Στο Εθνικό Μουσείο της Δαμασκού, οι εργαζόμενοι άνοιξαν προσεκτικά τα ξύλινα κιβώτια που είχαν φτάσει από τη Γαλλία. Μέσα βρίσκονταν ταφικά ανάγλυφα από την Παλμύρα, ρωμαϊκά χάλκινα αντικείμενα, βυζαντινά και ισλαμικά έργα και ένα πολύχρωμο ψηφιδωτό που κάποτε κοσμούσε το Τέμενος των Ομεϋαδών.
Ήταν 23 αρχαιότητες που είχαν φύγει από τη Συρία για μια έκθεση στο Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου στο Παρίσι, λίγο πριν από την έναρξη του πολέμου. Επρόκειτο για έναν συνηθισμένο διεθνή μουσειακό δανεισμό. Θα επέστρεφαν μέσα σε λίγα χρόνια.
Τελικά χρειάστηκαν περίπου δεκαπέντε.
Τα αντικείμενα επέστρεψαν στη Δαμασκό με το προεδρικό αεροσκάφος του Εμανουέλ Μακρόν, κατά την επίσκεψή του στη Συρία. Η κίνηση παρουσιάστηκε από τη γαλλική πλευρά ως συμβολική χειρονομία προς τις νέες συριακές αρχές και ως ένδειξη επανεκκίνησης των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες.
Η ιστορία τους, όμως, είναι περισσότερο περίπλοκη από μια διπλωματική χειρονομία καλής θέλησης.
Οι αρχαιότητες ανήκουν σε μουσεία της Δαμασκού, του Χαλεπιού, της Λαττάκειας και της Παλμύρας. Καλύπτουν ένα τεράστιο χρονικό εύρος, από την 9η χιλιετία π.Χ. έως τον 14ο και τον 15ο αιώνα μ.Χ., και αντιπροσωπεύουν διαφορετικά κεφάλαια της ιστορίας της Συρίας: τη Μεσοποταμία, τον καναανιτικό και τον ναβαταϊκό κόσμο, την Παλμύρα, τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο, καθώς και τους Ομεϋάδες.
Μετά την έναρξη του πολέμου το 2011 και τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων ανάμεσα στο Παρίσι και τη Δαμασκό, τα έργα παρέμειναν στη Γαλλία. Οι διεθνείς κυρώσεις και η απομόνωση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ-Άσαντ μεταμόρφωσαν σταδιακά έναν τυπικό μουσειακό δανεισμό σε πολιτικό και διπλωματικό αδιέξοδο.
Ο Μααμούν Αμπντουλκαρίμ, τότε γενικός διευθυντής Αρχαιοτήτων και Μουσείων της Συρίας, δήλωσε ότι άρχισε να ζητά επισήμως την επιστροφή των έργων όταν έληξε ο δανεισμός τους. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι επανειλημμένες επιστολές και τα αιτήματα της συριακής υπηρεσίας είτε απορρίπτονταν είτε έμεναν αναπάντητα, με τη γαλλική πλευρά να επικαλείται την αδυναμία επικοινωνίας με κρατικούς θεσμούς που υπάγονταν στην κυβέρνηση Άσαντ.
Ακόμη και η προσπάθεια διαμεσολάβησης μέσω της UNESCO, όπως υποστηρίζει, δεν απέδωσε.
«Αυτές οι αρχαιότητες ανήκουν στον συριακό λαό και όχι σε οποιοδήποτε πολιτικό καθεστώς», δήλωσε ο Αμπντουλκαρίμ. Για τον ίδιο, η επιστροφή τους δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως δώρο της Γαλλίας προς τη Συρία.
«Επιστρέφονται σήμερα σαν να πρόκειται για πολιτική χειρονομία, ενώ στην πραγματικότητα είναι συριακή πολιτιστική περιουσία που έπρεπε να έχει επιστραφεί εδώ και χρόνια, σύμφωνα με την υπογεγραμμένη συμφωνία δανεισμού», είπε.
Η πολύχρονη παραμονή των έργων στο Παρίσι είχε και προσωπικές συνέπειες για τους ανθρώπους που ήταν υπεύθυνοι για τις συριακές αρχαιότητες.
Ο Αμπντουλκαρίμ έχει περιγράψει πώς ο ίδιος και συνεργάτες του ανακρίθηκαν και δέχθηκαν πιέσεις από τις υπηρεσίες ασφαλείας του Άσαντ, οι οποίες τους κατηγορούσαν ότι δεν είχαν προστατεύσει επαρκώς την πολιτιστική περιουσία της χώρας. Οι επιστολές που αποδείκνυαν ότι η υπηρεσία είχε ζητήσει επανειλημμένα την επιστροφή των αντικειμένων ενδέχεται, όπως λέει, να τους προστάτευσαν από πολύ βαρύτερες συνέπειες.
Η επιστροφή συμπίπτει με την προσπάθεια της Γαλλίας να αποκαταστήσει την πολιτική και οικονομική παρουσία της στη Συρία μετά την πτώση του Άσαντ. Ο Μακρόν έγινε ο πρώτος Ευρωπαίος αρχηγός κράτους που επισκέφθηκε τη Δαμασκό μετά την αλλαγή εξουσίας, συνοδευόμενος από επικεφαλής μεγάλων γαλλικών εταιρειών και με μια σειρά συμφωνιών για τις μεταφορές, τις υποδομές, την ενέργεια, τις τράπεζες και την ανοικοδόμηση.
Η επιστροφή των αρχαιοτήτων εντάχθηκε σε αυτό το ευρύτερο άνοιγμα.
Η Αν-Κλερ Λεζάντρ, πρόεδρος του Ινστιτούτου του Αραβικού Κόσμου, τόνισε τη σημασία των προϊσλαμικών έργων της συλλογής, τα οποία, όπως είπε, αποτυπώνουν τη θρησκευτική και πολιτιστική πολυμορφία της Συρίας.
Άλλοι παρατηρητές συνέδεσαν την κίνηση με τη συζήτηση που διεξάγεται στη Γαλλία για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών σε πρώην αποικίες. Η Συρία βρισκόταν υπό γαλλική εντολή από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 έως την ανεξαρτησία της το 1946.
Η συγκεκριμένη περίπτωση, ωστόσο, είναι διαφορετική. Τα 23 αντικείμενα δεν λεηλατήθηκαν την περίοδο της αποικιοκρατίας ούτε αποκτήθηκαν παράνομα από τη Γαλλία. Είχαν δοθεί νόμιμα ως προσωρινό δάνειο και παρέμειναν στο Παρίσι όταν η πολιτική ρήξη κατέστησε αδύνατη —ή ανεπιθύμητη— την επιστροφή τους.
Ακριβώς γι’ αυτό η υπόθεση δημιουργεί ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί η πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού να κρατείται σε εκκρεμότητα εξαιτίας της κυβέρνησης που βρίσκεται κάθε φορά στην εξουσία;
Η επιστροφή δεν κλείνει, επίσης, τη συζήτηση για την ασφάλεια των έργων.
Τον Νοέμβριο του 2025, έξι ρωμαϊκά μαρμάρινα αγάλματα κλάπηκαν από το Εθνικό Μουσείο της Δαμασκού. Οι αρχές ανακοίνωσαν μέτρα ενίσχυσης της φύλαξης, όμως δεν έχει δοθεί πλήρης δημόσια ενημέρωση για την τύχη των αντικειμένων. Για ορισμένους ειδικούς, η επιστροφή των αρχαιοτήτων πρέπει να συνοδευτεί από ένα αξιόπιστο σύστημα καταγραφής, συντήρησης και προστασίας.
Ο σχεδόν δεκατετραετής πόλεμος προκάλεσε τεράστια καταστροφή στη συριακή πολιτιστική κληρονομιά. Και τα έξι μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO στη χώρα υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Στην Παλμύρα, το Ισλαμικό Κράτος ανατίναξε ναούς, τάφους και μνημειακά γλυπτά, ενώ οι παράνομες ανασκαφές και η διακίνηση αρχαιοτήτων έγιναν πηγή χρηματοδότησης για ένοπλες οργανώσεις.
Χιλιάδες συριακά αντικείμενα που λεηλατήθηκαν από μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους εξακολουθούν να βρίσκονται διασκορπισμένα σε όλο τον κόσμο. Η επιστροφή τους θα απαιτήσει χρόνια ερευνών, δικαστικών διαδικασιών και διπλωματικών διαπραγματεύσεων.
Τα 23 έργα που άνοιξαν τώρα οι εργαζόμενοι του μουσείου στη Δαμασκό δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Δεν χρειάστηκε να αποδειχθεί ότι κλάπηκαν ή διακινήθηκαν παράνομα. Κανείς δεν αμφισβητούσε σε ποιον ανήκαν.
Έφυγαν για μια έκθεση και έμειναν μακριά από τη χώρα τους επειδή στο μεταξύ ξέσπασε ένας πόλεμος, κατέρρευσαν οι διπλωματικές σχέσεις και η πολιτιστική κληρονομιά μπλέχτηκε στην πολιτική απομόνωση ενός καθεστώτος.
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα επέστρεψαν. Όχι ως γαλλικό δώρο, αλλά ως συριακή περιουσία που δεν έπαψε ποτέ να είναι συριακή.
με στοιχεία από Le Monde, AFP, Arab News
