Πριν γίνει ο συγγραφέας του Fight Club, ο Τσακ Πάλανιουκ περνούσε τα βράδια του σε ομάδες υποστήριξης για ασθένειες από τις οποίες δεν έπασχε. Δούλευε σε εργοστάσιο φορτηγών, είχε σπουδάσει δημοσιογραφία αλλά δεν μπορούσε να ζήσει από αυτήν και χρειαζόταν επειγόντως ιστορίες για το εβδομαδιαίο εργαστήριο δημιουργικής γραφής του Τομ Σπάνμπαουερ.
Από εκείνες τις συναντήσεις θα γεννιόταν η Μάρλα Σίνγκερ και, μαζί της, ένα από τα πιο ανθεκτικά πολιτιστικά φαινόμενα των τελευταίων τριάντα χρόνων. Το Fight Club.Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε το 1996 και η κινηματογραφική μεταφορά του από τον Ντέιβιντ Φίντσερ το 1999 το μετέτρεψε σε σύγχρονο μύθο: μια ιστορία για την ανδρική αποξένωση, την καταναλωτική υπνοβασία και τη βία που επιστρέφει όταν ο άνθρωπος δεν βρίσκει κανέναν άλλο τρόπο να αισθανθεί ζωντανός.
Τριάντα χρόνια αργότερα, ο Πάλανιουκ κοιτάζει πίσω και υποστηρίζει ότι το είδος της λογοτεχνίας με το οποίο ταυτίστηκε δεν υπάρχει πλέον με τον ίδιο τρόπο. Η παραβατική μυθοπλασία, λέει, τελείωσε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά την 11η Σεπτεμβρίου, όταν άλλαξε απότομα η πολιτιστική ανοχή απέναντι στη βία, στον μηδενισμό και στις αντικοινωνικές φαντασιώσεις.
«Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, τα μυθιστορήματά μου θεωρούνταν τρομοκρατία», είπε στο Αβιλές, όπου συμμετείχε στο Celsius 232, το ισπανικό φεστιβάλ φαντασίας, τρόμου και επιστημονικής φαντασίας. Δεν μιλά για κυριολεκτική απαγόρευση ούτε ισχυρίζεται ότι αντιμετωπίστηκε ως τρομοκράτης. Περιγράφει μια αλλαγή του πολιτιστικού κλίματος: ό,τι μέχρι τότε μπορούσε να διαβαστεί ως σκοτεινή σάτιρα άρχισε να βρίσκεται επικίνδυνα κοντά στην πραγματική απειλή.
Στη δεκαετία του 1990, συγγραφείς όπως ο Πάλανιουκ και ο Μπρετ Ίστον Έλις έγραφαν για απόκληρους, σαδισμό, αυτοκαταστροφή, καταναλωτική μανία και ανθρώπους που ονειρεύονταν να ανατινάξουν τον κόσμο επειδή δεν ήξεραν πώς να υπάρξουν μέσα του. Η υπερβολή λειτουργούσε ως παραμορφωτικός καθρέφτης. Μετά τις επιθέσεις, ο καθρέφτης έπαψε να μοιάζει αθώος.
Η παρατήρηση του Πάλανιουκ περιγράφει μια ευρύτερη μετατόπιση. Η απειλή έπρεπε πλέον να αναγνωρίζεται καθαρά, οι πλευρές να ξεχωρίζουν και το σκοτάδι να εξηγείται. Η αμφισημία έγινε δυσκολότερη. Ο αντικοινωνικός ήρωας δεν διαβαζόταν πάντα ως εργαλείο κριτικής· μπορούσε να θεωρηθεί εξιδανίκευση της ίδιας της καταστροφής που το έργο επιχειρούσε να εκθέσει.
Ο Πάλανιουκ γνωρίζει καλά αυτή την παρεξήγηση. Το Fight Club διαβάστηκε ως σάτιρα μιας κοινωνίας που αντικαθιστά την ταυτότητα με προϊόντα και αφήνει τους ανθρώπους χωρίς γλώσσα για να περιγράψουν την απελπισία τους. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί αναγνώστες αντιμετώπισαν τους κανόνες του Τάιλερ Ντέρντεν σαν οδηγίες ζωής και όχι σαν συμπτώματα ενός ψυχικού και πολιτικού αδιεξόδου.Η ταινία του Φίντσερ ενίσχυσε αυτή τη διπλή ανάγνωση. Μπορούσε να λειτουργεί ταυτόχρονα ως καταγγελία της ανδρικής βίας και ως ακαταμάχητη διαφήμισή της. Η ορμή, οι ατάκες, τα σώματα και το στιλ της δημιούργησαν μια γοητεία που συχνά κατάπινε την κριτική της πρόθεση.
Ίσως γι’ αυτό ο Πάλανιουκ πιστεύει ότι μόνο ο τρόμος διατηρεί σήμερα την ελευθερία να είναι πραγματικά παραβατικός. Το είδος μπορεί να μιλήσει για όσα συμβαίνουν και ταυτόχρονα να τους επιτεθεί, χωρίς να είναι υποχρεωμένο να προσποιηθεί ότι προσφέρει μια καθαρή ηθική διέξοδο. Το τέρας, το στοιχειωμένο σπίτι και το ακρωτηριασμένο σώμα δεν χρειάζεται να αποτελούν παραδείγματα καλής συμπεριφοράς.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει τον Ράιαν Μέρφι και το American Horror Story, ιδίως το στοιχειωμένο σπίτι του Murder House, της πρώτης σεζόν της σειράς, που προβλήθηκε το 2011. Ο τρόμος δεν βρισκόταν πλέον σε κάποιον μακρινό τόπο, αλλά μέσα στο ίδιο το σπίτι: στην οικογένεια, στην ιδιοκτησία, στα χρέη, στη σεξουαλικότητα και σε όσα επιστρέφουν επειδή θάφτηκαν χωρίς ποτέ να λυθούν.
Η σκέψη αυτή δεν αποτελεί απλώς νοσταλγία για την εποχή κατά την οποία το Fight Club μπορούσε ακόμη να σοκάρει. Συνδέεται άμεσα με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Shock Induction, που μόλις κυκλοφόρησε στην Ισπανία με τον τίτλο Inducción por shock. Πρόκειται για μια δυστοπική σάτιρα γύρω από ένα σχολείο υψηλού κύρους, όπου οι πιο λαμπροί μαθητές αρχίζουν να εξαφανίζονται και οι θάνατοί τους παρουσιάζονται ως αυτοκτονίες.
Πίσω από τις εξαφανίσεις βρίσκεται η Greener Pastures, μια μυστική πλατφόρμα που παρακολουθεί, ταξινομεί και αξιολογεί τα παιδιά από τη γέννησή τους, επιτρέποντας στους πλουσιότερους ανθρώπους του κόσμου να πλειοδοτούν για το ταλέντο τους. Οι άριστοι βαθμοί, τα τέλεια βιογραφικά και το υποσχόμενο μέλλον δεν αποτελούν δρόμο προς την ελευθερία· αυξάνουν απλώς την τιμή τους σε μια αγορά ανθρώπινου δυναμικού.
Είναι μια ιδέα απολύτως δική του: το σύστημα σου υπόσχεται ότι μπορείς να γίνεις οτιδήποτε, αρκεί να δεχτείς ότι ήδη ανήκεις σε κάποιον. Η επιτυχία δεν παρουσιάζεται ως απελευθέρωση, αλλά ως πλειστηριασμός. Οι πιο προικισμένοι μαθητές δεν σώζονται από την ταξική μηχανή· γίνονται τα ακριβότερα προϊόντα της.
Ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει στην «επαγωγή μέσω αιφνιδιασμού», μια τεχνική ύπνωσης που, όπως την περιγράφει ο Πάλανιουκ, αποσταθεροποιεί στιγμιαία τον άλλο και τον κάνει πιο δεκτικό στην καθοδήγηση. Ο συγγραφέας, που δηλώνει εδώ και καιρό γοητευμένος από την ύπνωση, επιχείρησε μάλιστα κατά την εμφάνισή του στο Celsius 232 να υπνωτίσει το κοινό, επαναλαμβάνοντας φράσεις και κινήσεις των χεριών.
Στην ίδια λογική εντάσσει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο ο Ντόναλντ Τραμπ σφίγγει το χέρι των συνομιλητών του και τους τραβά προς το μέρος του. Κατά τον Πάλανιουκ, η χειρονομία αυτή λειτουργεί σαν στιγμιαία αρπαγή του ελέγχου: μετακινεί τον άλλο από τη θέση του, τον φέρνει στο δικό σου έδαφος και τον αφήνει για λίγο απροετοίμαστο.
Στην ανάγνωσή του, ολόκληρος ο σύγχρονος κόσμος μοιάζει με μια παρατεταμένη επαγωγή μέσω αιφνιδιασμού. Πολιτικές κρίσεις, οικονομικοί φόβοι, αλγόριθμοι, διαρκείς ειδοποιήσεις και πολιτιστικοί πόλεμοι αποσπούν συνεχώς την προσοχή, μέχρι να γίνει δύσκολο να καταλάβει κανείς ποιος παίρνει τις αποφάσεις και ποιος απλώς αντιδρά.
Αυτό το ενδιαφέρον για τους ανθρώπους που χάνουν τον έλεγχο της ζωής τους διατρέχει όλο το έργο του Πάλανιουκ. Οι ήρωές του έχουν συνήθως εκδιωχθεί από το σύστημα ή έχουν ανακαλύψει ότι η υποτιθέμενη θέση τους μέσα σε αυτό ήταν εξαρχής μια απάτη. Προσπαθούν να επιστρέψουν, αλλά το κάνουν μέσα από τελετουργίες βίας, εξαπάτησης, εθισμού ή αυτοκαταστροφής που τους απομακρύνουν ακόμη περισσότερο.
Ο ίδιος λέει ότι ενδιαφέρεται για όσα βρίσκονται ανάμεσα στις βολικές κατηγορίες του καλού και του κακού. Η προσωπική του ιστορία εξηγεί εν μέρει αυτή την έλξη. Ο πατέρας του δολοφονήθηκε το 1999 μαζί με τη σύντροφό του από τον πρώην σύντροφό της, ο οποίος έβαλε στη συνέχεια φωτιά στο σπίτι όπου βρίσκονταν.Ο Πάλανιουκ υποστήριξε την επιβολή της θανατικής ποινής στον δράστη. Εκείνος καταδικάστηκε αρχικά σε θάνατο, αλλά η ποινή μετατράπηκε αργότερα σε ισόβια κάθειρξη. Ο συγγραφέας επέστρεψε έμμεσα σε αυτή την εμπειρία μέσα από το μυθιστόρημα Νανούρισμα, προσπαθώντας να καταλάβει μια βία που δεν χωρούσε σε καμία καθαρή ηθική αφήγηση.
Παρά την εικόνα ενός συγγραφέα που κατοικεί στις σκοτεινότερες γωνίες της αμερικανικής κουλτούρας, ο Πάλανιουκ ζει σήμερα σχεδόν απομονωμένος. Μένει έξω από το Πόρτλαντ, σε ένα σπίτι χωρίς γείτονες, με περισσότερα από τρία χιλιόμετρα δάσους γύρω του, φροντίζει τον κήπο του και δεν έχει πάει διακοπές από το 1988. Στο σπίτι τον περιμένουν ο σύζυγός του, Μάικ, και η Τικ, ένα μικρό γαλλικό μπουλντόγκ που φοβάται ότι θα έχει μεγαλώσει πολύ μέχρι να επιστρέψει από την Ισπανία.
Παράλληλα, διορθώνει τα δοκίμια του επόμενου μυθιστορήματός του, Galleria, που αναμένεται να κυκλοφορήσει τον Ιανουάριο του 2027. Η ιστορία ακολουθεί τον νεαρό γιο ενός εξαφανισμένου συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας, ο οποίος προσπαθεί να ανασυνθέσει τη ζωή του πατέρα του μέσα από τις pulp ιστορίες που άφησε πίσω. Το βιβλίο αποτελεί φόρο τιμής στον Κίλγκορ Τράουτ, τον φανταστικό συγγραφέα του Κερτ Βόνεγκατ.
Ο Πάλανιουκ δεν έχει παιδιά και περιγράφει τα βιβλία του ως έναν τρόπο να ξαναζεί στιγμές, να επιλέγει διαφορετικά μονοπάτια και να κοιτάζει τον εαυτό του από έξω. Είναι ίσως η λιγότερο μηδενιστική εξήγηση που έχει δώσει για τη γραφή του: όχι μια επιθυμία να καταστρέψει τον κόσμο, αλλά να επιστρέψει σε αυτόν και να δοκιμάσει ξανά.
Τριάντα χρόνια μετά το Fight Club, οι κανόνες του βιβλίου εξακολουθούν να επαναλαμβάνονται σαν ρεφρέν από ανθρώπους που μπορεί να έχουν ξεχάσει την ιστορία γύρω τους. Ο Πάλανιουκ λέει ότι αυτό ακριβώς επιδίωκε: να γράψει πρόζα που να λειτουργεί σαν τραγούδι, με φράσεις που μένουν στη μνήμη πολύ μετά το τέλος της πλοκής.
Το παράδοξο είναι ότι η ίδια η αντοχή του Fight Club αποδεικνύει και τη δυσκολία της παραβατικής τέχνης. Ένα έργο μπορεί να δημιουργηθεί για να εκθέσει μια αρρώστια και να καταλήξει να γίνει η σημαία της. Μπορεί να επιτεθεί σε έναν μύθο και τελικά να τον κάνει αθάνατο.
Ίσως γι’ αυτό ο Πάλανιουκ επιστρέφει στον τρόμο. Εκεί, τουλάχιστον, κανείς δεν απαιτεί από το τέρας να προσποιηθεί ότι είναι θεραπεία.
με στοιχεία από El Pais
