Μεταφράζοντας/καταστρέφοντας
το Mein Kampf του Αδόλφου Χίτλερ
Είναι χρήσιμη σήμερα, ή περιττή, μία νέα μετάφραση του Mein Kampf; Είναι χρήσιμη, απαντά ο Olivier Mannoni μετά από δέκα χρόνια μεταφραστικής έρευνας πάνω στο βιβλίο. Είναι χρήσιμη γιατί ιστορικοποιεί το κακό.
Ο Olivier Mannoni είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και μεταφραστής, έχοντας στο ενεργητικό του 350 βιβλία. Ίδρυσε τη Σχολή Λογοτεχνικής Μετάφρασης για να εκπαιδεύσει νέους επαγγελματίες σε αυτή την τεχνική, η οποία αποτελεί παράλληλα και μια ηθική.
Patrick Boucheron
Ραδιοφωνική συνέντευξη στο Radio France – 05.02.2023
Μεταφράζοντας τον Χίτλερ είναι ο τίτλος ενός συνταρακτικού βιβλίου που έγραψε ο Olivier Mannoni και που κυκλοφόρησε πέρυσι από τις εκδόσεις Heloise d’Ormesson. Μεταφράζοντας το Mein Kampf, ο Olivier Mannoni σημειώνει πως “τίποτα δεν έχει τελειώσει“. Προφανώς επειδή η εξαντλητική του εργασία τού επιτρέπει να διακρίνει, σήμερα, αυτό που ο ίδιος αποκαλεί ζοφερούς απόηχους αυτής της ιστορίας.
Ο Adenoïd Hynkel στον οποίο ο Τσάρλι Τσάπλιν δάνεισε τη φωνή, το σώμα και το μουστάκι του στην ταινία Ο Μεγάλος Δικτάτωρ, που βγήκε στις αμερικανικές οθόνες το 1940 μιλούσε μια ακατανόητη γλώσσα, ίδια με παραλήρημα γεμάτο μίσος όπου μπερδεύονταν άναρθρες κραυγές και γρυλίσματα.
Ήταν η γλώσσα του Τρίτου Ράιχ, για την οποία ο φιλόλογος Βίκτορ Κλέμπερερ έλεγε ότι “τα πάντα μέσα της έπρεπε να είναι δημηγορία, πρόσταγμα, ηλεκτρισμός“. Υπήρχε όμως και κάτι άλλο, πιο ύπουλο ή πιο ολέθριο: αυτές οι γλυκανάλατες λέξεις που, μέσα από την αντιστροφή ή τον ευφημισμό, εισχωρούσαν στην καθομιλουμένη. Τι σημαίνει sthunk; Ο μεταφραστής βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Θα μπορούσε να αναγνωρίσει σε αυτό μια παραποίηση της λέξης stink, αλλά όχι, στην ταινία, όλα, η δημοκρατία, η ελευθερία, η ελευθερία της έκφρασης είναι sthunk, ωραιοποιημένα άλλοτε με τεχνητό, άλλοτε με απεχθή, και άλλοτε με μεμπτό τρόπο– και έτσι αποποιείται ο μεταφραστής κάθε ευθύνη για τυχόν σφάλμα ερμηνείας.
Αυτό ακριβώς είναι που αρνείται να κάνει ο Olivier Mannoni μεταφράζοντας το Mein Kampf. Έχει, όπως γράφει, “ανοίξει απρόσμενες πόρτες“. Τόσο για το επάγγελμά του ως μεταφραστή, όσο όμως και για τη δική μας ευθύνη απέναντι σε αυτή τη δηλητηριώδη γλώσσα.
Αυτό το καταραμένο, δηλητηριώδες βιβλίο γεννήθηκε από την πανωλεθρία του Πραξικοπήματος της Μπυραρίας στο Μόναχο, στις 8 Νοεμβρίου 1923. Ο Χίτλερ φυλακίζεται τότε στο φρούριο του Λάντσμπεργκ, όπου ξεκινά τη συγγραφή του κειμένου από τον Ιούνιο του 1924, αυτής της ψευδούς, εξιδανικευμένης βιωματικής αφήγησης, που αποτελεί επίσης μια ιστορία του ναζιστικού κόμματος, ένα πολιτικό πρόγραμμα και την υπόσχεση μιας καταστροφής. Ο δημοσιογράφος αποδίδει το πλαίσιο της συγγραφής: “Ο στόχος του Χίτλερ, όταν αρχίζει να γράφει αυτό το βιβλίο, είναι να ανακτήσει ένα κύρος που τείνει να χάσει μέσα στο ίδιο του το κόμμα μετά το αποτυχημένο πραξικόπημά του. Προσπαθεί να παρουσιαστεί ως αυτό που δεν είναι σε καμία περίπτωση, ένας διανοούμενος. Δεν έχουμε να κάνουμε με ενημέρωση γύρω από την πραγματικότητα. Υπάρχει η ιδέα της δημιουργίας ενός είδους συστηματικής παράλληλης πραγματικότητας που κάνει τις λέξεις που προφέρονται να είναι ψέματα, αφού αναφέρονται σε μια πραγματικότητα που δεν υπάρχει, αλλά που περνά για μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα“.
Το να μεταφράζεις τον Χίτλερ δεν σημαίνει ότι μεταφράζεις από τα γερμανικά, αλλά από μια γλώσσα που έχει σχεδιαστεί για να προκαλεί φόβο.
Είναι ένα βιβλίο που δίνει την ψευδαίσθηση ότι μοιράζεται έναν συλλογισμό, ο οποίος έχει ως μοναδικό στόχο να διαστρέψει το κοινωνικό φαντασιακό των Γερμανών κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Ο δημοσιογράφος εξηγεί ότι αυτό το κείμενο είναι “ένας τρόπος να εξαλείψει έναν κόσμο για τον οποίο ο Χίτλερ τρέφει ένα πρωτοφανές μίσος· είναι η εμμονή ενός ανθρώπου εξαιρετικά χολωμένου, ο οποίος τραβούσε την προσοχή όλων των ανθρώπων που είχαν την αίσθηση ότι, όπως και ο ίδιος, είχαν αποτύχει στον στόχο της ζωής τους. Πρόκειται για μια πραγματικά εξωφρενική μετριότητα, που ξεπερνά απολύτως καθετί που μπορείτε να φανταστείτε. Είναι ένα είδος επίπεδου εγκεφαλογραφήματος. Είναι τόσο εξωφρενικό που καταλήγει κανείς να μεταφράζει με τρόπο γλυκανάλατο αυτή την επιχειρηματολογία, η οποία αποτελεί μια ανυπόφορη φρικαλεότητα, αλλά από την άλλη πλευρά, είναι δικό μας χρέος να την αποδώσουμε αυτούσια“. Στο έργο του Μεταφράζοντας τον Χίτλερ, εξηγεί μάλιστα ότι το να μεταφράζεις τον δικτάτορα “δεν σημαίνει ότι μεταφράζεις από γερμανικά, σημαίνει ότι μεταφράζεις μια γλώσσα σφυρηλατημένη για και από έναν δολοφονικό ολοκληρωτισμό, μια γλώσσα που έχει σχεδιαστεί για να προκαλεί φόβο, να εξαπατά, να ψεύδεται και να αποβλακώνει“.
Αναφέρεται σε έναν από τους μεγάλους αναλυτές αυτής της διαφθοράς της γλώσσας, τον γλωσσολόγο και φιλόλογο Βίκτορ Κλέμπερερ, ο οποίος, μεταξύ 1933 και 1945, κρατούσε ημερολόγιο για να περιγράφει μέρα με τη μέρα τη διάδοση αυτού που ονομαζε “η γλώσσα του Τρίτου Ράιχ“, δείχνοντας ότι η ποιότητα αυτής της γλώσσας με την πολιτική έννοια δεν ήταν άλλη από “τη φτώχεια της”. Χωρίς να υπολογίζουμε, προσθέτει ο ιστορικός, “ένα πλήθος άλλων στοιχείων που χρησίμευαν στο να ενσταλάζουν τον φόβο, για να πνίξουν την πραγματικότητα σε ένα αδιαπέραστο πέπλο ομίχλης. Αυτή η νέα γλώσσα δεν σκέφτεται, γλιστράει, ενσταλάζει το πνεύμα της εποχής με τόσο φυσικό τρόπο που καταλήγει να εξαπλώνεται παντού. Είναι ένα βιβλίο που σπέρνει σπόρους μίσους, καταστροφής, πολέμου“.
Στο Μεταφράζοντας τον Χίτλερ, εξομολογείται την εξαιρετικά δύσκολη δοκιμασία που μπορεί να απαιτήσει ένα τέτοιο έργο, μια ερευνητική εργασία τόσο εξαντλητική, καθώς το κείμενο θέτει ερωτήματα απολύτως τρομερά και προοιωνίζει το πιο τραγικό γεγονός της ιστορίας. Πράγματι, όπως ο αστυνομικός που ερευνά, ο ιστορικός πρέπει να μπει στο πετσί του εγκληματία, στο πετσί του συντάκτη καθώς και του πρώτου αναγνώστη που μπορεί να γοητεύτηκε από αυτό το κείμενο, και να μπει στο πετσί των συγχρόνων του, για να συλλάβει καλύτερα τη διάστασή του. Σε τέτοιο βαθμό που πολλοί είναι οι ιστορικοί πριν από αυτόν που σταμάτησαν στη μέση της διαδρομής, τόσο εξωφρενικό είναι το θέμα.
Διηγείται επίσης πώς έπρεπε να παραμερίσει τη δυσφορία που μπορεί να προκαλέσει η ανάγνωση ενός κειμένου τόσο τρομερού όσο το Mein Kampf, προκειμένου να μπορέσει να αποδομήσει την αποτρόπαιη γλώσσα που χρησιμοποιούσε ο συγγραφέας του και να συλλάβει καλύτερα τα διακυβεύματα της γραφής του: “Πρόκειται για μια εξαιρετικά σκληρή και επίμονη εργασία συνεχούς πηγαινέλα μέσα στο κείμενο και διαρκών συζητήσεων μεταξύ ιστορικών, σε τέτοιο βαθμό που τρόμαξα. Αναρωτήθηκα για καιρό σε τι είδους περιπέτεια είχα μπλέξει για να φέρω εις πέρας αυτή την εξαιρετικά ακριβή εργασία αποσυναρμολόγησης μιας γλώσσας σαν λασπότοπος στα όρια του κατανοητού. Χρειάστηκε να κατέβω στα τρίσβαθα αυτής της ακατανόητης γλώσσας για να προσπαθήσω να καταλάβω πώς λειτουργούσε, ώστε να αποκρυπτογραφήσω καλύτερα όλους τους παράξενους μηχανισμούς της, οι οποίοι είναι προϊόν μιας βαθιάς, οργανικής ανικανότητας, αλλά συνοδεύονται από μια πραγματική πρόθεση“.
Μετά από οκτώ χρόνια επίμονης εργασίας, το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό και ολόκληρη η επιστημονική και ιστορική κοινότητα χαιρετίζει ένα απίστευτο και εξαιρετικά σημαντικό αποτέλεσμα για τη συλλογική γνώση.
Βιβλιογραφία (στα γαλλικά):
Olivier Mannoni, Traduire Hitler, Paris, Editions Héloïse d’Ormesson, 2023.
Florent Brayard et Andreas Wirsching dir., Historiciser le mal, une édition critique de “Mein Kampf, trad. Olivier Mannoni, Paris, Fayard, 2021.
Philipp Weiss, Le grand Rire des hommes au bord du monde, Paris, Seuil, 2021, trad. Olivier Mannoni.
Uwe Wittsock, Février 33. L’hiver de la littérature, Paris, Grasset, 2023.
Olivier Mannoni, Manès Sperber : l’espoir tragique, Paris, Albin Michel, 2004
Victor Klemperer, TI, la langue du Troisième Reich. Carnets d’un philologue [1947], trad. Elisabeth Guillot, Paris, Albin-Michel, 1996, rééd. Agora Pocket, 2003.
Georges Didi-Huberman, Le Témoin jusqu’au bout. Une lecture de Victor Klemperer, Paris, Minuit, 2022. Souleymane Bachir Diagne, De langue à langue, l’hospitalité de la traduction, Paris, Albin Michel, 2022.
Δείτε ακομα στο Αλμανάκ:
Τσιγάρα και γάτες – πώς να παραμείνεις ζωντανός στη ναζιστική Γερμανία Εξερευνώντας το παρελθόν/παρόν μαζί με τον Γερμανό συγγραφέα Victor Klemperer
