Πριν γίνει ο άνθρωπος που χορογραφεί τη Madonna, πριν περάσει από το «Suspiria», πριν δει χιλιάδες σώματα στο TikTok να αντιγράφουν τις κινήσεις του, ο Νταμιέν Ζαλέ ήταν ένα γκέι αγόρι σε καθολικό σχολείο των Βρυξελλών.
Στα 16 του ήταν ακόμη κλεισμένος στην ντουλάπα και έψαχνε καταφύγιο εκεί όπου μπορούσε: στη Madonna, στον Πέδρο Αλμοδόβαρ και σε μια pop μυθολογία που του έλεγε ότι μπορεί να υπάρξει και αλλιώς. «Δεν ήταν εύκολο να είσαι γκέι στα ’90s», θυμάται σήμερα. Οι αναφορές ήταν ελάχιστες και στο σινεμά οι γκέι χαρακτήρες συνήθως αρρώσταιναν, πέθαιναν ή τιμωρούνταν/ Κάτι κακό έμοιαζε πάντα να τους περιμένει.
Ο ίδιος είχε δύο πρόσωπα που άνοιγαν μια χαραμάδα σε αυτόν τον κόσμο. Έστηνε χορογραφίες πάνω στο «Erotica» μέσα στην εκκλησία και έβλεπε ξανά και ξανά τις ταινίες του Αλμοδόβαρ: «Ψηλά Τακούνια», «Δέσε με!», «Λαβύρινθος του Πάθους», «Γυναίκες στα Πρόθυρα Νευρικής Κρίσης», «Όλα για τη Μητέρα μου».
«Ως έφηβος, η Madonna ήταν η μητέρα μου και ο Αλμοδόβαρ ο πατέρας μου», λέει στην El País. Όταν τους έβλεπε, ένιωθε ότι υπήρχε κάπου μια οικογένεια στην οποία θα μπορούσε κι εκείνος να ανήκει. Τρεις δεκαετίες αργότερα, ο κύκλος έχει γυρίσει με τρόπο σχεδόν απίστευτο: ο Ζαλέ είναι δημιουργικός σύμβουλος και χορογράφος της Madonna, φίλος του Αλμοδόβαρ και ένας από τους δημιουργούς που μεταφέρουν σήμερα τον σύγχρονο χορό από τη σκηνή και το σινεμά στο pop video και στη μαζική κυκλοφορία της εικόνας. Στη Μαδρίτη, όπου μίλησε στο Centro Danza Matadero για τη δουλειά του στα μουσικά βίντεο, ο ίδιος ο Αλμοδόβαρ καθόταν ανάμεσα στο κοινό.
Το παρόν έχει τη δική του ωραία ειρωνεία. Το αγόρι που κάποτε χόρευε κρυφά Madonna στην εκκλησία διεκδικεί τώρα βραβείο για τη χορογραφία της Madonna στα MTV Video Music Awards. Το «Confessions II – The Film», το 14λεπτο φιλμ στο οποίο εμφανίζονται μεταξύ άλλων η Κέιτ Μος, η Honey Dijon και η Arca, είναι υποψήφιο στην κατηγορία Best Choreography με χορογράφο τον Ζαλέ. Απέναντί του στην ίδια κατηγορία βρίσκεται και ο ίδιος: έχει υπογράψει τη χορογραφία του «STORM» των GENER8ION και Yung Lean, του υπνωτικού φιλμ που σκηνοθέτησε ο Ρομέν Γαβράς και που μέσα σε λίγους μήνες απέκτησε μια δεύτερη ζωή στο ίντερνετ.
Το «STORM» είναι ίσως η καλύτερη απόδειξη του τρόπου με τον οποίο δουλεύει ο Ζαλέ. Το βίντεο ξεκινά σαν μια σκοτεινή εφηβική αταξία σε ένα σχολείο και καταλήγει σε μια χορογραφία πάνω στα σκαλιά που άρχισε γρήγορα να αναπαράγεται σε TikTok και Instagram. Για τον ίδιο, ήταν απλώς «ένα κομμάτι σύγχρονου χορού στην αυλή ενός βελγικού σχολείου μια όμορφη μέρα». Για το ίντερνετ έγινε κάτι άλλο: μια κίνηση που πέρασε από τα σώματα των επαγγελματιών χορευτών στα σώματα χιλιάδων ανώνυμων χρηστών, οι οποίοι θέλησαν να την αντιγράψουν, να τη μάθουν και να την κάνουν δική τους. Ο Ζαλέ εξακολουθεί να αυτοχαρακτηρίζεται «niche χορογράφος», παρότι η δουλειά του έχει προ πολλού ξεφύγει από τα όρια μιας μικρής σκηνής.
Η διαδρομή του εξηγεί αυτή την παράξενη άνεση ανάμεσα στο περιθώριο και το mainstream. Στο «Suspiria» του Λούκα Γκουαντανίνο, ο χορός ήταν η μυστική γλώσσα των μαγισσών και μια δύναμη ικανή ακόμη και να σκοτώσει· ο Ζαλέ θεωρεί ότι η ταινία άλλαξε καθοριστικά την αναγνωρισιμότητά του. Στο «Emilia Pérez» του Ζακ Οντιάρ, η κίνηση συνδέθηκε με τη μεταμόρφωση και την απελευθέρωση, ενώ παράλληλα έχει συνεργαστεί με δημιουργούς και μουσικούς όπως η Björk και ο Thom Yorke. Δεν βλέπει κάποια αντίφαση ανάμεσα στη σύγχρονη σκηνή, το arthouse σινεμά, το music video και την pop. Μεγάλωσε, όπως λέει, μπροστά στην τηλεόραση στη χρυσή εποχή του MTV, όταν σκηνοθέτες όπως ο Τζόναθαν Γκλέιζερ και ο Σπάικ Τζόνζ έδειχναν ότι ένα βίντεο κλιπ μπορούσε να είναι ταυτόχρονα μαζικό προϊόν και έργο με καθαρή καλλιτεχνική ματιά.
Στον πυρήνα όλων αυτών βρίσκεται το ανθρώπινο σώμα. Οι χορογραφίες του Ζαλέ έχουν συχνά κάτι παράξενο και σχεδόν αδύνατο: τα σώματα διπλώνουν, στρίβουν, πέφτουν, ενώνονται και μεταμορφώνονται με τρόπους που μοιάζουν να παραβιάζουν τη φυσική. Γι’ αυτό, λέει, αρκετοί του σχολιάζουν ότι η δουλειά του μοιάζει σαν να έχει δημιουργηθεί από τεχνητή νοημοσύνη. Εκείνος τη θεωρεί ακριβώς το αντίθετο: αντι-AI. Ό,τι βλέπουμε μπορεί να μοιάζει αδύνατο, αλλά παράγεται από πραγματικούς ανθρώπους. Σε μια εποχή όπου όλο και περισσότερες ανθρώπινες λειτουργίες περνούν σε μηχανές και οθόνες, ο χορός υπενθυμίζει τι παραμένει δυνατό μόνο επειδή έχουμε σώμα. «Να κάνεις σπορ, να κάνεις σεξ… Η χρήση του σώματός μας δίνει νόημα στην ύπαρξή μας», λέει.
Γι’ αυτό και οι συνεργασίες του δεν είναι για εκείνον ουδέτερες επιλογές καριέρας. Ο Ζαλέ λέει καθαρά ότι δεν τον ενδιαφέρει να δουλέψει με τον Kanye West, τον Jay-Z ή τους Coldplay και ότι δεν θέλει να χρησιμοποιεί τη δουλειά του για να ενισχύει αυτό που αποκαλεί «κυρίαρχη αρρενωπότητα». Προτιμά να υπηρετεί μέσα από τη χορογραφία του τη γυναικεία δύναμη και καλλιτέχνες με τους οποίους αισθάνεται ότι μοιράζεται έναν κόσμο αξιών.
Σε αυτό το σημείο επιστρέφει ξανά στη Madonna, όχι απλώς ως pop star αλλά ως φεμινιστικό και συλλογικό σύμβολο, μία από τις δημόσιες μορφές που ήδη από τα ’80s και τα ’90s μιλούσαν ανοιχτά για τους ανθρώπους με AIDS σε μια εποχή φόβου, στιγματισμού και εγκατάλειψης. Η pop, πριν γίνει μηχανή, υπήρξε για κάποια παιδιά σωσίβιο.
Και κάπως έτσι η ιστορία του Ζαλέ δεν είναι απλώς η ιστορία ενός χορογράφου που έγινε περιζήτητος. Είναι η ιστορία μιας κρυφής χειρονομίας που έγινε δημόσια γλώσσα. Το «Erotica» που ένα γκέι αγόρι χορογραφούσε μέσα σε μια εκκλησία στις Βρυξέλλες επιστρέφει τρεις δεκαετίες αργότερα μέσα από τη συνεργασία του με την ίδια τη Madonna, ενώ μια παράξενη χορογραφία σε ένα σχολείο του Βελγίου περνά από τον Ρομέν Γαβρά και τον Yung Lean στα κινητά χιλιάδων ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το παιδί που έψαχνε στη Madonna και στον Αλμοδόβαρ μια οικογένεια έγινε τελικά ο άνθρωπος που δημιουργεί κινήσεις για άλλους ανθρώπους που εξακολουθούν να ψάχνουν έναν τρόπο να ανήκουν.
Με στοιχεία από El País
