Η σημαία, τα χαρτονομίσματα και το εθνόσημο της Ζιμπάμπουε απεικονίζουν έναν επιβλητικό αετό, καθισμένο μεγαλόπρεπα πάνω σε βάθρο.
Γνωστός ως «Πτηνό της Ζιμπάμπουε», αποτελεί διαχρονικό σύμβολο εθνικής ταυτότητας – πίσω του όμως κρύβεται μια σύνθετη ιστορία εκτοπισμού, αποικιοκρατικής λεηλασίας και επιστροφής πολιτιστικών θησαυρών.
Το συγκεκριμένο γλυπτό είναι ένα από τα αρχαία και πολύτιμα έργα που αφαιρέθηκαν από τη χώρα κατά την αποικιοκρατική περίοδο και παρέμειναν για δεκαετίες εκτός συνόρων.
Μόλις αυτή την εβδομάδα, ύστερα από 137 χρόνια, το τελευταίο από αυτά τα «εξόριστα» πουλιά επέστρεψε στη Ζιμπάμπουε – μια στιγμή που ο πρόεδρος της χώρας, Έμερσον Μνανγκάγκουα, χαρακτήρισε «επιστροφή ενός εθνικού συμβόλου».
Το γκρίζο γλυπτό από σαπουνόπετρα επαναπατρίστηκε από τη γειτονική Νότια Αφρική, όπου είχε καταλήξει αφού αφαιρέθηκε βίαια από τη στήλη του και πουλήθηκε στον Βρετανό αποικιοκράτη Cecil Rhodes.
Μαζί με το γλυπτό, επαναπατρίστηκαν και οκτώ σύνολα ανθρώπινων λειψάνων, τα οποία είχαν εκταφεί στη Ζιμπάμπουε από αποικιοκρατικούς ερευνητές και είχαν καταλήξει σε μουσείο της Νότιας Αφρικής.
Όπως δήλωσε ο υπουργός Πολιτισμού της Νότιας Αφρικής, Gayton McKenzie, τα λείψανα είχαν αφαιρεθεί στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα στο πλαίσιο μιας «παραπλανητικής αποικιοκρατικής ψευδοεπιστήμης».
«Δεν πρόκειται για αφηρημένες έννοιες, αλλά για ανθρώπους… που απομακρύνθηκαν από τους τάφους, τις κοινότητές τους και την πατρίδα τους, επειδή τα σώματά τους θεωρήθηκαν “δεδομένα”», τόνισε.
Η επιστροφή έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Ζιμπάμπουε, η οποία συνεχίζει να διεκδικεί και άλλα πολιτιστικά κειμήλια, όπως τα κρανία ηρώων του αντι-αποικιοκρατικού αγώνα του 19ου αιώνα, που πιστεύεται ότι βρίσκονται στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Ένας συμβολικός επαναπατρισμός
Η εξέλιξη αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο κύμα επιστροφών πολιτιστικών αγαθών, με πρώην αποικιοκρατικές δυνάμεις – όπως η Γαλλία, η Ολλανδία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο – να επιστρέφουν αντικείμενα στις χώρες προέλευσής τους.
Αυτό που καθιστά τη συγκεκριμένη περίπτωση ξεχωριστή είναι ότι η επιστροφή έγινε από μια αφρικανική χώρα. Ο McKenzie χαρακτήρισε τα γλυπτά «μοναδικά» και «ιερά».
Τα γλυπτά προέρχονται από τα ερείπια της Μεγάλης Ζιμπάμπουε, μιας μεσαιωνικής πέτρινης πόλης από την οποία πήρε το όνομά της η χώρα – η λέξη «Ζιμπάμπουε» σημαίνει «οικία από πέτρα».
Το μνημείο κατασκευάστηκε μεταξύ 11ου και 15ου αιώνα και τα οκτώ γνωστά γλυπτά πτηνών τοποθετούνταν σε τοίχους και μονολιθικές στήλες. Μέχρι σήμερα παραμένει μυστήριο ποιος τα δημιούργησε, αν και πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι προέρχονται από προγόνους του λαού Shona.
Οι μορφές τους ποικίλλουν σε μέγεθος και σχήμα, ενώ κάποιοι ειδικοί θεωρούν ότι απεικονίζουν τον αετό bateleur, γνωστό ως «chapungu», ενώ άλλοι τον αφρικανικό ψαραετό.
Για πολλούς στη Ζιμπάμπουε, τα γλυπτά έχουν έντονη πνευματική σημασία, καθώς ο συγκεκριμένος αετός θεωρείται ιερό σύμβολο.
Τα οκτώ πουλιά παρέμειναν για αιώνες στη Μεγάλη Ζιμπάμπουε, μέχρι που Ευρωπαίοι κυνηγοί, έμποροι και ιεραπόστολοι άρχισαν να εξερευνούν την περιοχή τον 19ο αιώνα.
Το 1889, ένας κυνηγός, ο Willi Posselt, αφαίρεσε ένα από τα γλυπτά, παρά τις αντιδράσεις των ντόπιων, και το πούλησε στον Cecil Rhodes.
Οι προσπάθειες επιστροφής
Μετά την ανεξαρτησία της χώρας το 1980, η Ζιμπάμπουε ξεκίνησε προσπάθειες επαναπατρισμού των χαμένων έργων. Ο Robert Mugabe είχε χαρακτηρίσει την αφαίρεσή τους «αδίστακτη πολιτιστική λεηλασία».
Σταδιακά, αρκετά από τα γλυπτά επέστρεψαν- ακόμη και μέσω ασυνήθιστων ανταλλαγών, όπως το 1981, όταν η Νότια Αφρική επέστρεψε τέσσερα γλυπτά με αντάλλαγμα συλλογή εντόμων.
Το τελευταίο γλυπτό παρέμεινε για δεκαετίες στη Νότια Αφρική λόγω νομικών περιορισμών που προέκυπταν από τη διαθήκη του Rhodes. Τελικά, ξεπεράστηκαν τα εμπόδια μέσω συμφωνίας δανεισμού, με στόχο τον οριστικό επαναπατρισμό.
Για τη Ζιμπάμπουε, η επιστροφή σηματοδοτεί κάτι περισσότερο από την ανάκτηση ενός αντικειμένου: αποτελεί, όπως λένε ειδικοί, μια «πνευματική επιστροφή».
Το γλυπτό θα τοποθετηθεί στο μουσείο της Μεγάλης Ζιμπάμπουε, δίπλα στα υπόλοιπα επτά, ως μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας.
«Ας έρθει ο λαός να το δει», δήλωσε ο Μνανγκάγκουα. «Ας δουν τα παιδιά το σύμβολο της ταυτότητάς τους και ας γνωρίζει ο κόσμος ότι η Ζιμπάμπουε σέβεται το παρελθόν της».
Με πληροφορίες από BBC
