλερ. Είναι πιο ανησυχητικοί ακριβώς επειδή είναι πιο ανθρώπινοι. Κουρασμένοι, ανεπαρκείς, μπερδεμένοι, γονείς, σύντροφοι, εργαζόμενοι, άνθρωποι με δικά τους ελλείμματα και δικά τους αδιαχείριστα βάρη.
Γι’ αυτό και ο τρόμος λειτουργεί τόσο καλά εδώ. Οι ταινίες δεν ενδιαφέρονται απλώς να δείξουν έναν επαγγελματία που χάνει την ψυχραιμία του. Μετατρέπουν το ίδιο το μυαλό σε σκηνικό: διαδρόμους χωρίς τέλος, τρύπες στην οροφή, υπνωτιστικές παγίδες, δαίμονες που τρέφονται από το τραύμα. Το υπερφυσικό δεν έρχεται απ’ έξω. Μοιάζει να βγαίνει από τη θεραπευτική γλώσσα όταν αυτή δεν μπορεί πια να κρατήσει το βάρος που της ανατέθηκε.
Κάποτε φοβόμασταν ότι ο θεραπευτής μπορεί να ξέρει υπερβολικά πολλά για εμάς. Τώρα το σινεμά μοιάζει να φοβάται κάτι άλλο: ότι ο θεραπευτής μπορεί να είναι εξίσου χαμένος με εμάς.
Και αυτό αγγίζει μια βαθύτερη αμφιβολία της εποχής. Η θεραπεία έχει γίνει μία από τις μεγάλες υποσχέσεις αυτοβελτίωσης, φροντίδας και ψυχικής διάσωσης. Την ίδια στιγμή, η καθημερινότητα παράγει εξάντληση, πανικό, μοναξιά και αδυναμία σε κλίμακα που καμία συνεδρία δεν μπορεί μόνη της να απορροφήσει. Όταν, λοιπόν, στην οθόνη ένας θεραπευτής χάνει τον έλεγχο, δεν βλέπουμε απλώς έναν χαρακτήρα να καταρρέει. Βλέπουμε να ραγίζει η φαντασίωση ότι υπάρχει πάντα κάποιος πιο συγκροτημένος από εμάς, κάποιος που γνωρίζει τον δρόμο προς την έξοδο.
Ίσως γι’ αυτό οι νέες αυτές ταινίες είναι τόσο ανησυχητικές. Δεν λένε ότι η θεραπεία είναι άχρηστη. Λένε κάτι πιο τρομακτικό: ότι ακόμη και οι άνθρωποι που έχουν εκπαιδευτεί να ακούν το τραύμα των άλλων ζουν μέσα στον ίδιο κόσμο που το παράγει.
με στοιχεία από Guardian
