ΕΧΩ ΔΙΔΑΞΕΙ ΓΙΑ πάνω από σαράντα χρόνια το αντικείμενο της Φυσιολογίας στους πρωτοετείς φοιτητές της Ιατρικής,Φαρμακευτικής και Νοσηλευτικής αλλά και στους φοιτητές του μεταπτυχιακού προγράμματος “Medical Physics and Biomedical Engineering”. Κάθε φορά που βρισκόμουνα μπροστά σε αυτούς τους φοιτητές αντιμετώπιζα το ερώτημα τι περιμένουν αυτοί οι άνθρωποι από εμένα, ποιες είναι οι ανάγκες τους που μόνο στο περίπου γνώριζαν και οι ίδιοι.
Τούτη τη στιγμή έχοντας στην οθόνη του υπολογιστή μου τη «Βιολογία για φοιτητές ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών» που συγγραφέας τους είναι η Καθηγήτρια Γνωσιακής Επιστήμης Ειρήνη Σκαλιώρα, έρχομαι αντιμέτωπος με το ίδιο ερώτημα που προφανώς έθεσε στον εαυτό της και η συγγραφέας.
Παραδείγματος χάριν, έχω τη γνώμη ότι για τους φοιτητές του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης, στους οποίους απευθύνεται κατ’αρχήν το βιβλίο, δεν είναι προφανές ότι τα διάφορα αντικείμενα της «γνωσιακής επιστήμης» που θα διδαχθούν στη συνέχεια των σπουδών τους είναι βιολογικές λειτουργίες, νοητικές λειτουργίες συνδεδεμένες με τον εγκέφαλο και το σώμα του ανθρώπου.
Επομένως ο στόχος του μαθήματος της Βιολογίας και του σχετικού συγγράμματος δεν είναι μόνο να παρουσιαστούν οι «θεμελιώδεις αρχές και τα κεντρικά φαινόμενα της βιολογίας» αλλά ν’ αναδείξει επίσης ότι η γνώση αυτών των φαινομένων αποτελεί προϋπόθεση για την εις βάθος κατανόηση των νοητικών λειτουργιών .
Το βιβλίο δίνει τη δυνατότητα σε κάθε αναγνώστη, που έχει την επιθυμία, να γνωρίσει όχι μόνο τις βασικές αρχές και τα σημαντικά ευρήματα της βιολογίας, αλλά επίσης και τον τρόπο σκέψης στις βιολογικές επιστήμες.
Η επίτευξη αυτών των στόχων είναι ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα και προϋποθέτει την ύπαρξη: πρώτον, ενός εμπνευσμένου πανεπιστημιακού δασκάλου που γνωρίζει στο καλύτερο δυνατό επίπεδο και τους δύο επιστημονικούς χώρους και δεύτερον την ύπαρξη ενός πανεπιστημιακού βιβλίου που δεν θα είναι απλώς ένα σύγγραμμα βιολογίας από αυτά που αφθονούν στην ελληνική και ξένη βιβλιογραφία αλλά ένα βιβλίο από ένα συγγραφέα που θα έχει τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Αναφέρομαι δηλαδή στο βιβλίο που παρουσιάζω με αυτό το κείμενο που έχει γραφτεί για μια ειδική κατηγορία φοιτητών από μια εμπνευσμένη πανεπιστημιακή διδασκάλισσα που είναι η Ειρήνη Σκαλιώρα.
Η Σκαλιώρα σπούδασε βιολογία στο Πανεπιστήμιο Πατρών και έλαβε το Διδακτορικό της στη Νευροβιολογία από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας Davis. Στη συνέχεια μετά από υπερδεκαετή συνεργασία με κορυφαία ερευνητικά κέντρα του εξωτερικού όπως το Εργαστήριο Φυσιολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και το Max Planck Institute, επέστρεψε στην Ελλάδα ως εντεταλμένη ερευνήτρια στο Εργαστήριο Νευροφυσιολογίας του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών. Από το2019 είναι καθηγήτρια Γνωσιακής Επιστήμης στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Ιστορίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ . Είναι καταξιωμένη ερευνήτρια με εξαιρετικές δημοσιεύσεις στο χώρο της Νευροεπιστήμης.
Παράλληλα στο διδακτικό επίπεδο η Σκαλιώρα συνδυάζει τις σπάνιες δυνατότητες του λόγου της με τη βαθειά γνώση του αντικειμένου που διδάσκει. Ωστόσο σε αυτό το βιβλίο υπάρχει κάτι πολύ περισσότερο. Υπάρχει η χαρισματική προσωπικότητα της συγγραφέως. Διαβάζοντας το συχνά αισθανόμουνα την ανάγκη ν’ απαγγείλω το σημείο που διάβαζα. Σωματικοποίηση του γραπτού επιστημονικού λόγου. Το βιβλίο διαβάζεται σαν συνομιλία με τη συγγραφέα. Η Σκαλιώρα γράφει με τον ίδιο τρόπο που κάνει μάθημα στους/στις φοιτητές/φοιτήτριές της: με σεβασμό προς τον αναγνώστη και χωρίς να του δίνει μασημένη τροφή. Αντιθέτως ενεργοποιεί την διάθεσή του ν’ αναρωτηθεί και να προβληματιστεί.
Βιολογία για φοιτητές ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών
Επιτυγχάνει ν’ αναλύσει με απόλυτα κατανοητό τρόπο τις βασικές ιδέες και τις θεμελιώδεις αρχές της Βιολογίας που εν τέλει ένας ενημερωμένος πολίτης του 21ου αιώνα πρέπει να γνωρίζει. Ενδεικτικά αναφέρω μερικά αντικείμενα που με εξαιρετικό τρόπο διαχειρίζεται στο βιβλίο της: τι είναι η ζωή; τι σημαίνει «κληρονομικότητα» και «γενετική προδιάθεση»; τι εννοούμε γενετική θεραπεία και πόσο κοντά είμαστε σε αυτή; τι λέει η σύγχρονη θεωρία της εξέλιξης και ποιες είναι οι προεκτάσεις και επιπτώσεις της; πως δημιουργούνται τα superbugs που οδηγούν στις «ενδονοσοκομειακές λοιμώξεις»; ποιες είναι οι βασικές δομές και οι αρχές της λειτουργίας του εγκεφάλου; ποιος είναι ο ρόλος των πρώιμων εμπειριών στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του καθενός από εμάς; Κοκ. Σημειώνω ότι ήδη στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου τίθενται τα θέματα που αφορούν τη βιοηθική.
Η Τρίτη ενότητα του βιβλίου (κεφάλαια 9-13 αφορά τη βιολογία του νευρικού συστήματος όπου περιλαμβάνεται προφανώς ο εγκέφαλος του ανθρώπου που έχει χαρακτηριστεί ως η πλέον περίπλοκη δομή που υπάρχει στο σύμπαν και που αποτελεί τη «μηχανή του νου». Στο κεφάλαιο αυτό η Ειρήνη Σκαλιώρα έχει επιτύχει κάτι που μόνο ως επίτευγμα μπορεί να χαρακτηρισθεί. Μέσα σε λίγες σελίδες έχει κατορθώσει να οδηγήσει τον αναγνώστη μ’ ένα περιεκτικό και απόλυτα κατανοητό τρόπο στην κατανόηση της δομής και λειτουργίας του νευρικού συστήματος. Παράλληλα εντοπίζει τον ρόλο που παίζουν περιοχές του εγκεφάλου στη δημιουργία νοητικών λειτουργιών όπως είναι π.χ. η μνήμη, η ομιλία, τα συναισθήματα Κοκ.
Εν κατακλείδι, θεωρώ ότι το βιβλίο δίνει τη δυνατότητα σε κάθε αναγνώστη, που έχει την επιθυμία, να γνωρίσει όχι μόνο τις βασικές αρχές και τα σημαντικά ευρήματα της βιολογίας, αλλά επίσης και τον τρόπο σκέψης στις βιολογικές επιστήμες.
O Ηλίας Κούβελας είναι ομότιμος Καθηγητής Φυσιολογίας Ιατρικής Σχολής.
