Ο Καζούο Ισιγκούρο επιμελείται στο BFI Southbank του Λονδίνου έναν κύκλο δέκα ταινιών με τρένα, από την 1η έως τις 31 Ιουλίου, με τίτλο «Station to Station: Kazuo Ishiguro’s Top 10 Train Films».
Δεν πρόκειται απλώς για μια λίστα αγαπημένων φιλμ ενός νομπελίστα συγγραφέα. Είναι ένας μικρός χάρτης της εμμονής του με ένα από τα πιο κινηματογραφικά μέσα μεταφοράς που επινοήθηκαν ποτέ: το τρένο ως σκηνή, ως παγίδα, ως κοινωνία σε κίνηση, ως δωμάτιο όπου άγνωστοι άνθρωποι αναγκάζονται να κοιταχτούν.
Ο ίδιος δεν είχε σχεδιάσει να γίνει επιμελητής ενός κινηματογραφικού αφιερώματος στα τρένα. Όλα ξεκίνησαν σχεδόν τυχαία, όταν έγραφε το σενάριο του «Living», της ταινίας του 2022 που βασίστηκε στο «Ikiru» του Ακίρα Κουροσάβα. Εκεί όπου ο Κουροσάβα είχε τοποθετήσει μια μεγάλη σκηνή σε ένα μεθυσμένο μεταθανάτιο ξενύχτι, ο Ισιγκούρο αποφάσισε να μεταφέρει την ατμόσφαιρα σε ένα παλιό βαγόνι τρένου. Όταν, σε μια προβολή στο BFI, κάποιος τον ρώτησε γιατί, η απάντησή του ήταν σχεδόν αφοπλιστική: επειδή αγαπά τις ταινίες με τρένα.
Μόλις άρχισε να κυκλοφορεί η είδηση ότι ο Ισιγκούρο ετοιμάζει αφιέρωμα στις ταινίες με τρένα, οι προτάσεις άρχισαν να φτάνουν από παντού. Ο Μάρτιν Σκορσέζε έστειλε λίστα μέσω βοηθού. Ο Γουόλτερ Χιλ πίεσε για το νουάρ «The Narrow Margin» του 1952, χωρίς τελικά να τον πείσει. Ο Γκιγιέρμο ντελ Τόρο και ο Αλφόνσο Κουαρόν επέμειναν, σχεδόν πειραχτικά, για το «Horror Express», το βρετανοϊσπανικό horror του 1972 με τον Κρίστοφερ Λι και έναν παγωμένο προϊστορικό πιθηκάνθρωπο στον Υπερσιβηρικό. Ο Ισιγκούρο δεν λύγισε. Θεωρεί την ταινία από τις χειρότερες που έχει δει.
Το αστείο είναι ότι η εμμονή δεν είναι μόνο δική του. Όπως διαπίστωσε, πολλοί άνθρωποι έχουν μια κρυφή, σχεδόν ανομολόγητη αδυναμία στις ταινίες με τρένα. Μπορεί να μην τις σκέφτονται ως ξεχωριστό είδος, όπως σκέφτονται τα γουέστερν ή τα μιούζικαλ, όμως έχουν πάντα μία αγαπημένη ταινία με βαγόνια, σταθμούς, διαδρόμους, άγνωστους συνεπιβάτες και κάποιον κίνδυνο που πλησιάζει.
Ο Ισιγκούρο, ωστόσο, έβαλε αυστηρούς κανόνες. Για εκείνον, μια ταινία με μία σπουδαία σκηνή σε τρένο δεν είναι απαραίτητα «ταινία με τρένο». Ούτε αρκεί να έχει στον τίτλο της τη λέξη «train» ή «express». Το τρένο πρέπει να είναι ο κόσμος της ταινίας: ο χώρος όπου γεννιούνται οι σχέσεις, οι συγκρούσεις, οι παρεξηγήσεις, τα μυστήρια και οι αποκαλύψεις. Γι’ αυτό και ο κύκλος του BFI λειτουργεί σαν μικρός ορισμός ενός είδους που όλοι αναγνωρίζουμε, παρότι σπάνια το σκεφτόμαστε ως αυτόνομο είδος.
Στη δεκάδα του χωρούν το «Shanghai Express» του Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ, το «Rome Express» του Γουόλτερ Φορντ, το «The Lady Vanishes» του Άλφρεντ Χίτσκοκ, το πολωνικό «Night Train» του Γέρζι Καβαλερόβιτς, το «Murder on the Orient Express» του Σίντνεϊ Λιούμετ, το «Runaway Train» του Αντρέι Κοντσαλόφσκι, το «Tickets» των Ερμάνο Όλμι, Αμπάς Κιαροστάμι και Κεν Λόουτς, το «Transsiberian» του Μπραντ Άντερσον, το «Snowpiercer» του Μπονγκ Τζουν-χο και το «Compartment No. 6» του Γιούχο Κουοσμάνεν. Άλλες είναι κλασικές, άλλες παραγνωρισμένες, αλλά όλες αντιμετωπίζουν το τρένο όχι ως σκηνικό, αλλά ως μηχανή αφήγησης.
Ανάμεσα στις κλασικές επιλογές βρίσκεται, φυσικά, το «Shanghai Express» του 1932, με τη Μαρλέν Ντίτριχ, ίσως η μητέρα όλων των ταινιών με τρένα. Δίπλα του, το «The Lady Vanishes» του Χίτσκοκ, όπου μια εξαφάνιση μέσα σε τρένο που διασχίζει την Ευρώπη λίγο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μετατρέπει τους συνεπιβάτες σε πιθανούς μάρτυρες, ψεύτες ή συνενόχους. Και, φυσικά, το «Murder on the Orient Express», όπου το τρένο γίνεται ο πιο διάσημος κλειστός κόσμος του αστυνομικού μυστηρίου.
Ο Ισιγκούρο ήθελε όμως και πιο παραγνωρισμένες ταινίες. Το «Rome Express» του 1932, το οποίο θεωρεί εγκληματικά ξεχασμένο, είναι ένα βρετανικό θρίλερ τρένου με σκοτεινή, σχεδόν βαϊμαρική ατμόσφαιρα, χάρη και στην παρουσία του Κόνραντ Φάιντ και στη φωτογραφία του Γκίντερ Κραμπφ. Το «Night Train» του Γέρζι Καβαλερόβιτς, ένα πολωνικό φιλμ του 1959 που κάποτε είχε διεθνή αναγνώριση αλλά σήμερα έχει σχεδόν ξεχαστεί, δείχνει πώς η υποψία μέσα σε ένα νυχτερινό τρένο μπορεί να μετατραπεί σε μελέτη της ανθρώπινης μάζας.
Υπάρχει και το «Tickets», μια σπονδυλωτή ταινία του 2005 που διαδραματίζεται σε ένα τρένο από το Ίνσμπρουκ προς τη Ρώμη, σκηνοθετημένη από τρεις βραβευμένους με Χρυσό Φοίνικα δημιουργούς: τον Ερμάνο Όλμι, τον Αμπάς Κιαροστάμι και τον Κεν Λόουτς. Ο Ισιγκούρο την ανακάλυψε σχεδόν τυχαία, όταν ένας άγνωστος τον πλησίασε σε ιαπωνικό εστιατόριο και του είπε ότι κανείς δεν την έχει δει, αλλά πρέπει να την ψάξει. Την έψαξε και τελικά την κράτησε.
Αυτό που τον συναρπάζει στις ταινίες με τρένα δεν είναι μόνο η ρομαντική επιφάνεια: ο ατμός, οι ράγες, τα τοπία που περνούν από το παράθυρο, τα βαγόνια-εστιατόρια, οι κουκέτες και οι μυστηριώδεις συνεπιβάτες. Είναι κυρίως η αφηγηματική οικονομία. Σε ένα πλοίο ή σε ένα αεροπλάνο πρέπει να εφεύρεις λόγους για να συναντηθούν οι χαρακτήρες. Σε ένα τρένο, η συνάντηση υπάρχει ήδη. Οι άνθρωποι μοιράζονται ένα κουπέ, κάθονται στο ίδιο τραπέζι, κινούνται στους ίδιους στενούς διαδρόμους, έχουν κοινό προορισμό, ακόμη κι αν δεν έχουν τίποτα άλλο κοινό.
Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι ακριβώς αυτή η παράξενη ατμόσφαιρα: οι τροχοί που τραντάζουν το βαγόνι, ο ατμός, οι στενοί διάδρομοι, τα κουπέ που κρύβουν μικρά δράματα, οι συγκρούσεις στα βαγόνια-εστιατόρια. Το τρένο δεν μεταφέρει απλώς χαρακτήρες· τους αναγκάζει να γίνουν ιστορία.
Το τρένο είναι έτσι μια προσωρινή κοινωνία. Μπορεί να είναι ταξική, όπως στο «Snowpiercer» του Μπονγκ Τζουν-χο, όπου η ανθρωπότητα επιβιώνει μέσα σε ένα τεράστιο τρένο χωρισμένο σε κοινωνικές ζώνες. Μπορεί να είναι υπαρξιακή, όπως στο «Runaway Train» του Αντρέι Κοντσαλόφσκι, όπου η ανεξέλεγκτη μηχανή μοιάζει με αδιάφορο σύμπαν που τρέχει χωρίς να νοιάζεται για τους ανθρώπους που κουβαλά. Μπορεί να είναι ψυχολογική, όπως στο «Transsiberian», όπου ένα ταξίδι στη μετασοβιετική Ρωσία σπρώχνει την ηρωίδα σε σκοτεινότερες περιοχές του εαυτού της. Μπορεί να είναι τρυφερή, όπως στο «Compartment No. 6», όπου δύο ξένοι σε ένα λιτό κουπέ αρχίζουν να βρίσκουν έναν απρόσμενο δρόμο προς την κατανόηση.
Υπάρχει και κάτι καθαρά κινηματογραφικό στο ίδιο το τρένο. Το φως αλλάζει διαρκώς. Το τοπίο κινείται έξω από το παράθυρο. Ο ήχος των τροχών δίνει ρυθμό. Ο σκηνοθέτης μπορεί να παίξει με αντανακλάσεις, σκιές, πρόσωπα που φωτίζονται ξαφνικά, διαδρόμους που γίνονται σκηνές καταδίωξης ή εξομολόγησης. Σε μια ταινία με τρένο, η πραγματικότητα έχει ήδη μετατραπεί σε μηχανισμό αφήγησης.
Η εμμονή αυτή δεν μένει πλέον μόνο στο σινεμά. Περνά και στη λογοτεχνία του Ισιγκούρο. Το νέο του, ένατο μυθιστόρημα, «Miss Lambert Steps Aboard Danger», το οποίο ο ίδιος περιγράφει ως μια πιο ανάλαφρη διασκέδαση, διαδραματίζεται εν μέρει σε ένα τρένο με προορισμό τη Σκωτία, το 1938. Ο συγγραφέας ανακάλυψε ότι πολλά από τα πλεονεκτήματα του τρένου στον κινηματογράφο λειτουργούν εξίσου καλά και στη σελίδα: μπορείς να βάλεις διαφορετικούς ανθρώπους σε στενή επαφή χωρίς να χρειαστεί να εξηγήσεις υπερβολικά γιατί βρίσκονται μαζί.
Ίσως γι’ αυτό οι ταινίες με τρένα επιμένουν τόσο πολύ στη φαντασία μας. Δεν είναι μόνο η νοσταλγία ενός πιο αργού ταξιδιού. Είναι ότι το τρένο παραμένει μία από τις πιο απλές και πιο μαγικές μηχανές ιστοριών. Κλείνει τους ανθρώπους σε έναν κινούμενο χώρο, τους αποκόβει για λίγο από τον κόσμο, τους βάζει να μοιραστούν κίνδυνο, χρόνο, βλέμματα και προορισμό.
Και κάπου ανάμεσα στον θόρυβο των τροχών και στο φως που περνάει από τα παράθυρα, το σινεμά θυμάται κάτι βασικό: μερικές φορές, για να ξεκινήσει μια ιστορία, αρκεί να επιβιβαστούν οι σωστοί άνθρωποι στο ίδιο βαγόνι.
με στοιχεία από BFI, FT
