Στη Γάζα, ένα αρχείο μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει επειδή κάποιος σκύβει πάνω από τα κομμάτια του και αποφασίζει ότι δεν θα τα αφήσει να χαθούν. Αυτό ακριβώς αναγνώρισε φέτος η UNESCO, βραβεύοντας δύο επαγγελματίες της πολιτιστικής κληρονομιάς που εργάζονται για τη διάσωση κατεστραμμένων χειρογράφων και σπάνιων τεκμηρίων μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες.
Ο ιστορικός Αμπντούλ Λατίφ Χασίμ και η ερευνήτρια και μηχανικός Χανίν αλ-Αμάσι τιμήθηκαν με το UNESCO/Jikji Memory of the World Prize 2026, το βραβείο των 40.000 δολαρίων που αναγνωρίζει δράσεις για τη διατήρηση και την πρόσβαση στην παγκόσμια τεκμηριακή κληρονομιά. Η απονομή έγινε στις 4 Σεπτεμβρίου στο Τσεονγκτζού της Νότιας Κορέας, έπειτα από εισήγηση διεθνούς επιτροπής ειδικών.
Η διάκριση έχει και μια ιστορική λεπτομέρεια: από την ίδρυσή του, το 2004, το βραβείο απονεμόταν συνήθως σε θεσμούς. Ο Χασίμ και η αλ-Αμάσι είναι οι πρώτοι μεμονωμένοι άνθρωποι που το λαμβάνουν, για τη δουλειά τους στη διάσωση, τεκμηρίωση, συντήρηση και ψηφιοποίηση σπάνιων παλαιστινιακών χειρογράφων.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η προσπάθεια διάσωσης τεκμηρίων από συλλογές της Γάζας, ανάμεσά τους και υλικό από τη βιβλιοθήκη του Μεγάλου Τζαμιού αλ-Ομάρι, στην Παλιά Πόλη. Το τζαμί, ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Γάζας, καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό τον Δεκέμβριο του 2023 από ισραηλινό βομβαρδισμό.
Η ομάδα που συγκρότησαν οι δύο βραβευμένοι ανέσυρε σπάνια έγγραφα και χειρόγραφα από τα ερείπια, ενώ μέχρι σήμερα έχει συντηρήσει και ψηφιοποιήσει περισσότερες από 25.000 σελίδες από υλικό της Μαμελουκικής και της Οθωμανικής περιόδου. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται χειρόγραφα του Κορανίου με καλλιγραφική διακόσμηση, νομικά, ιατρικά και λογοτεχνικά κείμενα, καθώς και άλλα τεκμήρια που συνδέονται με τη μνήμη της Γάζας.
Η UNESCO αναφέρει ότι οι δύο επαγγελματίες ανέπτυξαν μια μέθοδο που συνδυάζει τη μακροπρόθεσμη συντήρηση με την επείγουσα διάσωση πολιτιστικής κληρονομιάς. Με την υποστήριξη του Endangered Archives Programme της Βρετανικής Βιβλιοθήκης και μέσα από την τοπική οργάνωση Eyes on Heritage, η ομάδα δημιούργησε και το πρώτο εξειδικευμένο εργαστήριο αποκατάστασης χειρογράφων στη Γάζα.
Η ιστορία δεν αφορά μόνο τη διάσωση κάποιων παλιών βιβλίων. Αφορά τη διάσωση μιας μορφής μνήμης που δεν επιβιώνει μόνη της. Τα χειρόγραφα δεν είναι αφηρημένη «κληρονομιά»· είναι υλικό σώμα: χαρτί, μελάνι, ράχη, φύλλο, υγρασία, σκόνη, σημάδι φωτιάς, χέρι που τα σηκώνει από το πάτωμα. Σε μια περιοχή όπου κτίρια, αρχεία και χώροι γνώσης έχουν υποστεί τεράστια καταστροφή, κάθε σελίδα που σώζεται αλλάζει το μέγεθος της απώλειας.
Η UNESCO έχει καταγράψει ζημιές σε 164 πολιτιστικούς χώρους στη Γάζα από τις 7 Οκτωβρίου 2023 έως τις 24 Μαρτίου 2026, ανάμεσά τους θρησκευτικά μνημεία, ιστορικά κτίρια, μουσεία, αρχαιολογικοί χώροι και αποθήκες κινητής πολιτιστικής κληρονομιάς. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η δουλειά του Χασίμ και της αλ-Αμάσι δεν είναι απλώς τεχνική αποκατάσταση. Είναι ένας τρόπος να παραμείνει αναγνώσιμη η ιστορία ενός τόπου που βλέπει τα ίχνη του να καταστρέφονται.
Οι ίδιοι δήλωσαν ότι τα έργα για τη διατήρηση και την προστασία της τεκμηριακής κληρονομιάς είναι από τα πιο ουσιαστικά μέσα για τη διαφύλαξη της ταυτότητας και της συλλογικής μνήμης των λαών. Η φράση ακούγεται σχεδόν αυτονόητη, μέχρι να τη φανταστεί κανείς στη Γάζα: όχι σε μια κλιματιζόμενη αίθουσα αρχείου, αλλά μπροστά σε χειρόγραφα που χρειάζονται άμεση φροντίδα για να μη γίνουν σκόνη.
Με στοιχεία από The Art Newspaper, UNESCO
