Υπάρχουν μερικές απώλειες που ο χρόνος δεν τις «σβήνει», σαν αυτή του Μάνου Κατράκη ο οποίος πέθανε σαν σήμερα 2 Σεπτεμβρίου το 1984. Ο εκλιπών, ένας από τους σημαντικότερους ηθοποιούς που ανέδειξε το ελληνικό θέατρο και ο κινηματογράφος, άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 76 ετών, έχοντας δώσει μέχρι το τέλος τη δική του μάχη με τον καρκίνο του πνεύμονα.
Με τη χαρακτηριστική στεντόρεια φωνή, το επιβλητικό παρουσιαστικό και ένα υποκριτικό ύφος που βασιζόταν περισσότερο στη δύναμη και το βίωμα παρά στην επιτήδευση, ο Κατράκης υπήρξε μία από τις εμβληματικότερες μορφές του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου.
Δεν ήταν όμως μόνο η καλλιτεχνική του πορεία που τον ξεχώρισε. Η ζωή του ήταν γεμάτη δυσκολίες, πολιτικές διώξεις, εξορία, οικονομικές στερήσεις και διαρκή αγώνα για να παραμείνει όρθιος και να υπηρετεί την τέχνη του.
Και ανάμεσα στις πολλές ιστορίες που συνοδεύουν την κινηματογραφική του διαδρομή υπάρχει και μία που εξακολουθεί να συζητείται μέχρι σήμερα: η απόφασή του να αρνηθεί να γυρίσει ερωτικές και γυμνές σκηνές με τη Ζωή Λάσκαρη.
Από την Κρήτη στην Αθήνα
Ο Μάνος Κατράκης γεννήθηκε στις 14 Αυγούστου 1908 στο Καστέλι Κισάμου της Κρήτης. Ήταν το μικρότερο από τα πέντε παιδιά της οικογένειάς του.
Σε μικρή ηλικία η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα, αναζητώντας καλύτερες συνθήκες ζωής. Ο νεαρός Κατράκης αρχικά ασχολήθηκε με το ποδόσφαιρο, όμως η υποκριτική ήταν εκείνη που τελικά τον κέρδισε.
Η πρώτη του θεατρική εμφάνιση ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του 1920, ενώ πολύ γρήγορα άρχισε να χτίζει μια αξιοσημείωτη καριέρα στη σκηνή και στον κινηματογράφο.
Το 1931 εντάχθηκε στο Εθνικό Θέατρο, όπου συνεργάστηκε με κορυφαίες προσωπικότητες της εποχής, μεταξύ των οποίων ο Αιμίλιος Βεάκης, ο Αλέξης Μινωτής και η Κατίνα Παξινού.
Η πορεία του όμως δεν ήταν γραμμική. Ο Κατράκης δεν υπήρξε απλώς ένας ηθοποιός που γνώρισε την επιτυχία. Βρέθηκε αντιμέτωπος με πολιτικές διώξεις και εξορίες, γεγονός που επηρέασε καθοριστικά τόσο τη ζωή όσο και την καριέρα του.
Ο πόλεμος, η Κατοχή και η εξορία
Το 1940 ο Κατράκης επιστρατεύτηκε και πολέμησε στο μέτωπο εναντίον των Ιταλών. Μετά την επιστροφή του βρέθηκε στη δίνη της Κατοχής και, στη συνέχεια, των πολιτικών συγκρούσεων που σημάδεψαν τη μεταπολεμική Ελλάδα.
Το 1946, σύμφωνα με τα βιογραφικά στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί για τη ζωή του, του ζητήθηκε να υπογράψει δήλωση μετανοίας. Εκείνος αρνήθηκε και ακολούθησε μια πολυετής περίοδος εξορίας.
Η επιστροφή του στην Αθήνα δεν σήμαινε και επιστροφή στην κανονικότητα. Τα πολιτικά του φρονήματα συνέχισαν να λειτουργούν ως εμπόδιο στην επαγγελματική του αποκατάσταση και ο ηθοποιός χρειάστηκε να αναζητήσει άλλους τρόπους για να επιβιώσει.
Παρά τις δυσκολίες, δεν εγκατέλειψε το θέατρο.
Το 1954 δημιούργησε το Εθνικό Λαϊκό Θέατρο, ενώ για χρόνια συνέχισε να πρωταγωνιστεί και να περιοδεύει. Η σχέση του με το θέατρο παρέμεινε βαθιά προσωπική και ουσιαστική.
Ο Κατράκης στον ελληνικό κινηματογράφο
Παράλληλα με το θέατρο, ο Μάνος Κατράκης εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους κινηματογραφικούς ηθοποιούς της εποχής.
Η φιλμογραφία του περιλαμβάνει δεκάδες ταινίες, ενώ συνεργάστηκε με σημαντικούς σκηνοθέτες και πρωταγωνίστησε σε έργα που άφησαν το δικό τους αποτύπωμα στον ελληνικό κινηματογράφο.
Ανάμεσα στις ταινίες στις οποίες συμμετείχε βρίσκονται η «Ηλέκτρα», το «Χώμα Βάφτηκε Κόκκινο», η «Ιστορία μιας Ζωής», το «Ορατότης Μηδέν», η «Κατάχρησις Εξουσίας», η «Δίκη των Δικαστών» και πολλές ακόμη.
Ήταν ένας ηθοποιός που μπορούσε να υποδυθεί τον αυστηρό, τον σκληρό, τον άνθρωπο της εξουσίας, τον πατέρα, τον αγωνιστή, τον άνθρωπο του λαού. Η παρουσία του στην οθόνη ήταν σχεδόν πάντα επιβλητική.
Και όμως, παρά την έντονη κινηματογραφική του παρουσία, υπήρχε ένα όριο που δεν θέλησε να ξεπεράσει.
Γιατί ο Μάνος Κατράκης αρνήθηκε να κάνει γυμνές σκηνές με τη Ζωή Λάσκαρη
Η ιστορία αφορά στην ταινία «Ιστορία μιας Ζωής», σε σκηνοθεσία Γιάννη Δαλιανίδη, με πρωταγωνιστές τον Μάνο Κατράκη και τη Ζωή Λάσκαρη.
Η Λάσκαρη βρισκόταν τότε στην απόλυτη ακμή της. Ήταν μόλις 24 ετών και ήδη ένα από τα μεγαλύτερα αστέρια του ελληνικού κινηματογράφου. Ο Κατράκης, από την άλλη, ήταν 58 ετών.
Όταν ο Γιάννης Δαλιανίδης έστειλε στον Κατράκη το σενάριο, ο ηθοποιός διαπίστωσε ότι περιλάμβανε αρκετές ερωτικές σκηνές ανάμεσα στον ίδιο και τη νεαρή πρωταγωνίστρια.
Η αντίδρασή του ήταν άμεση.
Σύμφωνα με τις δημοσιευμένες μαρτυρίες για την υπόθεση, επέστρεψε το σενάριο στον Δαλιανίδη, χαρακτηρίζοντας απαράδεκτες τις συγκεκριμένες σκηνές και ξεκαθαρίζοντας ότι δεν θα δεχόταν να τις γυρίσει. Ο λόγος δεν ήταν ότι ο Κατράκης αρνούνταν γενικά να υπηρετήσει τις ανάγκες ενός ρόλου. Ήταν η συγκεκριμένη περίπτωση που θεωρούσε προβληματική.
Η μεγάλη διαφορά ηλικίας ανάμεσα στους δύο ηθοποιούς ήταν για εκείνον καθοριστική. Ο ίδιος θεωρούσε ότι στα 58 του χρόνια δεν ήταν σωστό να γυρίσει ερωτικές σκηνές με μια ηθοποιό 24 ετών.
Χαρακτηριστική είναι η φράση που του αποδίδεται σε δημοσιεύματα για την υπόθεση: «Ντροπή, εγώ είμαι 58 ετών κι εκείνη 24».
Παράλληλα, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, θεωρούσε ότι οι συγκεκριμένες σκηνές δεν ήταν απαραίτητες για την εξέλιξη της ιστορίας και δεν πρόσθεταν κάτι ουσιαστικό στην πλοκή. Η θέση του ήταν τόσο ξεκάθαρη ώστε ο Δαλιανίδης, ο οποίος τον θεωρούσε ιδανικό για τον συγκεκριμένο ρόλο, τελικά υποχώρησε.
Οι επίμαχες σκηνές αφαιρέθηκαν και η ταινία γυρίστηκε χωρίς τις γυμνές και τολμηρές σκηνές που αρχικά προβλέπονταν μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών. Παρέμειναν μόνο πιο τρυφερές στιγμές μεταξύ των χαρακτήρων.
Έτσι, ο Κατράκης έγινε μία από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις ηθοποιού που έβαλε τα προσωπικά του όρια πάνω από τις απαιτήσεις ενός ρόλου.
Η σχέση του με τη Λάσκαρη δεν τελείωσε εκεί
Παρά την άρνησή του να γυρίσει ερωτικές σκηνές μαζί της, ο Μάνος Κατράκης και η Ζωή Λάσκαρη συνεργάστηκαν και σε άλλες ταινίες.
Μάλιστα, υπάρχει μεταγενέστερη ταινία στην οποία οι δύο ηθοποιοί εμφανίζονται μαζί σε μια ιδιαίτερα διαφορετική σκηνή.
Στην ταινία «Αυτοί που Μίλησαν με τον Θάνατο» του 1970, ο Κατράκης υποδύεται τον διερμηνέα των Γερμανών κατακτητών και η Λάσκαρη εμφανίζεται μπροστά του κατά τη διάρκεια της ανάκρισης. Η σκηνή είναι σκληρή και δραματική, όχι ερωτική.
Ο άνθρωπος πίσω από τον ηθοποιό
Ο Μάνος Κατράκης δεν ήταν απλώς ένας πρωταγωνιστής της μεγάλης οθόνης.
Ήταν ένας άνθρωπος που πέρασε από τη φτώχεια, τον πόλεμο, την Κατοχή, την εξορία, τις πολιτικές διώξεις και τις επαγγελματικές δυσκολίες, χωρίς να εγκαταλείψει την τέχνη του.
Η πολιτική του τοποθέτηση είχε κόστος. Η εξορία τον απομάκρυνε για χρόνια από τη ζωή που είχε δημιουργήσει, ενώ μετά την επιστροφή του χρειάστηκε να ξαναχτίσει την επαγγελματική του πορεία.
Κι όμως, κατάφερε να επιστρέψει στη σκηνή και στην οθόνη και να δημιουργήσει μια καριέρα που άντεξε στον χρόνο.
Η ΕΡΤ, στο αρχειακό αφιέρωμα της εκπομπής «Μονόγραμμα» για τον Κατράκη, παρουσιάζει τη ζωή του μέσα από δύο βασικούς άξονες: την προσωπική και την επαγγελματική του διαδρομή, με ιδιαίτερη αναφορά στα χρόνια της εξορίας και στις πολιτικές του πεποιθήσεις.
Μέχρι το τέλος πάνω στη σκηνή
Ακόμη και όταν η υγεία του είχε πλέον επιβαρυνθεί σοβαρά, ο Κατράκης δεν απομακρύνθηκε από την υποκριτική.
Ένα από τα τελευταία μεγάλα κινηματογραφικά του έργα ήταν το «Ταξίδι στα Κύθηρα» του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Ο ηθοποιός συμμετείχε στα γυρίσματα ενώ ήδη έδινε τη μάχη με τον καρκίνο του πνεύμονα
Ο Μάνος Κατράκης δεν έγινε ποτέ «ακόμη ένας» ηθοποιός
Τέσσερις δεκαετίες και πλέον μετά τον θάνατό του, ο Μάνος Κατράκης παραμένει μια ξεχωριστή μορφή του ελληνικού πολιτισμού.
Η φωνή του, το βλέμμα του, η επιβλητική του παρουσία και κυρίως η προσωπική του διαδρομή τον τοποθέτησαν σε μια κατηγορία ηθοποιών που δεν περιορίζονται στους ρόλους που έπαιξαν.
Σήμερα, 42 χρόνια μετά τον θάνατό του, το όνομά του εξακολουθεί να παραμένει συνώνυμο μιας ολόκληρης εποχής του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου.
