Μέχρι να φτάσει κανείς στο ιρλανδικό περίπτερο της Μπιενάλε της Βενετίας, έχει ήδη περάσει από αρκετή τέχνη για να νιώθει σχεδόν εξαντλημένος. Η διαδρομή περνά μέσα από τη μεγάλη κεντρική έκθεση, από αίθουσες και εθνικά περίπτερα, από εικόνες, εγκαταστάσεις, χειρονομίες και θεωρίες που στοιβάζονται στο βλέμμα. Και κάπου εκεί, στο τέλος αυτής της κούρασης, η Ιζαμπέλ Νόλαν στήνει ένα δωμάτιο που μοιάζει με ανάσα.
Το έργο της για την Ιρλανδία λέγεται «Dreamshook» και μοιάζει με παρεκκλήσι χωρίς θρησκεία. Ο επισκέπτης βγαίνει από το σκοτάδι και μπαίνει σε έναν απαλό κίτρινο χώρο, λουσμένο στο φυσικό φως. Απέναντί του βρίσκεται μια λαμπερή ταπισερί, τοξωτή σαν βιτρό γοτθικού ναού: φτερά αρχαγγέλων κρατούν βιβλία, ο ήλιος δεσπόζει σαν ουράνια σφαίρα, μια θάλασσα με ψάρια ανοίγεται από κάτω. Υπάρχουν γλυπτά από λυγισμένο μέταλλο, σχέδια, υφάσματα, χρώμα, λεπτομέρεια. Υπάρχουν ακόμη και παγκάκια μικρό θαύμα για τον εξαντλημένο επισκέπτη της Μπιενάλε.
Η Νόλαν δεν κρύβει ότι δανείζεται τη γλώσσα της εκκλησίας. Την ενδιαφέρει η αρχιτεκτονική του δέους: οι καμάρες, το χρωματιστό φως, η εικονογραφία, η σκηνοθεσία της υπέρβασης. Μόνο που εδώ η μεγαλοπρέπεια δεν υπηρετεί κάποιο δόγμα. Χρησιμοποιείται για απολύτως κοσμικούς σκοπούς: για να τιμηθούν η σκέψη, η περιέργεια, η γνώση, η επιμονή και εκείνη η παράξενη ανθρώπινη ανάγκη να φτιάχνουμε ήρωες από όσους μας βοήθησαν να δούμε τον κόσμο αλλιώς.
Στον πυρήνα του «Dreamshook» βρίσκεται ο Άλδος Μανούτιος, ο ουμανιστής και τυπογράφος που έζησε στη Βενετία στα τέλη του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα. Σε μια από τις ταπισερί, ο Μανούτιος κοιμάται στο κρεβάτι του, με ένα μικρό σκυλί κουλουριασμένο δίπλα του, ενώ ένας άγγελος τον επισκέπτεται στο όνειρο και γύρω του πετούν βιβλία και χειρόγραφα. Η εικόνα μοιάζει θρησκευτική, αλλά η αποκάλυψη που γιορτάζει είναι άλλη: η ιδέα ότι τα βιβλία, μέχρι τότε ακριβά και σπάνια αντικείμενα, θα μπορούσαν να γίνουν πιο φορητά, πιο προσιτά, πιο ελεύθερα.
Ο Μανούτιος πιστώνεται με τα πλάγια τυπογραφικά στοιχεία, τα λευκά περιθώρια, το ελληνικό ερωτηματικό και έναν πρόδρομο του βιβλίου τσέπης. Κυρίως, όμως, υπήρξε ο άνθρωπος που βοήθησε μεγάλα κείμενα της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας να κυκλοφορήσουν ευρύτερα στην Ευρώπη. Για τη Νόλαν, δεν είναι απλώς ένας ιστορικός τυπογράφος. Είναι μια φιγούρα που κράτησε ζωντανή την πίστη στη γνώση μέσα σε έναν κόσμο ταραχής, βίας, πείνας, πανούκλας και κρίσης της παπικής εξουσίας.
Αυτή η ανάγκη να τιμηθούν οι άνθρωποι όχι ως άφθαρτοι ήρωες αλλά ως παράξενες, ατελείς ανθρώπινες μορφές διαπερνά και το υπόλοιπο έργο της. Στη νέα αναδρομική της, «Some Fundamental Forces», που ανοίγει στις Southwark Park Galleries του Λονδίνου, εμφανίζονται ο Κοπέρνικος, η Σιμόν Βέιλ, ο Τζον Νταν και, κάπου στο ίδιο σύμπαν, ο Τόνι Σοπράνο. Η Νόλαν δεν τους λατρεύει σαν αγίους. Τους πλησιάζει σαν ανθρώπους που κουβαλούν μια ιδέα, μια εμμονή, ένα ρήγμα ή μια αδέξια μεγαλοπρέπεια.
Ο Κοπέρνικος εμφανίζεται σε έργο με τον σχεδόν παιδικά ενθουσιώδη τίτλο «Copernicus!». Ο Τζον Νταν εμφανίζεται μέσα από την παράξενη στάση του ταφικού του μνημείου στον Καθεδρικό του Αγίου Παύλου, στο Λονδίνο, με τα γόνατα ελαφρώς λυγισμένα, σαν να αποκαλύπτουν κάτι αληθινό μέσα στη στημένη επισημότητα. Η Σιμόν Βέιλ γίνεται ακόμη μία από τις μορφές που ενδιαφέρουν τη Νόλαν επειδή δεν χωρούν εύκολα σε απλές κατηγορίες. Και ο Τόνι Σοπράνο, ο πιο απρόσμενος από όλους, μπαίνει στο ίδιο σύστημα σαν ένας τηλεοπτικός άγιος της αποτυχίας, της βίας, της αυτογνωσίας και της γελοίας ανδρικής βαρύτητας.
Εκεί βρίσκεται και η κωμική, σχεδόν τρυφερή δύναμη της Νόλαν. Την ελκύει η μεγαλοπρέπεια, αλλά δεν την εμπιστεύεται απόλυτα. Τη βλέπει ως κάτι συναρπαστικό, διεγερτικό, ωραίο, αλλά συχνά κούφιο, επειδή έχει χρησιμοποιηθεί ξανά και ξανά για να υπηρετήσει ισχυρές ιδεολογίες. Γι’ αυτό στα έργα της η μεγαλοπρέπεια γέρνει, λυγίζει, σέρνεται στο πάτωμα. Οι πολυέλαιοι μοιάζουν πεσμένοι ή αποτυχημένοι, οι σημαίες δεν στέκονται ηρωικά, τα αντικείμενα προσπαθούν να φανούν επιβλητικά και κάπως δεν τα καταφέρνουν.
Ως αντίβαρο σε αυτή τη μισοκαταρρέουσα μεγαλοπρέπεια, η Νόλαν επιστρέφει συχνά στον γάιδαρο. Το ζώο, ταπεινό και φορτωμένο με αντιφατικούς συμβολισμούς, γίνεται για εκείνη σχεδόν πνεύμα-οδηγός: ταυτόχρονα χαμηλό, γελοίο, πεισματάρικο, αλλά και συνδεδεμένο με τη χριστιανική εικονογραφία. Σε ένα σχέδιο με τίτλο «Sisyphus», ένας γάιδαρος εμφανίζεται μικρός και μόνος, φορέας αδύνατου βάρους. Σε άλλη εικόνα, δύο γαϊδούρια σε νεκροταφείο μοιάζουν να επιτηρούν τα έργα της σαν φύλακες που προσγειώνουν κάθε υπερβολή.
Αυτό κάνει το «Dreamshook» να μη μοιάζει με απλή εγκατάσταση για την ιστορία της γνώσης. Είναι πιο παράξενο και πιο ζωντανό: ένα κοσμικό παρεκκλήσι για ανθρώπους που σκέφτηκαν, τύπωσαν, έγραψαν, αμφέβαλαν, γονάτισαν, απέτυχαν, είδαν αλλιώς τον κόσμο ή απλώς έγιναν ανεξήγητα σημαντικοί στη φαντασία μιας καλλιτέχνιδας. Ο Κοπέρνικος, ο Μανούτιος, ο Τζον Νταν, η Σιμόν Βέιλ και ο Τόνι Σοπράνο δεν έχουν τίποτα προφανές κοινό. Στο σύμπαν της Νόλαν, όμως, μπορούν να σταθούν κάτω από το ίδιο φως.
Η Μπιενάλε της Βενετίας συχνά ζητά από τους καλλιτέχνες να μιλήσουν στο όνομα εθνών, ιστοριών και μεγάλων ιδεών. Η Νόλαν απαντά με ένα έργο που μοιάζει να λέει κάτι πιο χαμηλόφωνο και πιο αιρετικό: ότι οι μεγάλες ιδέες χρειάζονται και μικρές αδυναμίες για να μείνουν ζωντανές. Ότι η γνώση μπορεί να έχει φτερά, αλλά καλό είναι να θυμάται και τα λυγισμένα γόνατα. Και ότι, μερικές φορές, το πιο πειστικό παρεκκλήσι είναι εκείνο που δεν ζητά πίστη, αλλά προσοχή.
Με στοιχεία από The Guardian
