Πρώτα του σκέπασαν το πέος με ένα κομμάτι μουσελίνα. Ο γυμνός χάλκινος φαύνος έπαιζε ατάραχος το φλάουτό του μπροστά στο Δημοτικό Θέατρο της Τεχεράνης, αλλά η στύση του είχε προκαλέσει σκάνδαλο ακόμη και στο σχετικά φιλελεύθερο Ιράν της δεκαετίας του 1970. Λίγους μήνες αργότερα, ο αέρας παρέσυρε το ύφασμα. Το γλυπτό έμεινε ακάλυπτο και έγινε σημείο συνάντησης ερωτευμένων ζευγαριών. Ύστερα ήρθε η Ισλαμική Επανάσταση και ο φαύνος εξαφανίστηκε από την πλατεία.
Η ιστορία του «Faun Musician» του Ιρανού καλλιτέχνη Μπαχμάν Μοχάσες (1931–2010) αποκτά τώρα μια απροσδόκητη συνέχεια στο Λονδίνο. Στη Frieze Masters, η γκαλερί Ab-Anbar παρουσιάζει μια σπάνια εκδοχή του γλυπτού, φιλοτεχνημένη το 1973, η οποία δεν είχε παρουσιαστεί στη βρετανική πρωτεύουσα από το 1980. Το έργο προέρχεται από ιδιωτική συλλογή στην Ιταλία, έχει ύψος 1,20 μέτρα και δεν διατίθεται προς πώληση. Είναι ένα από τα τρία αντίτυπα που δημιούργησε ο καλλιτέχνης και το μοναδικό που παρουσιάζεται σήμερα στη διοργάνωση.
Η αρχική ανάθεση έγινε το 1971 από τη Φαράχ Παχλαβί, τότε αυτοκράτειρα του Ιράν. Ο Μοχάσες, που είχε σπουδάσει στην Ιταλία και αντλούσε συχνά θέματα από την αρχαία μυθολογία, κλήθηκε να δημιουργήσει δύο δημόσια γλυπτά για την πλατεία του νεόκτιστου Δημοτικού Θεάτρου της Τεχεράνης. Επέλεξε έναν γυμνό φαύνο με μακριά, λεπτά άκρα, που παίζει φλάουτο, και με μια επιδεικτική στύση. Η μορφή του έμοιαζε να έχει βγει από κάποια αρχαία μυθολογική αφήγηση, αλλά το σώμα της απείχε πολύ από τα εξιδανικευμένα πρότυπα της κλασικής γλυπτικής.
Ο ίδιος αφηγήθηκε την περιπέτεια του έργου στο ντοκιμαντέρ «Fifi Howls from Happiness» της Μίτρα Φαραχανί, που κυκλοφόρησε το 2013. Σύμφωνα με τον Σαλμάν Ματινφάρ, διευθυντή της Ab-Anbar, ο Μοχάσες διασκέδαζε με το γεγονός ότι το άγαλμα είχε γίνει τόπος συνάντησης ερωτευμένων ζευγαριών. Τι καλύτερο θα μπορούσε να επιθυμεί ένας καλλιτέχνης από το να συνδεθεί το έργο του με τον έρωτα, ήταν περίπου η αντίδρασή του.
Η τύχη του φαύνου άλλαξε το 1979. Μετά την επικράτηση της Ισλαμικής Επανάστασης, το γλυπτό απομακρύνθηκε από τον δημόσιο χώρο και τα ίχνη του χάθηκαν για περίπου είκοσι χρόνια. Στα τέλη της δεκαετίας του 2000 εμφανίστηκε μια φωτογραφία που το έδειχνε διαλυμένο σε κομμάτια, στο υπόγειο του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης. Το πρωτότυπο δεν έχει παρουσιαστεί ξανά δημόσια.
Ο Μοχάσες είχε δημιουργήσει ακόμη ένα μικρό εκμαγείο, που βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή, και την εκδοχή του 1973 που εκτίθεται τώρα στο Λονδίνο. Η διάκριση έχει σημασία: το έργο που βλέπουν οι επισκέπτες της Frieze Masters δεν είναι το γλυπτό που απομακρύνθηκε από την πλατεία της Τεχεράνης. Είναι όμως μια σπάνια ευκαιρία να δει κανείς ξανά τη μορφή που είχε προκαλέσει εκείνη τη σύγκρουση ανάμεσα στη δημόσια τέχνη, τη σεξουαλικότητα και την εξουσία.
Ο Μπαχμάν Μοχάσες υπήρξε μια από τις πιο ανυπότακτες προσωπικότητες της ιρανικής μεταπολεμικής πρωτοπορίας. Γεννήθηκε το 1931 στην πόλη Ραστ, σπούδασε στην Τεχεράνη και έφυγε για τη Ρώμη το 1954, μετά το πραξικόπημα εναντίον του Μοχάμεντ Μοσαντέκ. Ζωγράφος, γλύπτης, σκηνοθέτης θεάτρου και μεταφραστής, μετέφερε στα περσικά έργα του Ιονέσκο, του Ζαν Ζενέ και του Ίταλο Καλβίνο. Επέστρεφε κατά διαστήματα στο Ιράν, συμμετείχε στη δραστήρια καλλιτεχνική σκηνή της Τεχεράνης και πραγματοποίησε εκθέσεις στην Ευρώπη και στην Αμερική.
Στη ζωγραφική του επανέρχονται ανθρώπινες μορφές με ακρωτηριασμένα άκρα, σώματα που θυμίζουν πέτρα, ψάρια έξω από το νερό, Μινώταυροι και πλάσματα της μυθολογίας. Οι πίνακές του απέχουν από κάθε διάθεση εξωραϊσμού. Οι άνδρες εμφανίζονται συχνά γυμνοί, ξαπλωμένοι μαζί ή παγιδευμένοι σε αφιλόξενα τοπία, ενώ τα σώματα μοιάζουν να φέρουν πάνω τους τα σημάδια της βίας, της μοναξιάς και της αποξένωσης.
Η σχέση του με την ελληνική μυθολογία δεν ήταν περιστασιακή. Ο Μινώταυρος, το πλάσμα που είναι ταυτόχρονα άνθρωπος και ζώο, έγινε μία από τις μορφές μέσα από τις οποίες διερεύνησε την επιθυμία, την αρρενωπότητα και την ανθρώπινη απομόνωση. Σταδιακά, οι φαύνοι και οι Μινώταυροί του απέκτησαν όλο και πιο έντονα ερωτικά χαρακτηριστικά. Για έναν ανοιχτά γκέι καλλιτέχνη που εργαζόταν ανάμεσα στο Ιράν και την Ευρώπη, αυτά τα υβριδικά σώματα προσφέρονταν για μια ζωγραφική που δεν υπάκουε ούτε στα κοινωνικά πρότυπα ούτε στην κλασική αντίληψη περί ανδρικής ομορφιάς.
Αυτός είναι και ο λόγος που το έργο του παρουσιάζεται φέτος στην ενότητα «Queering Modernism» της Frieze Masters. Η επιμελήτρια Άνκε Κέμπκες επιχειρεί να αναδείξει τη συμβολή queer καλλιτεχνών στην ιστορία του μοντερνισμού, πέρα από τη συνήθη δυτικοευρωπαϊκή και αμερικανική αφήγηση. Στην περίπτωση του Μοχάσες, η σεξουαλικότητα διατρέχει τη ζωγραφική και τη γλυπτική του, μαζί με την εμπειρία της εξορίας, τη λογοκρισία και την πολιτική βία.
Η παρουσίαση της Ab-Anbar περιλαμβάνει μεγάλους πίνακες, γλυπτά, σχέδια και κολάζ από τις δεκαετίες του 1950 έως του 1990. Στα τελευταία, ανθρώπινες και ζωικές μορφές διαλύονται και συναρμολογούνται ξανά, δημιουργώντας αλλόκοτα πλάσματα που μοιάζουν να μην μπορούν να χωρέσουν σε καμία σταθερή κατηγορία. Η έκθεση συνοδεύεται από την κυκλοφορία της μονογραφίας «Bahman Mohassess: Human Assemblage», σε επιμέλεια της Κέμπκες.
Ο Μοχάσες είχε μια σχεδόν καταστροφική σχέση με το ίδιο του το έργο. Απομονωμένος για χρόνια στη Ρώμη, κατέστρεφε συχνά πίνακες και γλυπτά του, αρνούμενος να αφήσει πίσω του μια παραγωγή που δεν τον ικανοποιούσε. Η Φαραχανί κατάφερε να τον εντοπίσει και να κινηματογραφήσει τους τελευταίους μήνες της ζωής του. Το «Fifi Howls from Happiness», ένα βαθιά προσωπικό πορτρέτο ενός καλλιτέχνη που είχε αποσυρθεί από τη δημόσια ζωή, συνέβαλε αποφασιστικά στη μεταγενέστερη αναγνώρισή του.
Η φετινή παρουσία του στη Frieze Masters επαναφέρει έτσι δύο διαφορετικές ιστορίες απώλειας. Από τη μία, τα έργα που ο ίδιος αποφάσισε να καταστρέψει. Από την άλλη, εκείνα που αφαιρέθηκαν από τον δημόσιο χώρο επειδή η εικόνα τους θεωρήθηκε απαράδεκτη. Ανάμεσά τους, ο γυμνός φαύνος που κάποτε στεκόταν μπροστά σε ένα θέατρο της Τεχεράνης.
Στο Λονδίνο, η εκδοχή του 1973 στέκεται πλέον ανάμεσα σε έργα της διεθνούς ιστορίας του μοντερνισμού. Το αρχικό γλυπτό εξακολουθεί να απουσιάζει από την πλατεία για την οποία δημιουργήθηκε. Παραμένει όμως μια παράξενη λεπτομέρεια στην ιστορία του: προτού το απομακρύνουν οι αρχές, οι άνθρωποι είχαν ήδη αποφασίσει τι θα το κάνουν. Είχαν αρχίσει να δίνουν ραντεβού κάτω από τον γυμνό φαύνο, χωρίς να ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για το σκάνδαλο που είχε προκαλέσει.
Με στοιχεία από The Art Newspaper, Frieze
