Μερικές φορές η συντήρηση ενός έργου δεν φέρνει απλώς πίσω τα χρώματα. Φέρνει πίσω και μια παλιά διαφωνία ανάμεσα σε δύο εποχές.
Αυτό συνέβη με την Pala di Fiesole, το παλαιότερο σωζόμενο ρετάμπλ του Φρα Αντζέλικο, το οποίο επέστρεψε στην εκκλησία του Σαν Ντομένικο, στο Φιέζολε, έπειτα από εκτεταμένη συντήρηση. Το έργο δημιουργήθηκε ανάμεσα στο 1420 και το 1423, όταν ο Φρα Αντζέλικο, γεννημένος ως Γκουίντο ντι Πιέτρο, ήταν ακόμη νέος μοναχός και ζωγράφος.
Το ρετάμπλ είχε ζωγραφιστεί για τον χώρο στον οποίο επέστρεψε τώρα. Απεικονίζει την Παναγία με το Θείο Βρέφος, οκτώ αγγέλους και τέσσερις αγίους: τον Άγιο Βαρνάβα, τον Άγιο Θωμά Ακινάτη, τον Άγιο Δομίνικο και τον Άγιο Πέτρο Μάρτυρα.
Όμως το έργο που βλέπουμε σήμερα δεν είναι ακριβώς εκείνο που ζωγράφισε ο Φρα Αντζέλικο στις αρχές του 15ου αιώνα. Το 1501, σχεδόν μισό αιώνα μετά τον θάνατό του, ο Λορέντσο ντι Κρέντι κλήθηκε να το προσαρμόσει στο αναγεννησιακό γούστο της εποχής. Δεν πείραξε τις μορφές του Φρα Αντζέλικο, αλλά άλλαξε το σκηνικό γύρω τους. Το γοτθικό τρίπτυχο με το χρυσό φόντο μετατράπηκε σε ενιαία εικόνα, με ουρανό, αρχιτεκτονικό πλαίσιο και τοπίο.
Η νέα συντήρηση δεν προσπάθησε να αναιρέσει αυτή την ιστορία. Δεν αφαίρεσε τη ζωγραφική του ντι Κρέντι. Αντίθετα, έδειξε πόσο σύνθετη είναι η επιφάνεια του έργου. Κάτω από το μπλε του 1501, η υπέρυθρη απεικόνιση αποκάλυψε τον αρχικό σχεδιασμό ενός περίτεχνου θρόνου του Φρα Αντζέλικο.
Ο θρόνος, ζωγραφισμένος με αυγοτέμπερα, είχε σχεδιαστεί ώστε να μοιάζει με πέτρα και πολύχρωμο μάρμαρο. Γύρω του υπήρχαν γοτθικά τόξα, φουρούσια και αγγεία με τριαντάφυλλα. Όλα αυτά χάθηκαν από το ορατό έργο όταν ο ντι Κρέντι κάλυψε το αρχικό σκηνικό με το δικό του αναγεννησιακό περιβάλλον και με το ακριβό μπλε από λάπις λάζουλι.
Το εύρημα είναι εντυπωσιακό ακριβώς επειδή δεν φαίνεται με γυμνό μάτι. Ο κρυμμένος θρόνος παραμένει κάτω από τη ζωγραφική του ντι Κρέντι. Υπάρχει μόνο στην ασπρόμαυρη εικόνα της υπέρυθρης απεικόνισης και στη φαντασία όσων προσπαθούν να ανασυνθέσουν πώς έμοιαζε το έργο πριν από πέντε αιώνες.
Αυτό κάνει την ιστορία πιο ενδιαφέρουσα από μια απλή αποκατάσταση. Το ρετάμπλ δεν επιστρέφει μόνο καθαρισμένο. Επιστρέφει πιο αναγνώσιμο. Η συντήρηση βοηθά να ξεχωρίσει καλύτερα το χέρι του νεαρού Φρα Αντζέλικο από την επέμβαση του Λορέντσο ντι Κρέντι. Δύο ζωγράφοι, δύο αισθητικές, δύο εποχές, στην ίδια ξύλινη επιφάνεια.
Οι εργασίες αφαίρεσαν κιτρινισμένα βερνίκια, παλιές επεμβάσεις και επιζωγραφίσεις που βάραιναν την εικόνα. Έτσι επανήλθαν η λεπτότητα των χρωμάτων, ο χρυσός, οι μικρές διαβαθμίσεις στα πρόσωπα των αγγέλων και η καθαρότητα της ζωγραφικής του Φρα Αντζέλικο. Παράλληλα, οι συντηρητές δούλεψαν και στο ξύλινο υπόστρωμα, που είχε αποσταθεροποιηθεί από παλαιότερες επεμβάσεις.
Το ξύλο είχε υποστεί ρωγμές και φθορές, ενώ παλαιότερα συστήματα στήριξης δεν μπορούσαν πια να ακολουθήσουν τις φυσικές συστολές και διαστολές του υλικού. Η ομάδα συντήρησης δημιούργησε νέο σύστημα στήριξης από καστανιά, με ελατήρια, ώστε το έργο να μπορεί να κινείται με τις αλλαγές της θερμοκρασίας και της υγρασίας χωρίς να τραυματίζεται η ζωγραφική επιφάνεια.
Το σημαντικό εδώ δεν είναι μόνο η τεχνική δεξιοτεχνία. Είναι ότι το έργο δεν καθαρίστηκε για να γίνει «σαν καινούργιο». Καθαρίστηκε για να φανεί καλύτερα η ιστορία του. Η επέμβαση του ντι Κρέντι δεν αντιμετωπίζεται ως απλό λάθος που πρέπει να σβηστεί, αλλά ως μέρος της ζωής του έργου. Το ρετάμπλ του Φιέζολε κουβαλά πια πιο καθαρά τη συνύπαρξη του ύστερου γοτθικού κόσμου του Φρα Αντζέλικο και της αναγεννησιακής ματιάς που ήρθε να τον μεταμορφώσει.
Αυτή είναι και η γοητεία της υπόθεσης. Ένα έργο φτιαγμένο για έναν συγκεκριμένο τόπο επιστρέφει στον τόπο του, αλλά όχι ως αμετάβλητο αντικείμενο λατρείας. Επιστρέφει έχοντας αποκαλύψει ότι κάτω από την επιφάνειά του σώζεται ακόμη ένα ίχνος της αρχικής του μορφής.
Ο κρυμμένος θρόνος δεν θα φανεί στους επισκέπτες όπως θα φαινόταν τον 15ο αιώνα. Θα παραμείνει κάτω από το μπλε του ντι Κρέντι. Όμως η γνώση της ύπαρξής του αλλάζει τον τρόπο που κοιτάζουμε το έργο. Μας θυμίζει ότι ένας πίνακας δεν είναι πάντα μία στιγμή. Μερικές φορές είναι πολλές στιγμές η μία πάνω στην άλλη.
Και στο Φιέζολε, κάτω από το μπλε ενός ζωγράφου της Αναγέννησης, εξακολουθεί να υπάρχει ο θρόνος ενός νεαρού Φρα Αντζέλικο που μόλις άρχιζε να βρίσκει τη φωνή του.
Με στοιχεία από The Art Newspaper, Friends of Florence
