Στο Dataland, το τροπικό δάσος δεν επιστρέφει ως φύση. Επιστρέφει ως οθόνη.
Δεν μυρίζει χώμα επειδή βρέθηκε κανείς ξαφνικά στον Αμαζόνιο. Μυρίζει επειδή η τεχνητή νοημοσύνη βοήθησε να παραχθεί ένα άρωμα που προσπαθεί να θυμίσει δάσος. Δεν ακούγονται πουλιά επειδή βρίσκονται κάπου κρυμμένα μέσα στα δέντρα. Ακούγονται επειδή το αρχείο, η οικολογία, ο ήχος και το μοντέλο έχουν περάσει μέσα από ένα σύστημα. Δεν βλέπεις λουλούδια επειδή φυτρώνουν μπροστά σου. Βλέπεις ένα άνθος ιβίσκου που έχει γίνει επιφάνεια, πληροφορία, φωτεινή έκρηξη, μηχανικό σχέδιο, θέαμα.
Αυτό είναι το πρώτο και πιο αποκαλυπτικό στοιχείο στο νέο μουσείο τεχνητής νοημοσύνης που ανοίγει στο Λος Άντζελες: η φύση δεν εξαφανίζεται. Μεταφράζεται.
Το Dataland ανοίγει στις 20 Ιουνίου στο The Grand LA, στο κέντρο του Λος Άντζελες, στο συγκρότημα που έχει σχεδιάσει ο Φρανκ Γκέρι. Το ίδρυσαν ο Ρεφίκ Αναδόλ και η σύζυγός του, η ζωγράφος Εφσούν Ερκιλίτς, και η πρώτη του έκθεση έχει τον τίτλο Machine Dreams: Rainforest. Ένα δάσος που ονειρεύεται μηχανικά. Ένα μουσείο όπου τα δεδομένα δεν μένουν πίσω από την εικόνα, αλλά γίνονται η ίδια η ύλη της εικόνας.
Ή, πιο σωστά, ένα μουσείο όπου η φύση γίνεται interface.
Αυτή η λέξη είναι το κλειδί. Γιατί το Dataland δεν είναι απλώς ένας χώρος με μεγάλες οθόνες, προβολές και εκθαμβωτικές εικόνες. Δεν είναι άλλη μία immersive εγκατάσταση όπου ο θεατής μπαίνει σε ένα δωμάτιο, περιβάλλεται από χρώματα, βγάζει φωτογραφίες και φεύγει λέγοντας ότι «ήταν εμπειρία». Το Dataland θέλει να πάει πιο πέρα. Θέλει να μετατρέψει το ίδιο το μουσείο σε ζωντανό σύστημα. Σε έναν χώρο που δεν περιμένει απλώς να τον κοιτάξεις, αλλά σε καταγράφει, σε υπολογίζει, σε αισθάνεται, σου απαντά.
Οι επισκέπτες φορούν ειδικό βραχιόλι που μετρά τον καρδιακό παλμό και τη δερμική αγωγιμότητα, δηλαδή σημάδια σωματικής και συναισθηματικής διέγερσης. Αισθητήρες LiDAR παρακολουθούν την κίνησή τους στον χώρο. Οι εικόνες, οι ήχοι και η ατμόσφαιρα μπορούν να ανταποκρίνονται σε πραγματικό χρόνο. Η εμπειρία περιλαμβάνει άρωμα, γεύση, προβολές, δεδομένα, τεχνητή νοημοσύνη, μηχανική επεξεργασία, αισθητηριακές λεπτομέρειες. Ένας ρομποτικός βραχίονας μπορεί, για όσους πληρώσουν αρκετά, να δημιουργήσει έναν πίνακα βασισμένο στα δεδομένα της επίσκεψής τους.
Αυτό ακούγεται σαν θαύμα. Και σαν κάτι πολύ λιγότερο αθώο από θαύμα.
Γιατί όταν ένα έργο τέχνης αρχίζει να «σε νιώθει», σχεδόν πάντα σημαίνει ότι πρώτα έχει μάθει να σε μετρά.
Ο Αναδόλ έχει χτίσει όλη του την καριέρα πάνω σε μια απλή, πολύ γοητευτική και πολύ επικίνδυνη ιδέα: ότι τα δεδομένα δεν είναι ψυχρά. Ότι μπορούν να μεταμορφωθούν σε μνήμη, σε εικόνα, σε ροή, σε όνειρο. Ότι ένα αρχείο, μια συλλογή, μια πόλη, ένα μουσείο, μια ορχήστρα, ένα δάσος, ένα σμήνος πουλιών ή το φτερό μιας πεταλούδας μπορούν να γίνουν υλικό τέχνης, αν περάσουν μέσα από το κατάλληλο μηχανικό βλέμμα.
Το 2018, με το WDCH Dreams, πρόβαλε τα ψηφιοποιημένα αρχεία της Φιλαρμονικής του Λος Άντζελες πάνω στη μεταλλική επιφάνεια του Walt Disney Concert Hall. Η ιστορία, ο ήχος, η αρχιτεκτονική και τα δεδομένα έγιναν ένα δημόσιο οπτικό γεγονός. Αργότερα, με το Unsupervised στο MoMA, χρησιμοποίησε δεδομένα από τη συλλογή του μουσείου για να δημιουργήσει μια διαρκώς μεταβαλλόμενη εγκατάσταση εικόνας. Το κοινό καθηλώθηκε. Το έργο μπήκε στη μόνιμη συλλογή. Πολλοί επιμελητές το είδαν ως καθοριστική στιγμή για την AI art.
Κάποιοι κριτικοί, αντίθετα, είδαν κάτι άλλο: ένα τεράστιο, πανάκριβο, καλοφτιαγμένο ψηφιακό screensaver. Μια techno lava lamp. Ένα θέαμα χωρίς αρκετή σκέψη πίσω από το δέος του.
Αυτή η διαμάχη είναι χρήσιμη, γιατί δεν αφορά μόνο τον Αναδόλ. Αφορά ολόκληρη τη νέα σχέση της τέχνης με την τεχνολογία. Πόσο βάθος χρειάζεται ένα έργο όταν είναι τόσο εκθαμβωτικό; Πότε το immersive γίνεται πραγματικά συγκινητικό και πότε απλώς καθηλώνει το νευρικό σύστημα; Πότε η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται νέο καλλιτεχνικό μέσο και πότε γίνεται μηχανή παραγωγής εντυπωσιακών επιφανειών;
Το Dataland μπαίνει ακριβώς μέσα σε αυτό το ρήγμα. Δεν το αποφεύγει. Το μεγεθύνει.
Γιατί εδώ δεν έχουμε απλώς ένα έργο του Αναδόλ μέσα σε ένα μουσείο. Έχουμε ένα μουσείο σχεδιασμένο σαν να είναι ολόκληρο έργο του Αναδόλ. Έναν θεσμό φτιαγμένο πάνω στην ιδέα ότι η AI μπορεί να οργανώσει όχι μόνο εικόνες, αλλά εμπειρίες. Όχι μόνο οθόνες, αλλά περιβάλλοντα. Όχι μόνο δεδομένα, αλλά μια νέα μορφή αισθητηριακής πίστης.
Το Machine Dreams: Rainforest ξεκινά από τον Αμαζόνιο, αλλά δεν καταλήγει ακριβώς εκεί. Η ιδέα άρχισε να σχηματίζεται μετά από ταξίδι του Αναδόλ και της Ερκιλίτς στη Βραζιλία και τη συνάντησή τους με τους Yawanawá, έναν αυτόχθονα λαό της περιοχής. Η εμπειρία της μουσικής, της τελετουργίας, του δάσους, της πνευματικότητας και της οικολογικής μνήμης πέρασε στη δουλειά του Αναδόλ ως πρώτη ύλη για μια αλγοριθμική αφήγηση.
Το ερώτημα που θέτει ο ίδιος είναι απλό: δεν μπορούμε να πηγαίνουμε κάθε μέρα στο τροπικό δάσος. Μπορεί το τροπικό δάσος να έρθει σε εμάς;
Αυτή η φράση έχει όλη τη γοητεία και όλο το πρόβλημα του Dataland. Γιατί φυσικά υπάρχει κάτι συγκινητικό στην ιδέα ότι ένας αστικός θεατής στο Λος Άντζελες μπορεί να βρεθεί, έστω και μέσα από τεχνολογία, σε σχέση με ένα οικοσύστημα που απειλείται, με είδη που εξαφανίζονται, με ήχους και μορφές ζωής που δεν θα συναντήσει ποτέ. Υπάρχει κάτι σχεδόν παιδαγωγικό στην επιθυμία να φέρεις το δάσος μέσα στην πόλη.
Αλλά τι ακριβώς φέρνεις;
Τη φύση ή την πληροφορία της; Τη μνήμη της ή την προσομοίωσή της; Την οικολογική της αλήθεια ή μια υπερκορεσμένη αισθητική εκδοχή της, αρκετά όμορφη ώστε να προκαλεί δέος και αρκετά απομακρυσμένη ώστε να μην απαιτεί πολιτική δέσμευση;
Στο Dataland, ο Αμαζόνιος γίνεται φως, χρώμα, ήχος, άρωμα, projection, data painting, αισθητηριακό περιβάλλον. Γίνεται μια εμπειρία που μπορείς να κλείσεις σε εισιτήριο. Αυτό δεν είναι αναγκαστικά κακό. Αλλά είναι η μεγάλη αμηχανία της εποχής μας: η φύση επιστρέφει σε εμάς τη στιγμή ακριβώς που την έχουμε ήδη μετατρέψει σε data.
Το πιο δυνατό σημείο της έκθεσης φαίνεται να είναι το Infinity Room, ένας μεγάλος κύβος όπου ένα φιλμ οκτώ λεπτών παίζεται διαρκώς πάνω στους τοίχους, με καθρέφτες στο πάτωμα και στην οροφή. Εκεί εμφανίζεται ένα γυάλινο κολιμπρί, ένα «δέντρο σοφίας», τροπικά άνθη, περάσματα που ο Αναδόλ ονομάζει memory tunnels. Ο ίδιος μιλά για «αλγοριθμικό folklore», μια νέα μορφή αφήγησης όπου ο μύθος δεν μεταδίδεται προφορικά αλλά γεννιέται από τη συνάντηση δεδομένων, μηχανικής μάθησης και αισθητηριακής σκηνοθεσίας.
Η φράση είναι εξαιρετική γιατί περιγράφει κάτι πολύ μεγαλύτερο από την έκθεση. Η AI δεν θέλει πια μόνο να παράγει εικόνες. Θέλει να παράγει μύθους. Να δίνει στην τεχνολογία όχι μόνο χρηστικότητα, αλλά αύρα. Να μετατρέπει τον αλγόριθμο σε πνευματική εμπειρία, το αρχείο σε όραμα, τη βάση δεδομένων σε τελετή.
Εδώ το Dataland θυμίζει λιγότερο μουσείο και περισσότερο ναό νέας αισθητηριακής πίστης. Οι μαύροι χώροι, οι εκρήξεις χρώματος, η ανθρώπινη φιγούρα που μικραίνει μέσα σε ένα τεράστιο ψηφιακό δάσος, τα bracelets, οι αισθητήρες, τα αρώματα, οι οθόνες, ο ρομποτικός βραχίονας που ζωγραφίζει, όλα χτίζουν μια εμπειρία που δεν ζητά απλώς να τη δεις. Ζητά να μπεις μέσα της, να παραδοθείς, να αφήσεις το σώμα σου να γίνει μέρος της λειτουργίας της.
Αυτό είναι το μεγάλο άλμα και η μεγάλη ανησυχία.
Γιατί η τέχνη πάντα ζητούσε κάτι από το σώμα του θεατή. Ζητούσε συγκίνηση, προσοχή, χρόνο, δάκρυ, δέος, επιθυμία, σιωπή. Όμως τώρα το σώμα δεν συμμετέχει μόνο ως μάρτυρας. Συμμετέχει ως δεδομένο. Η συγκίνηση δεν μένει αόρατη. Γίνεται σήμα. Ο παλμός δεν είναι απλώς δικός σου. Είναι πληροφορία για το έργο.
Το Dataland λέει ότι τα προσωπικά δεδομένα των επισκεπτών θα διαγράφονται, εκτός αν οι ίδιοι ζητήσουν να τα κρατήσουν. Αυτή η διευκρίνιση είναι σημαντική, αλλά δεν εξαφανίζει το ερώτημα. Το ζήτημα δεν είναι μόνο τι θα κάνει το μουσείο με τα δεδομένα.
Είναι ότι ένα μουσείο χτίζεται εξαρχής πάνω στην ιδέα πως η εμπειρία της τέχνης μπορεί —και ίσως πρέπει— να γίνει βιομετρικά αναγνώσιμη.
Αυτό είναι που κάνει το Dataland τόσο σημερινό. Όχι μόνο το ότι χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη. Αυτό είναι σχεδόν αναμενόμενο πια. Το πραγματικά σημερινό είναι ότι μεταφέρει στο μουσείο μια λογική που ήδη κυβερνά την υπόλοιπη ζωή μας: η παρουσία γίνεται data, η προσοχή γίνεται data, το συναίσθημα γίνεται data, η διαδρομή μέσα στον χώρο γίνεται data, η αντίδραση του σώματος γίνεται data. Η διαφορά είναι ότι εδώ όλο αυτό δεν εμφανίζεται ως επιτήρηση, αλλά ως θαύμα.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του. Δεν έχουμε μπροστά μας μια ψυχρή μηχανή παρακολούθησης. Έχουμε ένα περιβάλλον που θέλει να μας συγκινήσει, να μας τυλίξει, να μας κάνει να νιώσουμε ότι συμμετέχουμε σε κάτι μεγαλύτερο. Έχουμε το πιο όμορφο πρόσωπο μιας νέας συνθήκης: της συνθήκης όπου η μέτρηση παρουσιάζεται ως σχέση.
Το έργο δεν σε καταγράφει, σου απαντά.
Δεν σε αναλύει, σε αισθάνεται.
Δεν σε μετατρέπει σε δεδομένο, σε ενσωματώνει.
Αυτό είναι το λεξιλόγιο της νέας τεχνολογικής τρυφερότητας. Και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή.
Γιατί μπορεί όντως να υπάρχει κάτι νέο εδώ. Μπορεί το Dataland να ανοίγει έναν δρόμο για μια τέχνη που δεν μένει σε δύο διαστάσεις, που δεν εγκλωβίζεται στο κάδρο ή στην οθόνη, που αξιοποιεί επιστήμη, οικολογία, μηχανική μάθηση, design, άρωμα, γεύση και αρχιτεκτονική για να δημιουργήσει ένα άλλο είδος πολιτισμικής εμπειρίας. Μπορεί ο Αναδόλ να είναι ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες που κατάλαβαν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα αλλάξει μόνο το πώς φτιάχνονται οι εικόνες, αλλά και το πού κατοικούν.
Μπορεί όμως και να βλέπουμε κάτι άλλο: τη γέννηση ενός μουσείου-θεάματος που ντύνει με οικολογική ευαισθησία, πνευματικότητα και τεχνολογικό δέος μια νέα αγορά εμπειριών. Ένα premium περιβάλλον όπου η φύση, η συγκίνηση και η συμμετοχή γίνονται αισθητικά προϊόντα υψηλής τεχνολογίας.
Το ενοχλητικό, αλλά και το ενδιαφέρον, είναι ότι δεν χρειάζεται να διαλέξουμε αμέσως. Το Dataland μπορεί να είναι και τα δύο.
Αυτό είναι το σημείο όπου η κριτική στον Αναδόλ συχνά γίνεται πολύ εύκολη. Ναι, υπάρχει στον κόσμο του κάτι υπερβολικά λείο, υπερβολικά εντυπωσιακό, υπερβολικά πρόθυμο να γίνει αγαπητό από μουσεία, εταιρείες, συλλέκτες, τεχνολογικούς χορηγούς και κοινό. Ναι, η γλώσσα γύρω από το έργο του μπορεί να ακουστεί σαν μείγμα πνευματικότητας, start-up αισιοδοξίας και πολυτελούς τεχνολογικού marketing. Ναι, η εικόνα του μπορεί να είναι τόσο όμορφη ώστε να γίνεται ύποπτη.
Αλλά αυτό δεν αρκεί για να τον απορρίψουμε. Γιατί η εποχή μας είναι ακριβώς έτσι: υπερβολικά όμορφη, υπερβολικά μεσολαβημένη, υπερβολικά μετρήσιμη, υπερβολικά γεμάτη από μηχανές που υπόσχονται να μας καταλάβουν. Αν η τέχνη θέλει να μιλήσει γι’ αυτό, ίσως πρέπει κάποτε να μοιάσει με αυτό. Να γίνει και η ίδια μηχανή, θέαμα, interface, αισθητηριακός πειρασμός, άβολη υπόσχεση.
Το Dataland δεν είναι σημαντικό επειδή λύνει το ερώτημα της AI art. Δεν το λύνει. Είναι σημαντικό επειδή το κάνει αρχιτεκτονική. Το βάζει σε κτίριο, σε εισιτήριο, σε δωμάτιο, σε βραχιόλι, σε άρωμα, σε σοκολάτα, σε ρομποτικό χέρι, σε τεχνητό δάσος. Παίρνει μια θεωρητική συζήτηση και τη μετατρέπει σε χώρο όπου μπορείς να περπατήσεις.
Και όταν μια ιδέα γίνεται χώρος, αρχίζει να έχει άλλη δύναμη.
Το Dataland δεν μας ρωτά απλώς αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει τέχνη. Αυτό είναι πια το πιο βαρετό ερώτημα. Μας ρωτά αν είμαστε έτοιμοι για μουσεία που θα λειτουργούν σαν οργανισμοί. Για έργα που θα αντιδρούν στο σώμα μας. Για εικόνες που θα γεννιούνται από τη σχέση μας μαζί τους. Για φύση που θα επιστρέφει όχι ως τόπος, αλλά ως αισθητηριακός υπολογισμός.
Και μας ρωτά κάτι ακόμη πιο δύσκολο: όταν ένα τεχνητό περιβάλλον μάς συγκινεί πραγματικά, πόση σημασία έχει ότι είναι τεχνητό;
Υπάρχει μια εικόνα στο project που συμπυκνώνει όλη αυτή την αμφισημία: το τεχνητό τροπικό τοπίο, καταπράσινο, υπερφωτισμένο, σχεδόν υπερβολικά όμορφο, με πουλιά και φυτά που μοιάζουν να έχουν βγει από όνειρο. Είναι εικόνα δέους. Είναι και εικόνα απώλειας. Γιατί όσο πιο πειστικό γίνεται το ψηφιακό δάσος, τόσο πιο έντονα θυμίζει ότι το πραγματικό δάσος βρίσκεται αλλού, απειλείται αλλού, καίγεται αλλού, κόβεται αλλού, καταγράφεται αλλού.
Ίσως το Dataland να μην είναι μόνο μουσείο του μέλλοντος. Ίσως είναι και μουσείο μιας απώλειας που δεν αντέχουμε να κοιτάξουμε χωρίς μεσολάβηση. Η AI μάς δίνει τον Αμαζόνιο χωρίς κουνούπια, χωρίς υγρασία, χωρίς πολιτική, χωρίς αποψίλωση, χωρίς θάνατο, χωρίς ενοχή — ή, πιο σωστά, με την ενοχή μεταμορφωμένη σε αισθητική εμπειρία.
Αλλά ίσως πάλι αυτή η εμπειρία να γεννήσει κάτι αληθινό. Μια στιγμή προσοχής. Μια σχέση. Μια συγκίνηση. Μια αίσθηση ότι η φύση δεν είναι έξω από την τεχνολογία, αλλά κάτι που πρέπει να ξανασκεφτούμε επειγόντως μέσα από αυτήν. Το Dataland κινείται ακριβώς σε αυτό το όριο: ανάμεσα στο οραματικό και στο ύποπτο, στο συγκινητικό και στο εμπορεύσιμο, στο οικολογικό και στο τεχνολογικά αυτάρεσκο.
Κι αυτό είναι που το κάνει ενδιαφέρον.
Στο τέλος, το Dataland δεν αρκείται να φτιάξει εικόνες με τεχνητή νοημοσύνη. Θέλει να φτιάξει έναν κόσμο όπου η τέχνη, η φύση, το σώμα και η μηχανή ανταλλάσσουν σήματα. Έναν κόσμο όπου το έργο δεν είναι πια σιωπηλό. Όπου η εικόνα δεν είναι πια σταθερή. Όπου ο θεατής δεν είναι πια απλώς θεατής.
Ο Ρεφίκ Αναδόλ θέλει να πιστέψουμε ότι αυτό είναι το μέλλον της τέχνης. Ίσως να έχει δίκιο. Ίσως πάλι να μας δείχνει το πιο εκθαμβωτικό πρόσωπο μιας εποχής που δεν μπορεί πια να ξεχωρίσει το θαύμα από την επεξεργασία δεδομένων.
Σε κάθε περίπτωση, το Dataland μοιάζει με ένα μέρος όπου η τέχνη δεν θέλει μόνο να σε συγκινήσει.
Θέλει να ξέρει πότε ακριβώς το κατάφερε.
με στοιχεία από ΝΥΤ
