Η νικοτίνη παραμένει -αποδεδειγμένα- μία από τις πιο εθιστικές ουσίες στον κόσμο, καθώς για αρκετές δεκαετίες είχε συνδεθεί σχεδόν αποκλειστικά με το κάπνισμα και τις όποιες επιπτώσεις του στην υγεία.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, όλο και περισσότεροι άνθρωποι καταναλώνουν νικοτίνη χωρίς να καπνίζουν, είτε μέσω ατμίσματος είτε μέσω προϊόντων νικοτίνης που τοποθετούνται στο στόμα.
Όπως περιγράφει σχετικά ο Economist στο δημοσίευμά του για το πώς η νικοτίνη επηρεάζει τον ανθρώπινο εγκέφαλο, η παγκόσμια αγορά των ατμιστικών προϊόντων αναμένεται μάλιστα να εκτοξευθεί τα επόμενα χρόνια, φτάνοντας τα 47,5 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2028, από 22,5 δισεκατομμύρια το 2022.
Many say they smoke to “stay focused”. This has led scientists to consider whether nicotine might directly influence people’s ability to think. Here’s what they have found https://t.co/Rjbwmda5Oe
— The Economist (@TheEconomist) May 5, 2026
Νικοτίνη και επιστήμη: Έχει κάποια γνωστικά οφέλη;
Αυτό έχει οδηγήσει πολλούς επιστήμονες να εξετάσουν ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα παρέμενε σχεδόν ταμπού: μήπως η νικοτίνη, πέρα από τον εθισμό, προσφέρει και κάποια γνωστικά οφέλη;
Η ίδια η νικοτίνη θεωρείται σημαντικά λιγότερο επιβλαβής από τον καπνό που τη συνοδεύει στα βιομηχανικά τσιγάρα. Μέχρι σήμερα δεν έχει συνδεθεί άμεσα με καρκίνο, ούτε με παθήσεις όπως το εμφύσημα. Ωστόσο, είναι η ουσία που δημιουργεί τον εθισμό στους καπνιστές.
Πολλοί άνθρωποι δηλώνουν ότι καπνίζουν όχι μόνο για να αποφύγουν τα στερητικά συμπτώματα, όπως άγχος και ευερεθιστότητα, αλλά και επειδή αισθάνονται ότι τους βοηθά να συγκεντρώνονται.
Αρκετές μελέτες φαίνεται να επιβεβαιώνουν ότι η νικοτίνη επηρεάζει πράγματι τη λειτουργία του εγκεφάλου. Το 2010, ερευνητές των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ ανέλυσαν 41 διαφορετικές έρευνες γύρω από τις γνωστικές επιδράσεις της νικοτίνης. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ουσία είχε «σημαντικές θετικές επιδράσεις» στην προσοχή και τη μνήμη.
Νικοτίνη και εγκέφαλος: Λειτουργεί ως διεγερτικό
Η εξήγηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο δρα στον εγκέφαλο. Η νικοτίνη λειτουργεί ως διεγερτικό, ωθώντας τους νευρώνες να απελευθερώνουν νευροδιαβιβαστές όπως η ντοπαμίνη, η σεροτονίνη, η νοραδρεναλίνη και το γλουταμικό οξύ. Αυτές οι ουσίες συνδέονται με την εγρήγορση, τη μάθηση, τη μνήμη και τον έλεγχο της κίνησης.
Απεικονιστικές μελέτες εγκεφάλου έχουν επίσης δείξει ότι η νικοτίνη αυξάνει τη ροή αίματος σε περιοχές που σχετίζονται με τη σκέψη και τη λήψη αποφάσεων, όπως ο προμετωπιαίος φλοιός και ο θάλαμος.
Τα πιθανά αυτά οφέλη έχουν οδηγήσει επιστήμονες να εξετάσουν αν ουσίες παρόμοιες με τη νικοτίνη θα μπορούσαν κάποια μέρα να αξιοποιηθούν θεραπευτικά.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2017 στο Nature Medicine, έδειξε ότι η νικοτίνη ανέστρεψε γνωστικά ελλείμματα σε ποντίκια με γενετική παραλλαγή που σχετίζεται με τη σχιζοφρένεια στους ανθρώπους. Παράλληλα, ανασκόπηση ερευνών του 2023 κατέληξε ότι η νικοτίνη βελτίωσε τη βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη μνήμη σε ασθενείς με Νόσο Αλτσχάιμερ και Νόσο Πάρκινσον.
Νικοτίνη: Οι αρνητικές επιπτώσεις της στον εγκέφαλο
Ωστόσο, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η επίδραση της νικοτίνης στον εγκέφαλο έχει και μια πιο σκοτεινή πλευρά.
Η έκθεση στη νικοτίνη κατά τη διάρκεια κρίσιμων περιόδων ανάπτυξης, όπως στην εγκυμοσύνη ή την εφηβεία, ενδέχεται να επηρεάζει αρνητικά τη διαμόρφωση του εγκεφάλου.
Μελέτες σε ζώα έχουν δείξει ότι η έκθεση στη νικοτίνη κατά την εφηβεία συνδέθηκε αργότερα με αυξημένη παρορμητικότητα, δυσκολία συγκέντρωσης, αλλά και συμπεριφορές που θυμίζουν άγχος και κατάθλιψη.
Και πάνω απ’ όλα, η νικοτίνη παραμένει εξαιρετικά εθιστική.
Η ντοπαμίνη που απελευθερώνεται στον εγκέφαλο ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής, δημιουργώντας ένα αίσθημα ευχαρίστησης που, όταν υποχωρεί, προκαλεί την επιθυμία για νέα δόση.
Οι επιστήμονες σημειώνουν ότι η κατάσταση δεν είναι εντελώς διαφορετική από ουσίες όπως το αλκοόλ ή η καφεΐνη, που μπορούν ταυτόχρονα να προσφέρουν ορισμένα οφέλη και να προκαλούν βλάβες, ιδιαίτερα σε αναπτυσσόμενους εγκεφάλους.
Η περίπτωση της νικοτίνης, όμως, δείχνει πόσο περίπλοκη μπορεί να είναι η σχέση ανάμεσα σε μια ουσία που ενισχύει προσωρινά την εγρήγορση και σε έναν από τους ισχυρότερους εθισμούς που γνωρίζει η σύγχρονη ιατρική.
Με πληροφορίες από Economist
