Σε ένα παγωμένο, σχεδόν έρημο τοπίο, με τη σκοτεινή σιλουέτα μιας πόλης στο βάθος, έχουν συγκεντρωθεί παράξενες ανθρώπινες μορφές. Κάποιες φορούν κουκούλες, άλλες σκούρα γυαλιά. Μια σειρά από κοράκια μοιάζει να παρακολουθεί όσα συμβαίνουν, ενώ ένα διχαλωτό κλαδί θυμίζει τις παλιές ραβδοσκοπικές ράβδους που χρησιμοποιούσαν για να αναζητήσουν νερό κάτω από τη γη. Ο πίνακας λέγεται «Eye Witness» και η Λεονόρα Κάρινγκτον τον ζωγράφισε το 1987, χρησιμοποιώντας τέμπερα αυγού πάνω σε ξύλο. Είναι ένα από τα ιστορικά έργα που παρουσιάζονται στη νέα έκθεση «Leonora Carrington & Cecilia Vicuña», η οποία εγκαινιάστηκε στις 19 Νοεμβρίου στη Νέα Υόρκη, φέρνοντας για πρώτη φορά σε μια κοινή παρουσίαση δύο καλλιτέχνιδες που είχαν συναντηθεί πραγματικά πριν από 57 χρόνια.
Η γκαλερί Lehmann Maupin, σε συνεργασία με την Gallery Wendi Norris, παρουσιάζει ιστορικά έργα της Κάρινγκτον δίπλα σε παλαιότερες και νέες δημιουργίες της Χιλιανής καλλιτέχνιδας και ποιήτριας Σεσίλια Βικούνια. Η έκθεση διαρκεί έως τις 19 Δεκεμβρίου και θα συνεχιστεί τον Ιανουάριο του 2027 στο Σαν Φρανσίσκο, με μια δεύτερη επιλογή έργων. Η ίδια η Βικούνια, που σήμερα είναι 78 ετών, βρέθηκε στη Νέα Υόρκη για τα εγκαίνια. Η ιστορία πίσω από τη συνάντηση των δύο εικαστικών κόσμων αρχίζει το 1969, όταν η νεαρή καλλιτέχνιδα ταξίδευε από τη Νέα Υόρκη προς τη Χιλή και σταμάτησε για λίγες ημέρες στην Πόλη του Μεξικού.
Η Βικούνια ήταν τότε μόλις 21 ετών. Λίγο νωρίτερα, περπατώντας σε έναν δρόμο της Νέας Υόρκης, είχε δει ξαφνικά μπροστά της, σαν σε όραμα, έναν πίνακα που ένιωθε ότι έπρεπε να ζωγραφίσει. Η εικόνα είχε σχηματιστεί ολόκληρη στο μυαλό της. Εκείνο που αναζητούσε ήταν ο τρόπος να τη μεταφέρει στον καμβά, διατηρώντας κάτι από την αμεσότητα και τη ζωντάνια της πρώτης εμφάνισής της. Στο Μεξικό γνώρισε τη Λεονόρα Κάρινγκτον, μια από τις πιο ιδιαίτερες μορφές του σουρεαλισμού, η οποία ζούσε στην πόλη από το 1942.
Μαζί με τη Βικούνια ταξίδευε η φίλη της, Coca Roccatagliata. Οι δύο γυναίκες πέρασαν χρόνο με την Κάρινγκτον, όμως η Roccatagliata έμεινε περισσότερο κοντά της και έμαθε μια ζωγραφική μέθοδο που αργότερα μετέφερε στη Βικούνια, όταν ξανασυναντήθηκαν στη Χιλή. Η ιστορία αυτής της μικρής διαδρομής, από ένα ατελιέ του Μεξικού σε μια νεαρή ζωγράφο στο Σαντιάγο, αποτελεί το κέντρο της σημερινής έκθεσης. Η τεχνική εξακολούθησε να συνοδεύει τη Βικούνια ακόμη και όταν η δουλειά της απλώθηκε σε εντελώς διαφορετικά υλικά και καλλιτεχνικές πρακτικές.
Η ίδια περιέγραψε αναλυτικά τη μέθοδο σε επιστολή της το 2013, την οποία παραθέτει η ιστορικός τέχνης Ντον Έιντς σε μελέτη για τη ζωγραφική της. Αρχικά, απλώνει στον καμβά ένα ενιαίο, επίπεδο στρώμα από πολύ αραιωμένο λαδοχρώμα, συνήθως καμένη σιένα, ώστε η επιφάνεια να αποκτήσει μια σχεδόν υγρή όψη. Αφήνει το χρώμα να στεγνώσει λίγο και ύστερα, με ένα εξαιρετικά λεπτό πινέλο και μια φωτεινότερη απόχρωση που περιέχει αρκετό λευκό, σχεδιάζει τα περιγράμματα της εικόνας που έχει ήδη σχηματίσει στο μυαλό της. Στη συνέχεια γεμίζει τα σχήματα με χρώμα. Κάθε ίχνος του πινέλου παραμένει ορατό, καθώς ακόμη και ένα λάθος ενσωματώνεται αναγκαστικά στη σύνθεση.
Η Βικούνια ονόμασε αυτή την προσέγγιση «Calcomanías», παραπέμποντας στην τεχνική της χαλκομανίας που αγαπούσαν οι σουρεαλιστές. Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική διαφορά. Στην παραδοσιακή σουρεαλιστική χαλκομανία, τα υγρά χρώματα δημιουργούν τυχαία σχήματα που ο καλλιτέχνης μπορεί αργότερα να αναγνωρίσει ή να επεξεργαστεί. Η Βικούνια ακολουθεί την εικόνα που έχει ήδη δει με τη φαντασία της. Η ζωγραφική της γίνεται έτσι μια προσπάθεια να διατηρήσει κάτι εφήμερο, πριν αυτό χαθεί ή αλλάξει μορφή.
Η σχέση της με τον σουρεαλισμό είχε αρχίσει αρκετά χρόνια πριν γνωρίσει την Κάρινγκτον. Το 1964, στη βιβλιοθήκη της θείας της, της γλύπτριας Ρόσα Βικούνια Λαγκαρίγκε, ανακάλυψε την «Ανθολογία της Σουρεαλιστικής Ποίησης» του Αλντο Πελεγκρίνι. Αργότερα θα θυμόταν αυτή την ανακάλυψη ως καθοριστική για τη δική της ποίηση. Διάβαζε Αντρέ Μπρετόν και Ζορζ Μπατάιγ, αναζητώντας έναν τρόπο έκφρασης που θα επέτρεπε στη γλώσσα να πλησιάσει το όνειρο, την επιθυμία και τις ανεξήγητες εικόνες του νου. Όταν γνώρισε την Κάρινγκτον, είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνει τη δική της σχέση με αυτόν τον κόσμο.
Η Κάρινγκτον είχε πίσω της μια πολύ διαφορετική ζωή. Γεννημένη το 1917 στο Λάνκασιρ της Αγγλίας, είχε εγκαταλείψει τις κοινωνικές προσδοκίες της εύπορης οικογένειάς της και είχε συνδεθεί με τους σουρεαλιστές του Παρισιού. Η σχέση της με τον Μαξ Ερνστ, ο πόλεμος, ο εγκλεισμός της σε ψυχιατρική κλινική στην Ισπανία και η φυγή της από την Ευρώπη σημάδεψαν τα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής της διαδρομής. Στα τέλη του 1942 εγκαταστάθηκε στην Πόλη του Μεξικού, όπου βρήκε έναν κύκλο εξόριστων καλλιτεχνών και διανοουμένων, ανάμεσά τους τη Ρεμέδιος Βάρο και τη φωτογράφο Κάτι Χόρνα.
Εκεί, η ζωγραφική της γέμισε παράξενα ζώα, υβριδικά πλάσματα, αλχημικά σύμβολα, τελετουργικά γεύματα και γυναίκες που μοιάζουν να γνωρίζουν μυστικά απρόσιτα στους υπόλοιπους ανθρώπους. Οι κελτικές παραδόσεις των παιδικών της χρόνων συνυπήρξαν με τις μυθολογίες, τις θεραπευτικές πρακτικές και τις λαϊκές δοξασίες του Μεξικού. Στους πίνακές της, ένα οικιακό δωμάτιο μπορεί να γίνει τόπος μαγείας και μια συνηθισμένη πράξη, όπως η προετοιμασία του φαγητού, να αποκτήσει την ένταση μιας αλχημικής διαδικασίας. Η Κάρινγκτον είχε δημιουργήσει έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι, τα ζώα και τα φανταστικά όντα μοιράζονται έναν κοινό χώρο.
Στη σημερινή έκθεση, το «Eye Witness» συγκεντρώνει πολλά από αυτά τα στοιχεία. Οι μορφές του μοιάζουν να γνωρίζουν κάτι που ο θεατής αγνοεί. Τα κοράκια παραπέμπουν στη διορατικότητα και στις υπερφυσικές δυνάμεις που τους αποδίδουν οι κελτικοί μύθοι, ενώ η πόλη στο βάθος ενδέχεται να είναι η Νέα Υόρκη, όπου η Κάρινγκτον είχε ζήσει στις αρχές της δεκαετίας του 1940. Το βλέμμα περιπλανιέται από τη μία μορφή στην άλλη, αναζητώντας μια εξήγηση για τη συνάντησή τους. Ο πίνακας διατηρεί την ατμόσφαιρα μιας ιστορίας που έχει αρχίσει πριν εμφανιστεί ο θεατής και θα συνεχιστεί αφού εκείνος απομακρυνθεί.
Ανάμεσα στα έργα της Κάρινγκτον παρουσιάζεται και το προπαρασκευαστικό σχέδιο «Rueda de los caballos» του 1954, μια σύνθεση με άλογα που συνδέεται με μια λιγότερο γνωστή πλευρά της δημιουργίας της. Εκείνη την περίοδο, η Κάρινγκτον, η Ρεμέδιος Βάρο και η Κάτι Χόρνα είχαν σχεδιάσει να κατασκευάζουν παιχνίδια για παιδιά. Το εγχείρημα, με την ονομασία Juguetes Norah, δεν γνώρισε εμπορική επιτυχία, άφησε όμως πίσω του μια σειρά από παράξενα αντικείμενα και σχέδια. Η «Ρόδα των αλόγων» ανήκε σε αυτόν τον κόσμο των παιχνιδιών, όπου η φαντασία μπορούσε να πάρει τη μορφή ενός αντικειμένου καθημερινής χρήσης.
Η Βικούνια, από την άλλη, επέστρεψε από το Μεξικό με τη ζωγραφική μέθοδο της Κάρινγκτον, αλλά και με τις δικές της εικόνες, τις δικές της εμμονές και μια έντονη σχέση με την πολιτική ιστορία της Χιλής. Στην έκθεση παρουσιάζεται η «Medusa» (1972/2023), μαζί με νέα έργα όπως το «Dos trenzas» (2026). Στις πρόσφατες δημιουργίες της περιλαμβάνονται επίσης τα «Cuatro lideresas» και «Terrapreta», και τα δύο του 2026. Οι γυναικείες μορφές, οι μεταμορφώσεις και οι αναφορές στις παραδόσεις της Λατινικής Αμερικής εξακολουθούν να απασχολούν μια καλλιτέχνιδα που χρησιμοποιεί τη ζωγραφική για να ανακαλεί πρόσωπα, ιστορίες και εικόνες από διαφορετικούς χρόνους.
Οι πρώτοι της πίνακες δείχνουν πόσο προσωπική μπορούσε να γίνει αυτή η εικονογραφία. Το 1973, ζώντας πια στο Λονδίνο, ζωγράφισε το «Ángel de la menstruación», γνωστό και ως «Manraja», μια γυναικεία μορφή που πετά πάνω από ένα τοπίο, με δύο κόκκινες πλεξούδες γύρω από το πρόσωπό της και ένα νήμα που τυλίγεται γύρω από το σώμα της. Η Βικούνια εξηγούσε ότι ο πίνακας γιόρταζε την επιστροφή της έμμηνης ρύσης, παρουσιάζοντας το αίμα και το γυναικείο σώμα με εικόνες που η κοινωνία συνήθως απέφευγε. Η Ντον Έιντς, μελετώντας τα έργα της, αναγνώρισε σε αυτή τη ζωγραφική έναν ιδιαίτερο συνδυασμό σουρεαλιστικής φαντασίας, χιούμορ και γυναικείας αυτοέκφρασης.
Η σχέση ανάμεσα στη ζωγραφική και στη γλώσσα ήταν ήδη καθοριστική για τη Βικούνια. Στην έκθεση «Pinturas, Poemas, Explicaciones», που παρουσίασε στο Σαντιάγο το 1971, οι πίνακες συνοδεύονταν από μεγάλα γραπτά κείμενα. Οι επισκέπτες μπορούσαν να σταθούν μπροστά σε ένα έργο, να διαβάσουν την προσωπική εξήγηση της καλλιτέχνιδας και να επιστρέψουν στην εικόνα. Η ίδια εμπνεόταν και από τα έργα των ιθαγενών καλλιτεχνών της Λατινικής Αμερικής που, κατά την αποικιοκρατική περίοδο, είχαν αναγκαστεί να ζωγραφίζουν χριστιανικούς αγίους και θρησκευτικές μορφές, διατηρώντας μέσα στις συνθέσεις στοιχεία από τις δικές τους παραδόσεις. Στους πίνακές της οι μορφές της ευρωπαϊκής θρησκευτικής εικονογραφίας παραχωρούσαν τη θέση τους σε γυναίκες, πολιτικούς, ποιητές και θεότητες της Χιλής.
Η πολιτική εισέβαλε σε αυτούς τους πίνακες με τρόπους συχνά απροσδόκητους. Η Βικούνια ζωγράφισε τον Καρλ Μαρξ με στεφάνια από λουλούδια, μπροστά σε έναν πολύχρωμο υποβρύχιο παράδεισο όπου δύο γυμνές γυναίκες αγκαλιάζονται. Παρουσίασε τον Λένιν με βιολετί βελούδινο κοστούμι και δημιούργησε πορτρέτα του Φιντέλ Κάστρο και του Σαλβαδόρ Αλιέντε, ενσωματώνοντας πεταλούδες, φυτά και μικρές συμβολικές λεπτομέρειες. Ανάμεσα στους ήρωες της ζωγραφικής της βρέθηκε και η τραγουδοποιός Βιολέτα Πάρα, την οποία παρουσίασε ως μια γυναίκα που υφαίνει τον κόσμο. Οι πίνακες αυτοί, που ανήκουν στην πρώιμη περίοδό της, συνδέουν τη μεγάλη πολιτική ιστορία με την προσωπική φαντασία μιας νέας γυναίκας που παρακολουθούσε τη χώρα της να αλλάζει.
Τον Σεπτέμβριο του 1973, το στρατιωτικό πραξικόπημα του Αουγκούστο Πινοσέτ ανέτρεψε την κυβέρνηση του Σαλβαδόρ Αλιέντε. Η Βικούνια βρισκόταν ήδη στο Λονδίνο, όπου είχε πάει με υποτροφία για να σπουδάσει στη Σχολή Καλών Τεχνών Slade. Η επιστροφή στη Χιλή έγινε επικίνδυνη και η παραμονή της στην Αγγλία εξελίχθηκε σε εξορία. Πολλά από τα έργα της εκείνης της περιόδου χάθηκαν, άλλα έμειναν για χρόνια σε σπίτια φίλων και ορισμένα τα ξαναζωγράφισε δεκαετίες αργότερα. Συνέχισε να δημιουργεί, να γράφει και να συμμετέχει σε πολιτικές πρωτοβουλίες. Το 1974 συνίδρυσε στο Λονδίνο την οργάνωση Artists for Democracy, που στήριζε τους αγώνες για τη δημοκρατία στη Χιλή και αλλού.
Παράλληλα με τη ζωγραφική, είχε αρχίσει από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 να φτιάχνει μικροσκοπικά γλυπτά από φτερά, ξύλα, κοχύλια, πέτρες, κλωστές και αντικείμενα που έβρισκε πεταμένα. Τα ονόμασε «precarios», δίνοντάς τους τη μορφή εύθραυστων ποιημάτων στον χώρο. Ορισμένα τα τοποθετούσε στην ακτή, αφήνοντας την παλίρροια να τα παρασύρει. Η εικόνα ενός μικρού αντικειμένου που εμφανίζεται για λίγο και στη συνέχεια εξαφανίζεται συνδέεται με την ανάγκη της να διατηρεί κάτι από όσα χάνονταν γύρω της: ανθρώπους, τόπους, γλώσσες, πολιτισμούς, φυσικά τοπία.
Αργότερα, τα νήματα έγιναν ένα από τα σημαντικότερα υλικά της δουλειάς της. Η Βικούνια στράφηκε στα «quipu», τα αρχαία συστήματα καταγραφής και μετάδοσης πληροφοριών των πολιτισμών των Άνδεων, στα οποία οι κόμποι και τα χρώματα των νημάτων είχαν συγκεκριμένη σημασία. Άρχισε να δημιουργεί τις δικές της εγκαταστάσεις, μεγαλώνοντας σταδιακά την κλίμακά τους. Ένα νήμα μπορούσε να συνδεθεί με ένα άλλο, να σχηματίσει έναν κόμπο, να κρεμαστεί από την οροφή ή να συναντήσει το σώμα ενός ανθρώπου κατά τη διάρκεια μιας τελετουργικής δράσης. Η ζωγραφική, η ποίηση και η γλυπτική της εξακολούθησαν να μοιράζονται αυτή την αναζήτηση σχέσεων ανάμεσα σε φαινομενικά μακρινά πράγματα.
Το 2017, στην documenta 14, η Βικούνια παρουσίασε στην Αθήνα το μνημειώδες «Quipu Womb (The Story of the Red Thread, Athens)», μια εγκατάσταση από τεράστιες λωρίδες κόκκινου μαλλιού που κρέμονταν στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Το υλικό προερχόταν από Έλληνα προμηθευτή και είχε βαφτεί σε έντονο κόκκινο χρώμα. Το έργο συνέδεε τη γυναικεία σωματικότητα και το αίμα της έμμηνης ρύσης με τις μητρικές θεότητες των Άνδεων και τις θαλάσσιες μυθολογίες της αρχαίας Ελλάδας. Ένα δεύτερο έργο της παρουσιάστηκε στο Κάσελ. Το αθηναϊκό «Quipu Womb» αποκτήθηκε το 2021 από την Tate, ενώ η Βικούνια συνέχισε να δημιουργεί εγκαταστάσεις ολοένα μεγαλύτερων διαστάσεων.
Το 2022 ήρθε μια ακόμη, σχεδόν απίστευτη συνάντηση με τη Λεονόρα Κάρινγκτον. Η 59η Μπιενάλε της Βενετίας είχε τον τίτλο «The Milk of Dreams», δανεισμένο από το ομώνυμο βιβλίο της Κάρινγκτον, στο οποίο παιδιά, ζώα και φανταστικά πλάσματα κατοικούν έναν κόσμο όπου οι μορφές αλλάζουν αδιάκοπα. Η έκθεση, σε επιμέλεια της Σεσίλια Αλεμάνι, έφερε το έργο της Βρετανίδας καλλιτέχνιδας στο κέντρο μιας μεγάλης συζήτησης για τη μεταμόρφωση, το σώμα και τα όρια του ανθρώπινου. Ανάμεσα στις συμμετέχουσες ήταν και η Βικούνια, η οποία τιμήθηκε εκείνη τη χρονιά με τον Χρυσό Λέοντα για το σύνολο της προσφοράς της. Οι δύο καλλιτέχνιδες βρέθηκαν για άλλη μία φορά στο ίδιο ιστορικό πλαίσιο, χωρίς ακόμη να έχει αφηγηθεί κάποιος αναλυτικά την προσωπική τους σχέση.
Η σημερινή έκθεση πραγματοποιείται σε μια περίοδο ιδιαίτερης διεθνούς παρουσίας της Βικούνια. Από τον Οκτώβριο, η Whitechapel Gallery του Λονδίνου παρουσιάζει το «Cecilia Vicuña: Living Threads», την πρώτη μεγάλη βρετανική έκθεση αφιερωμένη στο έργο της. Ανάμεσα στις εγκαταστάσεις βρίσκεται το «Quipu Menstrual», ένας ολόκληρος χώρος γεμάτος κόκκινα και καστανά νήματα που κρέμονται από την οροφή. Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης πρώιμους πίνακες, μικρά γλυπτά, κινηματογραφικό υλικό και αρχεία από την περίοδο της εξορίας της στο Λονδίνο. Έργα που κάποτε είχαν χαθεί ή έμειναν ξεχασμένα επανεμφανίζονται δίπλα σε πρόσφατες δημιουργίες της.
Σχεδόν ταυτόχρονα με τη Νέα Υόρκη, η Βικούνια παρουσιάζει και μια νέα μεγάλη εγκατάσταση στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Λος Άντζελες. Το «The Dream of Water: Quipu of Encounters Maricunga», που εγκαινιάστηκε στις 15 Νοεμβρίου, περιλαμβάνει ένα τεράστιο γλυπτό από δεμένα μάλλινα νήματα και μια κινηματογραφική εγκατάσταση πέντε οθονών. Το έργο συνδέεται με την έρημο Ατακάμα της Χιλής και τις απειλές που δέχονται τα υδάτινα αποθέματα και οι περιοχές των αυτόχθονων κοινοτήτων από την εξόρυξη λιθίου. Στα γυρίσματα συμμετείχαν επιστήμονες, καλλιτέχνες και μέλη των τοπικών κοινοτήτων, ενώ τα χρωματιστά νήματα μεταφέρθηκαν από το φυσικό τοπίο στο μουσείο. Η Βικούνια εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την τέχνη ως μια συλλογική πράξη, στην οποία η φύση και οι άνθρωποι συμμετέχουν ενεργά.
Η Λεονόρα Κάρινγκτον, που πέθανε το 2011 στην Πόλη του Μεξικού, έχει επίσης γνωρίσει μια νέα περίοδο διεθνούς αναγνώρισης. Η ιστορία της εξετάζεται πλέον με μεγαλύτερη προσοχή, πέρα από τις παλιές αφηγήσεις που παρουσίαζαν τις γυναίκες του σουρεαλισμού κυρίως μέσα από τις σχέσεις τους με διάσημους άνδρες καλλιτέχνες. Τα έργα της, γεμάτα αυτόνομα πλάσματα, γυναίκες, ζώα και τελετουργίες, αποκτούν νέο ενδιαφέρον μέσα από τις σημερινές συζητήσεις για την οικολογία, τη γυναικεία δημιουργία και τις διαφορετικές παραδόσεις γνώσης.
Η Gallery Wendi Norris, που συνεργάζεται εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια με την καλλιτεχνική της κληρονομιά, βλέπει στη σημερινή έκθεση μια ευκαιρία να παρουσιάσει τη σχέση της με τη Βικούνια μέσα από συγκεκριμένα έργα και ιστορικά τεκμήρια.
Στη Νέα Υόρκη, αυτή η σχέση αποκτά ξανά ορατή μορφή. Ο επισκέπτης μπορεί να σταθεί μπροστά στα μυστηριώδη πλάσματα της Κάρινγκτον και ύστερα να περάσει στους πίνακες της Βικούνια, αναζητώντας τα ίχνη μιας τεχνικής που ταξίδεψε από το Μεξικό στη Χιλή. Ανάμεσα στις δύο γυναίκες μεσολάβησαν πενήντα επτά χρόνια, δύο ήπειροι, πόλεμοι, εξορίες και τεράστιες αλλαγές στην ιστορία της τέχνης.
Η ιστορία τους αρχίζει, ωστόσο, από κάτι πολύ μικρό: μια νεαρή ζωγράφο που είδε ξαφνικά έναν πίνακα μέσα στο μυαλό της και μια άλλη γυναίκα που γνώριζε πώς να τον βοηθήσει να εμφανιστεί πάνω στον καμβά.















