Το αποκατεστημένο τέμενος Χαμζά Μπέη στη Θεσσαλονίκη, γνωστό στους κατοίκους ως «Αλκαζάρ», απέδωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στην πόλη, σηματοδοτώντας ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορική του διαδρομή.
Το μνημείο, άρρηκτα συνδεδεμένο με τις διαδοχικές ιστορικές φάσεις της Θεσσαλονίκης, υπήρξε μάρτυρας σημαντικών πολιτικών, κοινωνικών και πληθυσμιακών μεταβολών, πλήρως αποκατεστημένο, επανεντάσσεται στον σύγχρονο αστικό ιστό.
Το μνημείο αποτελεί πλέον ζωντανό κύτταρο της πολιτιστικής ζωής της πόλης, φιλοξενώντας πολιτιστικές δράσεις, σε απόλυτη συνεργασία του Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMus) και της Εφορείας της Πόλης Θεσσαλονίκης.
Έτσι, δημιουργούνται νέες δυνατότητες σύνδεσης της πολιτιστικής κληρονομιάς με τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Η λειτουργία του Χαμζά Μπέη ως χώρου πολιτισμού εγκαινιάζεται με την έκθεση με τίτλο: «Θεσσαλονίκη: Το Αποτύπωμα της Μετάβασης (1960-1980)» μέσα από τις φωτογραφίες του Pete Marifoglou.
Θεσσαλονίκη: «Η αποκατάσταση του μνημείου μεταμορφώνει ολόκληρη την περιοχή»
Στην ομιλία της, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη επισήμανε: «Η αποκατάσταση του μνημείου μεταμορφώνει ολόκληρη την περιοχή. Τρεις γενιές Θεσσαλονικέων θυμούνται το “Αλκαζάρ” μόνο με σκαλωσιές. Τώρα βγαίνοντας από τον σταθμό του Μετρό “Βενιζέλου”, οι πολίτες βλέπουν το μνημείο αποκατεστημένο και προσβάσιμο σε όλους. Το υπουργείο Πολιτισμού, με την απόδοση του Χαμζά Μπέη, τελειώνει τον πρώτο κύκλο έργων στη Θεσσαλονίκη, που έγιναν τα τελευταία 4,5 χρόνια, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην αισθητική και λειτουργική αναβάθμιση της πόλης, στην ανάδειξη της ιστορικής της ταυτότητας. Πολιτική μας είναι ότι ο πολιτισμός στην Ελλάδα είναι ενιαίος. Το συγκριτικό πλεονέκτημα της πατρίδας μας δεν είναι το μέγεθος και ο πλούτος της μεγάλης πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Είναι ότι αυτός ο πολιτισμός συνεχίζεται αδιάλειπτα εδώ και χιλιετίες. Είναι ο ίδιος πολιτισμός που αρδεύει τη σύγχρονη τέχνη, μέσω της οποίας κατανοούμε καλύτερα και την πολιτιστική μας κληρονομιά. Στο πλαίσιο αυτό, το MOMus σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης θα λειτουργήσουν από κοινού τον χώρο, φιλοξενώντας πολιτιστικές δράσεις».
Η υπουργός Πολιτισμού αναφέρθηκε και στις νέες σημαντικές παρεμβάσεις που υλοποιούνται, όπως η ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων, ο φωτισμός των τειχών και του Λευκού Πύργου, η αποκατάσταση του πρώην εργοστασίου ΦΙΞ, έργα σε μνημεία και πολιτιστικούς χώρους σε όλη τη Θεσσαλονίκη.
Όπως υπογράμμισε, πρόκειται για ένα συνεκτικό σύνολο αστικών παρεμβάσεων που ανταποκρίνονται στις ανάγκες της πόλης, που υλοποιούνται σε στενή συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού με τον Δήμο Θεσσαλονίκης και την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας με στόχο τη συνολική αναβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος.
Το Αλκαζάρ
Το τέμενος Χαμζά Μπέη -«Αλκαζάρ», λόγω της λειτουργίας του ομώνυμου κινηματογράφου στο αίθριο του μνημείου- αποτελεί τον παλαιότερο ισλαμικό ευκτήριο οίκο που κτίσθηκε στη Θεσσαλονίκη, μετά την άλωση (1430). Βάσει κτητορικής επιγραφής ιδρύθηκε το 1467-8 από τη Χαφσά, κόρη του Χαμζά Μπέη, ως συνοικιακό τέμενος. Αποτελείτο από τετράπλευρη τρουλαία αίθουσα προσευχής και προστώο, στη βορειοδυτική όψη. Στα μέσα του 16ου αιώνα το τέμενος μετατράπηκε σε τζαμί με την προσθήκη περιστώου και μιναρέ. Το κτηριακό συγκρότημα ολοκληρώθηκε στις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα, με την προσθήκη στα δυτικά τρίπλευρης στοάς, η οποία σε συνδυασμό με τη βορειοδυτική πτέρυγα του περιστώου δημιούργησε τετράπλευρο αίθριο. Ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό απόκτημα στον βαλκανικό χώρο, με εξαίρεση σουλτανικά καθιδρύματα στην Αδριανούπολη και την Κωνσταντινούπολη.
Στις προκλήσεις που κλήθηκε να αντιμετωπίσει η Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων κατά την αποκατάσταση του μνημείου αναφέρθηκε ο προϊστάμενος της Διεύθυνσης Αναστήλωσης Θεμιστοκλής Βλαχούλης, παρουσιάζοντας συνοπτικά τους βασικούς σταθμούς και τις ιδιαιτερότητες του έργου. Από την πλευρά της, η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων Μαρία Μερτζάνη, εστίασε στις εργασίες συντήρησης, τις μεθόδους και τις εξειδικευμένες επεμβάσεις που εφαρμόστηκαν για την προστασία και την ανάδειξη των επιμέρους στοιχείων του μνημείου. Η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης Τάνια Πρωτοψάλτη αναφέρθηκε στην πολυπολιτισμική ταυτότητα της Θεσσαλονίκης, που διαμορφώθηκε μέσα από τη συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμών, θρησκειών και κοινοτήτων, υπογραμμίζοντας ότι η προστασία και η ανάδειξη των μνημείων της αποτελούν χρέος απέναντι στην ιστορία της και πολύτιμη παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.
Η λειτουργία του Χαμζά Μπέη ως χώρου πολιτισμού εγκαινιάστηκε χτες με την έκθεση: «Θεσσαλονίκη: Το Αποτύπωμα της Μετάβασης (1960-1980). Οι φωτογραφίες του Pete Marifoglou», αποτυπώνουν μια οπτική περιήγηση στη Θεσσαλονίκη, των δεκαετιών 1960-1980, μια εικοσαετία ραγδαίας μεταμόρφωσης. Μέσα από τον ασπρόμαυρο φακό του Θεσσαλονικιού φωτογράφου, εικόνες που για πρώτη φορά παρουσιάζονται στο κοινό, η πόλη αποκαλύπτεται ως ένας ζωντανός οργανισμός σε μετάβαση, όπου το παραδοσιακό συνυπάρχει και συγκρούεται με το καινούριο. Πολλά από τα τοπόσημα που εδώ εμφανίζονται παραμελημένα ή πνιγμένα από τα αυτοκίνητα, σήμερα έχουν αποκατασταθεί, συντηρηθεί υποδειγματικά και ενταχθεί πλήρως στη σύγχρονη ζωή της πόλης μέσα από πεζοδρομήσεις και αναπλάσεις. Η έκθεση δεν αποτελεί απλή αναπόληση, αλλά ένα μέτρο σύγκρισης που αναδεικνύει την πορεία της Θεσσαλονίκης προς τον εκσυγχρονισμό, καλώντας μας να αναγνωρίσουμε τη γέννηση της σύγχρονης πόλης.
Στον χαιρετισμό του, ο πρόεδρος του MOMus Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος αναφέρθηκε στην ιστορική διαδρομή του μνημείου, συνδέοντάς την με τη σύγχρονη ιστορία της Θεσσαλονίκης και τις σημαντικές αλλαγές που γνώρισε η πόλη μέσα στον χρόνο. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην κινηματογραφική χρήση του χώρου, ο οποίος, μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, μετατράπηκε σε κινηματογράφο και παρέμεινε συνδεδεμένος με την καθημερινότητα της, για δεκαετίες. Όπως υπογράμμισε, το μνημείο είχε ουσιαστικά εξαφανιστεί από τη ζωή της πόλης για περίπου πενήντα χρόνια.
Η εκθεσιακή δραστηριότητα φιλοδοξεί να φέρει το μνημείο σε επαφή με νέα κοινά, όχι μόνο ως αρχαιολογικό χώρο, αλλά και ως ζωντανό κομμάτι της σύγχρονης καλλιτεχνικής και πολιτιστικής σκηνής της Θεσσαλονίκης. Το μνημείο θα λειτουργεί καθημερνά από τις 10 π.μ. μέχρι τις 6 μ,μ., εκτός Δευτέρας, με στόχο να ενταχθεί στην καθημερινότητα της πόλης. Για δύο εβδομάδες θα έχει δωρεάν είσοδο και κατόπιν θα καταβάλλεται μικρό αντίτιμο.
Στην τελετή των εγκαινίων παραβρέθηκαν ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κ.κ. Φιλόθεος, ο Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως κ.κ. Βαρνάβας, ο Υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Μαργαρίτης Σχοινάς, ο Υφυπουργός Υποδομών και Μεταφορών Νίκος Ταχιάος, ο Υφυπουργός Ανάπτυξης Σταύρος Καλαφάτης, ο Υφυπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Γκιουλέκας, ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης, ο Αντιπεριφερειάρχης Πολιτισμού και Αθλητισμού Χρήστος Μήττας, ο Πρόεδρος της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδος Λάζαρος Κυρίζογλου, καθώς και υπηρεσιακά στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού.
