Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι μια ταινία για έναν βασιλιά που προσπαθεί να επιστρέψει στην πατρίδα του. Στην περιοδεία προώθησής της, όμως, η συζήτηση άνοιξε για δύο αρχαία αντικείμενα που, σύμφωνα με τους επικριτές, δεν επέστρεψαν ποτέ στη δική τους.
Η Ζεντέγια, που υποδύεται την Αθηνά στην ταινία, εμφανίστηκε σε φωτογράφιση στο Λονδίνο φορώντας ένα ζευγάρι χρυσά σκουλαρίκια φτιαγμένα από αρχαία ιρανικά αντικείμενα, χρονολογημένα γύρω στο 700 π.Χ. Τα κοσμήματα ανήκουν στην Barron London, γκαλερί και οίκο αρχαιοτήτων με έδρα το Μέιφερ, και αποδίδονται στον θησαυρό του Ziwiye, που βρέθηκε στο βορειοδυτικό Ιράν στα τέλη της δεκαετίας του 1940.
Ο θησαυρός του Ziwiye περιλάμβανε χρυσά, ασημένια, χάλκινα και πήλινα αντικείμενα. Σύμφωνα με ερευνητές, τα σωζόμενα κομμάτια διασκορπίστηκαν εκτός Ιράν και κατέληξαν σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Αυτό ακριβώς είναι και το σημείο που έκανε την εμφάνιση της Ζεντέγια να ξεπεράσει τα όρια ενός ακόμη σχολίου για το κόκκινο χαλί.
Αρχαιολόγοι και ιστορικοί τέχνης αντέδρασαν στην ιδέα ότι αντικείμενα με τέτοια πολιτιστική και ιστορική βαρύτητα μπορούν να μετατρέπονται σε αξεσουάρ για την προώθηση μιας χολιγουντιανής ταινίας. Η Σουσάν Μπαμπάι, Ιρανή ιστορικός τέχνης και καθηγήτρια στο Courtauld Institute, χαρακτήρισε σοκαριστικό το γεγονός ότι κανείς δεν σκέφτηκε πως αυτή η επιλογή ίσως δεν ήταν καλή ιδέα. Κατά την ίδια, πρόκειται για αντικείμενα που πιθανότατα είχαν σημαντικές πνευματικές σημασίες και δεν φτιάχτηκαν για να λειτουργούν ως διακοσμητικά πάνω στην εμφάνιση μιας σταρ.
Η αρχαιολόγος Άνελιζ Μπερ σημείωσε ότι το βασικό ηθικό ζήτημα δεν είναι απλώς ότι η Ζεντέγια τα φόρεσε, αλλά ότι τα σκουλαρίκια είναι φτιαγμένα από αρχαιότητες με ιστορία λεηλασίας. Η εμφάνιση σε μια μεγάλη διεθνή κινηματογραφική εκδήλωση έφερε ξαφνικά στο προσκήνιο ένα θέμα που συνήθως μένει κλεισμένο σε μουσεία, ιδιωτικές συλλογές, αίθουσες δημοπρασιών και επιστημονικά κείμενα: τι σημαίνει να αποσπάται ένα αντικείμενο από τον τόπο, τη χρήση και το νόημά του και να επιστρέφει στον κόσμο ως πολυτελές κόσμημα.
Η Barron London υποστηρίζει ότι τα κοσμήματα διαχειρίζονται υπεύθυνα, με βάση την τεκμηριωμένη προέλευσή τους και τις ισχύουσες νομικές απαιτήσεις. Σε δήλωσή της, η γκαλερί ανέφερε ότι ο δανεισμός τους δεν είχε εμπορικό σκοπό, αλλά στόχευε να τιμήσει την τέχνη των αρχαίων Περσών χρυσοχόων και να θυμίσει τη μεγάλη πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά του Ιράν.
Για τους επικριτές, όμως, αυτό δεν αρκεί. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο αν η κατοχή ή ο δανεισμός των αντικειμένων είναι νόμιμος, αλλά αν είναι πολιτιστικά ανεκτό να φοριούνται ως μέρος μιας στυλιστικής επιλογής. Η Μπαμπάι μίλησε για απογύμνωση των αντικειμένων από το νόημά τους: από ανθρώπινη και παγκόσμια κληρονομιά, μετατρέπονται σε εικόνα, λάμψη και δύναμη πάνω στο σώμα μιας σταρ.
Η υπόθεση ακουμπά ένα πολύ μεγαλύτερο πεδίο συζητήσεων για τις αρχαιότητες που βρίσκονται σε δυτικά μουσεία, γκαλερί και ιδιωτικές συλλογές, από τα μπρούντζινα του Μπενίν μέχρι τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Ακουμπά επίσης την πιο πρόσφατη εμμονή της μόδας και της ποπ κουλτούρας με το «αυθεντικό» αντικείμενο: όχι την αναπαράσταση της ιστορίας, αλλά την ίδια την ιστορία φορεμένη ως δήλωση.
Η Οδύσσεια του Νόλαν έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις για τη χρήση γυρισμάτων στη Ντάχλα, στη Δυτική Σαχάρα, περιοχή υπό μαροκινό έλεγχο. Τώρα, τα αρχαία ιρανικά σκουλαρίκια της Ζεντέγια προσθέτουν ακόμη ένα πολιτιστικό αγκάθι στην προώθηση της ταινίας.
Μια ιστορία επιστροφής στην πατρίδα συνοδεύεται από αντικείμενα των οποίων η δική τους επιστροφή παραμένει ανοιχτή πληγή.
Με στοιχεία από Guardian
