Ένα βράδυ, ενώ ο Liang Shaoji παρατηρούσε τους μεταξοσκώληκες να υφαίνουν, αποκοιμήθηκε για λίγες ώρες. Ένας μεταξοσκώληκας έπεσε πάνω του και, όταν ξύπνησε, βρήκε ένα λεπτό στρώμα μεταξιού στον γιακά του. Τότε του πέρασε από το μυαλό η ερώτηση που θα μπορούσε να συνοψίσει ολόκληρο το έργο του: «Μήπως είμαι κι εγώ ένας μεταξοσκώληκας;». Ο Κινέζος καλλιτέχνης, που πέρασε περισσότερες από τρεις δεκαετίες αντιμετωπίζοντας τα έντομα όχι απλώς ως υλικό αλλά ως συνεργάτες του, πέθανε στη Σαγκάη έπειτα από ασθένεια. Ήταν 81 ετών.
Γεννημένος στη Σαγκάη το 1945, ο Liang είχε ήδη έρθει σε επαφή με τις ίνες και την ύφανση πολύ πριν εμφανιστούν οι μεταξοσκώληκες στην τέχνη του. Στα χρόνια των μεγάλων πολιτικών αναταράξεων στην Κίνα εργάστηκε στην υφαντουργία και αργότερα, από το 1986 έως το 1989, επέστρεψε στις σπουδές, στο τότε Zhejiang Academy of Fine Arts —τη σημερινή China Academy of Art— όπου μαθήτευσε κοντά στον Βούλγαρο καλλιτέχνη Maryn Varbanov και στράφηκε στη λεγόμενη «μαλακή γλυπτική», με υφάσματα, ίνες και οργανικά υλικά. Η προηγούμενη σχέση του με την ύφανση έπαψε έτσι να είναι απλώς επαγγελματική εμπειρία και έγινε το έδαφος της τέχνης του.
Το 1989 ξεκίνησε τη σειρά Nature, που θα τον απασχολούσε για το υπόλοιπο της ζωής του. Άρχισε να εκτρέφει μεταξοσκώληκες, να παρατηρεί τον κύκλο ζωής και τη συμπεριφορά τους και να πειραματίζεται με επιφάνειες πάνω στις οποίες κανονικά δεν θα ύφαιναν: μέταλλο, πλαστικό, γυαλί, πορσελάνη. Δεν χρησιμοποιούσε απλώς έτοιμο μετάξι. Ο ίδιος ο χρόνος που χρειαζόταν ένα ζωντανό πλάσμα για να κινηθεί, να φάει, να υφάνει και να φτιάξει το κουκούλι του γινόταν μέρος του έργου.
Στο Beds/Nature Series No. 10 κατασκεύασε μικροσκοπικά κρεβάτια από καμένο χαλκό και άφησε πάνω τους τους μεταξοσκώληκες να ζήσουν ολόκληρο τον κύκλο τους: να υφάνουν, να σχηματίσουν κουκούλια, να μεταμορφωθούν και να αναπαραχθούν. Το έργο ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και εξελισσόταν επί χρόνια. Ήταν ακριβώς από τις ολονύχτιες παρατηρήσεις για αυτό το έργο που προέκυψε η σκέψη πως άνθρωπος και μεταξοσκώληκας ίσως δεν ήταν τόσο διαφορετικοί.
Αυτή η ιδέα δεν ήταν για τον Liang απλή μεταφορά. Αφού εγκατέστησε το εργαστήριό του στα βουνά Tiantai της επαρχίας Zhejiang, άρχισε να συνδέει όλο και περισσότερο τη δουλειά του με τη βουδιστική ιδέα της ισότητας των ζωντανών πλασμάτων και με την ταοϊστική έννοια qi wu, την ισότητα των πραγμάτων. Η φροντίδα των μεταξοσκωλήκων ήταν μέρος της διαδικασίας. «Όταν βλέπω έναν μεταξοσκώληκα, τον φροντίζω σαν μωρό», είχε πει για το Babies/Nature Series No. 15, όπου τύλιξε μικροσκοπικά κουκούλια μέσα σε κόκκινα υφασμάτινα «σπάργανα».
Σε άλλα έργα, το εύθραυστο μετάξι συναντούσε υλικά που έμοιαζαν να είναι το ακριβώς αντίθετό του. Στο Time and Permanence στρώσεις μεταξιού και κουκουλιών κάλυπταν πυραμιδοειδείς μεταλλικές κατασκευές, φέρνοντας δίπλα δίπλα τη μονιμότητα της γεωμετρικής φόρμας και τη σύντομη ζωή του εντόμου. Δύο ανεστραμμένες πυραμίδες σχημάτιζαν κάτι σαν κλεψύδρα: η διάρκεια και η φθορά στο ίδιο σώμα.
Το 1999 πήγε τη σχέση αυτή ακόμα πιο μακριά. Περπάτησε ξυπόλυτος πάνω σε μεταλλικά ρινίσματα επειδή ήθελε να καταλάβει τι μπορεί να αισθάνονταν οι μεταξοσκώληκες όταν τους έβαζε να υφαίνουν πάνω στο μέταλλο. Τα ρινίσματα του έσκισαν τα πόδια και χρειάστηκε να μεταφερθεί στο νοσοκομείο. Ο ίδιος έλεγε αργότερα ότι εκείνη τη στιγμή κατάλαβε κάτι από την εμπειρία ενός ανθρώπου παγιδευμένου στον πόνο: δεν μπορεί να γυρίσει πίσω, αλλά πρέπει να συνεχίσει μέχρι να βγει από αυτόν. Το έργο έγινε το βίντεο Nature Series No. 24, 25.
Το ενδιαφέρον του δεν περιορίστηκε ποτέ στην εικόνα. Στο Listen to the Silkworms χρησιμοποίησε ζωντανούς μεταξοσκώληκες, φύλλα μουριάς, μικρόφωνα, ακουστικά και ηχογραφήσεις, ώστε ο θεατής να ακούει έναν κόσμο που συνήθως υπάρχει κάτω από το όριο της ανθρώπινης προσοχής: τον ήχο των εντόμων καθώς τρώνε και κινούνται. Αλλού τα άφηνε να καλύπτουν αλυσίδες, βαρέλια, πέτρες, καθρέφτες, κινητά τηλέφωνα ή κατεστραμμένα οικοδομικά υλικά. Το μετάξι δεν έκρυβε αυτά τα αντικείμενα· τα έκανε να μοιάζουν σαν να είχαν αποκτήσει δεύτερο δέρμα και δεύτερο χρόνο.
Η χρήση ζωντανών οργανισμών προκάλεσε αναπόφευκτα και ερωτήματα για το ποιος ακριβώς είχε τον έλεγχο μέσα σε αυτή τη συνεργασία. Οι μεταξοσκώληκες κινούνταν σε περιβάλλοντα που είχε επιλέξει ο Liang και πάνω σε υλικά που εκείνος τους έδινε. Ο ίδιος, όμως, επέμενε στην ιδέα μιας βαθύτερης ισότητας και δεν παρουσίαζε ποτέ το έντομο ως απλό εργαλείο. Για εκείνον, η συνεχής παρατήρηση, η εκτροφή και η συμβίωση μαζί τους ήταν εξίσου σημαντικές με το τελικό αντικείμενο.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 το έργο του άρχισε να αποκτά μεγάλη διεθνή παρουσία. Συμμετείχε στην 48η Μπιενάλε της Βενετίας και στην 6η Μπιενάλε της Κωνσταντινούπολης το 1999 και στην 5η Μπιενάλε της Λυών το 2000. Αργότερα παρουσίασε έργα του στη Hayward Gallery του Λονδίνου, στο Al Riwaq της Ντόχα, στο Oscar Niemeyer Museum της Κουριτίμπα και σε μεγάλα μουσεία της Κίνας. Το 2009 τιμήθηκε με το Prince Claus Award.
Η μεγάλη αναδρομική A Silky Entanglement, που παρουσιάστηκε στην Power Station of Art της Σαγκάης από το 2021 έως το 2022 σε επιμέλεια Hou Hanru, ήταν η μεγαλύτερη ατομική του έκθεση μέχρι τότε. Συγκέντρωνε περισσότερα από τριάντα χρόνια της Nature Series, από γλυπτική και εγκαταστάσεις μέχρι βίντεο, ήχο και περφόρμανς, μαζί με ανακατασκευές παλαιότερων έργων και νέες δημιουργίες ειδικά για τους χώρους του μουσείου.
Μέχρι τα τελευταία χρόνια συνέχιζε να δουλεύει με το ίδιο υλικό και την ίδια υπομονή. Το Sea of the Cloud παρουσιάστηκε το 2024 στο Shenzhen, ενώ το Silk Radiance: Liangzhu Dreamscape ακολούθησε το 2025 στο Liangzhu Museum. Ακόμη και το 2026 έργα του συνέχιζαν να παρουσιάζονται σε εκθέσεις στην Κίνα και στο εξωτερικό.
Είχε περάσει πλέον περισσότερο από μισή ζωή κοιτάζοντας τα ίδια πλάσματα να γεννιούνται, να τρώνε, να υφαίνουν, να κλείνονται μέσα στο κουκούλι τους, να μεταμορφώνονται και να πεθαίνουν. Δεν προσπαθούσε να τα μιμηθεί. Προσπαθούσε να καταλάβει τι ήξεραν για τον χρόνο που ίσως δεν ήξερε ο άνθρωπος.
Γι’ αυτό και η ερώτηση που του γεννήθηκε εκείνο το βράδυ, όταν ξύπνησε με το μετάξι στον γιακά του, δεν έμεινε ποτέ μια έξυπνη ατάκα. «Μήπως είμαι κι εγώ ένας μεταξοσκώληκας;». Για τον Liang Shaoji, η τέχνη έγινε τελικά αυτή η αργή, επίμονη εργασία: ένα ζωντανό σώμα αφήνει πίσω του ένα νήμα, και αυτό το νήμα είναι η απόδειξη ότι κάποτε πέρασε από εκεί.
Με στοιχεία από Artnewspaper
