Στο Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου, η Ηλέκτρα δεν θα έχει κάθε βράδυ το ίδιο πρόσωπο. Στη νέα παράσταση «Electra/Persona» του Μπένεντικτ Άντριους, η Κέιτ Μπλάνσετ και η Νίνα Χος θα εναλλάσσονται στους βασικούς ρόλους, χωρίς το κοινό να γνωρίζει προκαταβολικά ποια από τις δύο θα εμφανιστεί ως Ηλέκτρα και ποια ως Κλυταιμνήστρα.
Το εγχείρημα ενώνει δύο έργα που απέχουν μεταξύ τους περισσότερο από δύο χιλιετίες: την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και την «Περσόνα» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Στην τραγωδία, η Ηλέκτρα ζει καθηλωμένη στο πένθος και στην εμμονή της εκδίκησης για τη δολοφονία του πατέρα της, Αγαμέμνονα. Στην ταινία του Μπέργκμαν, η ηθοποιός Ελίζαμπετ Φόγκλερ καταρρέει ενώ παίζει την Ηλέκτρα και αποσύρεται στη σιωπή, με μια νοσοκόμα να αναλαμβάνει τη φροντίδα της.
Ο Άντριους δεν παρουσιάζει τα δύο έργα ως απλό δίπτυχο, αλλά ως μία ενιαία παράσταση με ρήγματα ανάμεσα στον αρχαίο μύθο και το μοντέρνο ψυχολογικό δράμα. Η «Ηλέκτρα» και η «Περσόνα» ενώνονται σε έναν κύκλο πένθους, όπου η ταυτότητα, ο ρόλος και το πρόσωπο αρχίζουν να γλιστρούν το ένα μέσα στο άλλο.
Το πιο θεατρικό εύρημα της παραγωγής είναι η εναλλαγή των ρόλων. Η Μπλάνσετ και η Χος θα έχουν πρόγραμμα, αλλά αυτό δεν θα ανακοινώνεται στο κοινό. Όποια παίζει την Ηλέκτρα στο πρώτο μέρος θα επιστρέφει ως Ελίζαμπετ στην «Περσόνα», ενώ όποια παίζει την Κλυταιμνήστρα θα περνά στον ρόλο της Άλμα. Η ιδέα ήταν αρχικά να κρίνεται η διανομή με ρίψη νομίσματος πάνω στη σκηνή, αλλά τελικά εγκαταλείφθηκε για μια πιο ελεγχόμενη, κρυφή εναλλαγή.
Έτσι, η παραγωγή δεν στηρίζεται μόνο στο αίνιγμα της διανομής. Η Μπλάνσετ και η Χος, που είχαν ξανασυναντηθεί στο «Tár», καλούνται να παίξουν την ίδια δομή από διαφορετική θέση κάθε βράδυ. Άλλοτε η μία θα κουβαλά το πένθος της κόρης, άλλοτε την εξουσία της μητέρας· άλλοτε τη σιωπή της ηθοποιού, άλλοτε τη φωνή της γυναίκας που προσπαθεί να τη φροντίσει. Η παράσταση χτίζεται ακριβώς πάνω σε αυτή τη μετατόπιση: στο πώς αλλάζει ένα έργο όταν αλλάζει το σώμα που το κουβαλά.
Ο Άντριους έχει χτίσει την καριέρα του πάνω σε ριζικές αναγνώσεις κλασικών έργων, από τον Τσέχοφ μέχρι τον Τενεσί Ουίλιαμς. Εδώ επιστρέφει ξανά στην αρχαία τραγωδία, μετά την «Ορέστεια» που ανέβασε στην Ισλανδία. Η σύνδεση δεν είναι τυχαία. Η Ηλέκτρα, η Κλυταιμνήστρα και ο Ορέστης ανήκουν στην ίδια οικογένεια που η ελληνική τραγωδία ξαναφέρνει διαρκώς στο προσκήνιο: μια οικογένεια εξουσίας, φόνου, κληρονομικής ενοχής και δικαιοσύνης που μοιάζει πάντα να ζητά νέο αίμα.
Η επιστροφή των αρχαίων ελληνικών τραγωδιών στη μεγάλη σκηνή του Λονδίνου δεν συμβαίνει σε κενό. Την ίδια περίοδο, η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν προβάλλεται λίγα βήματα πιο πέρα, στο BFI Southbank, ενώ η «Ορέστεια» του Σάιμον Στόουν παίζεται στο Bridge Theatre. Οι αρχαίοι μύθοι επιστρέφουν σε μια στιγμή πολιτικής και ηθικής κρίσης, επειδή εξακολουθούν να μιλούν για εξουσία, πόλεμο, οικογένεια, νόμο και εκδίκηση.
Στο «Electra/Persona», όμως, ο αρχαίος μύθος δεν επιστρέφει ως μουσειακό υλικό. Περνά μέσα από το βλέμμα του Μπέργκμαν, από τη σιωπή, το κοντινό πλάνο, το πρόσωπο ως πεδίο μάχης. Αυτό που στην ταινία ήταν κάμερα και βλέμμα, στη σκηνή πρέπει να γίνει σώμα, απόσταση, παύση, φωνή. Γι’ αυτό και η συνάντηση Σοφοκλή και Μπέργκμαν έχει νόημα: και οι δύο κοιτούν ανθρώπους που έχουν χάσει τον εαυτό τους μέσα σε έναν ρόλο που δεν μπορούν πια να εγκαταλείψουν.
Η παράσταση θα ανέβει στο Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου από τις 19 Αυγούστου έως τις 10 Οκτωβρίου. Και το κοινό, μέχρι να εμφανιστεί η πρώτη ηθοποιός στη σκηνή, δεν θα ξέρει αν η Ηλέκτρα της βραδιάς θα έχει το πρόσωπο της Κέιτ Μπλάνσετ ή της Νίνα Χος.
Με στοιχεία από Guardian, National Theatre
