Οι περιπέτειες
του Αστικού Κώδικα
Το όνειρο της ελληνικής αστικής κωδικοποίησης και η μακρόχρονη προσπάθεια επίτευξής της -από την Ελληνική Επανάσταση ως την θέση σε ισχύ των δυο κωδίκων- είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα πυκνά ιστορικά γεγονότα αυτών των εκατό και πλέον ετών κι αποτέλεσε “ένα διαρκές, απέραντο και πολύπλευρο θέμα”. Πίσω στο 1930 οι κορυφαίοι νομικοί του ’30 αποτέλεσαν την -μοιραία και όχι πρώτη- συντακτική επιτροπή της σύνταξής του και καθένας σχεδίασε μες τα επόμενα 6 χρόνια τα επιμέρους τμήματά του. Ένα επίπονο μα μαγικό συλλογικό έργο. Αυτό το συλλογικό δημιούργημα η δικτατορία του Μεταξά ιδιοποιήθηκε πλήρως, παραμέρισε κάθε διάλογο και ανέθεσε το 1938 σε ένα μόνο από τα μέλη της παραπάνω Επιτροπής, τον Γεώργιο Μπαλή, την συρραφή και τελική μορφή του, εναρμονισμένη πάντα στο πνεύμα του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου· στίγμα που θα ακολουθήσει ως βούλα μετά την απελευθέρωση το νομοθέτημα. Έτσι τον Μάρτιο του 1940, λίγους μήνες πριν την έναρξη του πολέμου, ο Αστικός Κώδικας -ως αναγκαστικός νόμος- δημοσιεύεται με έναρξη ισχύος τον Ιούλιο του 1941. Τα πυκνά ιστορικά γεγονότα του επόμενου χρόνου θα επηρεάσουν τη ζωή του. Κι η δοσιλογική κυβέρνηση λίγες μέρες μετά την εισβολή των Γερμανών θα αναστείλει επ’ αόριστον την ισχύ του. Και ενώ αυτά γίνονταν στην Ελλάδα της κατοχής, εκτός αυτής, στην Αλεξάνδρεια όπου υπήρχε μια παράλληλη πραγματικότητα μαζί με την εξόριστη κυβέρνηση, εκείνος ο πρώτος ΑΚ εφαρμόστηκε πολλές φορές από το Προξενικό της Δικαστήριο. Το τέλος του πολέμου και τα Δεκεμβριανά βρίσκουν τη νομική κοινότητα διχασμένη κι η κριτική για την εισαγωγή του Κώδικα από τη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου είναι έντονη δημιουργώντας μια φοβερά εκρηκτική πραγματικότητα. Μετά τη Βάρκιζα, η Υπηρεσιακή Κυβέρνηση του Βούλγαρη θα συστήσει νέα επιτροπή αποτελούμενη από τους αρχικούς Συντάκτες Κωνσταντίνο Τριανταφυλλόπουλο και Γεώργιο Μαριδάκη, ενώ ο Γεώργιος Μπαλής αρνήθηκε, τον Ιούλιο του ‘45 και με νέο αναγκαστικό νόμο θα δημοσιευτεί ο Ελληνικός Αστικός Κώδικας. Ο οποίος (κάποιοι τον αποκαλούσαν Εαμικό ΑΚ) θα ζήσει μονάχα λίγους μήνες, κι ύστερα μετά τις πρώτες εκλογές θα καταργηθεί αναδρομικά με την ολική επαναφορά του πρώτου Αστικού Κώδικα του ‘40 με αναδρομική ισχύ από τις 23.2.1946. Το βιβλίο του καθηγητή αστικού δικαίου της Νομικής Σχολής Αθηνών Γιώργου Μεντή δεν διηγείται απλά τα γεγονότα. Κεντρική ιδέα του αποτελεί η παραδοχή ότι το Δίκαιο ως κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο που ρυθμίζει τις ζωές όλων έχει ιστορική διάσταση η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον τόπο μας και την πολιτειακή ιστορία του. Τα πυκνά γεγονότα μαζί με τα πρόσωπα-πρωταγωνιστές τους θέτουν επίκαιρα και καίρια ερωτήματα: για την έλλειψη του δημοκρατικού τρόπου νομοθέτησης, ερήμην του λαού, και την αξιολόγηση των νόμων που προέρχονται από περιόδους κατάλυσης της δημοκρατίας (βλ. Αντίστοιχα και τον ΚΠολΔ του 1967), για τη συνέχεια του κράτους και της έννομης τάξης ανεξάρτητα από το παρελθόν, για το βαθμό επίδρασης του ΑΚ από το γερμανικό ΑΚ και την πρωτοτυπία κάποιων άρθρων του, για τη σύγκριση των δύο Αστικών Κωδίκων, τη βιωσιμότητα και τις μεταρρυθμίσεις του Κώδικα, τη γλώσσα και τελικά για τους ίδιους τους συντάκτες των δύο Κωδίκων, τη στάση καθενός, την μετέπειτα πορεία και ζωή τους. Αυτή η κριτική των παλιών εκείνων ιερών τεράτων του Αστικού Δικαίου είναι μια θαρραλέα πράξη από μόνη της. Το βιβλίο περιλαμβάνει αυτούσια όλα τα ανωτέρω νομοθετήματα, τις εισηγητικές εκθέσεις όπου υπάρχουν και οι ομιλίες υπουργών και δημιουργών τους. Έτσι κανείς μπορεί να μελετήσει σε βάθος όλη την νομοθεσία και τη δημιουργία του ΑΚ. Το βιβλίο αυτό, βρίσκεται στον πυρήνα του αστικού δικαίου και είναι συγκινητικά πυκνό και πλούσιο σε νοήματα, καθώς λέει κάτι απλό και μάλλον επιτακτικό: πως ήρθε η εποχή να μελετήσουμε όπως πρέπει το νομικό παρελθόν μας.
Ν.Κ.
Γιώργος Β. Μεντής, Οι δύο Αστικοί Κώδικες, εκδ. Π.Ν. Σάκκουλας – Επετειακή έκδοση για τα 80 χρόνια ΑΚ, 2026 – 872 σελ.
