Σήμερα όλη η ανθρωπότητα γιορτάζει την Ποίηση, την σπουδαιότερη ίσως των τεχνών του λόγου, καθώς το 1999 η Εκπαιδευτική Επιστημονική και Πολιτιστική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών, ανακήρυξε την 21η κάθε Μάρτη ως Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, «με στόχο να υποστηρίξει τη γλωσσική πολυμορφία μέσω της ποιητικής έκφρασης και να αυξήσει την ευκαιρία να ακουστούν οι γλώσσες που απειλούνται με εξαφάνιση».
Σκοπός της είναι να προωθήσει την ανάγνωση, τη γραφή, τη δημοσίευση και διδασκαλία της ποίησης σε όλο τον κόσμο και, όπως λέει η αρχική διακήρυξη της UNESCO, «να προσφέρει νέα αναγνώριση και ώθηση στα εθνικά, περιφερειακά και διεθνή κινήματα ποίησης».
Με το παρόν κείμενο, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε θεωρητικά το ιδιαίτερο αυτό λογοτεχνικό είδος έκφρασης του ανθρώπου, προσεγγίζοντας τον ορισμό του όρου «ποίηση», το ρόλο της στη ζωή του ανθρώπου και το σκοπό τής ύπαρξής της στις ανθρώπινες κοινωνίες.
Τι είναι η ποίηση
Η ποίηση είναι ένα σύνθετο και πολύμορφο λογοτεχνικό είδος, που εισάγει μια διαφορετική χρήση του λόγου, διακριτή από τον πεζό, αξιοποιεί τη φαντασία, διεγείρει τη σκέψη και το συναίσθημα μέσα από τη χρήση λογοτεχνικών μέσων, όπως είναι οι μεταφορές, τα σύμβολα και η νοερή απεικόνιση ή αναπαράσταση.
Η ποίηση είναι μια μορφή τέχνης που εκφράζεται μέσω του λόγου, χρησιμοποιεί τη γλώσσα με έναν ιδιαίτερο τρόπο, την ένταση των ήχων, τους ρυθμούς, την αρμονία (είτε με τη μορφή του μέτρου και της ομοιοκαταληξίας, είτε με τη μορφή του ελεύθερου στίχου), για να δημιουργήσει μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα, στην οποία θα προκαλέσει τις αισθήσεις και θα μεταφέρει συναισθήματα στον αναγνώστη ή τον ακροατή, συμβάλλοντας έτσι στην ποιητική εμπειρία του.
Παράλληλα, οι εικόνες που δημιουργούνται μέσα από τη γλώσσα και τη φαντασία του ποιητή είναι ένα κρίσιμο στοιχείο της ποίησης, καθώς βοηθούν τον αναγνώστη να βιώσει τα συναισθήματα και τις σκέψεις που εκφράζονται από τον ποιητή.
Είναι μια μορφή λόγου που διαφέρει από τον πεζό, καθώς δίνει έμφαση στην καλλιτεχνική διαμόρφωση του κειμένου και όχι στην απλή περιγραφή.
Ο ρόλος της ποίησης
Η ποίηση, ως τέχνη του λόγου, έχει αναγνωριστεί διαχρονικά ως μία από τις υψηλότερες μορφές πολιτισμικής και διανοητικής δημιουργίας, που συνέβαλε και συμβάλλει στην ανάπτυξη και προαγωγή του ανθρώπου ως ύπαρξη.
Η ποίηση, ως μια από τις παλαιότερες μορφές τέχνης, έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού. Μέσα από την ποιητική γλώσσα, οι άνθρωποι εκφράζουν συναισθήματα, ιδέες και εμπειρίες, που συχνά είναι δύσκολο να αποδοθούν με άλλο τρόπο. Η ποίηση επιτρέπει την εξερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης, την κατανόηση των συναισθηματικών αποχρώσεων και τη διαμόρφωση βαθύτερων εννοιών για τον κόσμο γύρω μας.
Επιπλέον, η ποίηση καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την αισθητική αντίληψη και την ενσυναίσθηση. Οι αναγνώστες καλούνται να ερμηνεύσουν τα νοήματα, να ανακαλύψουν τις υπονοούμενες έννοιες και να αναγνωρίσουν την ομορφιά και την αρμονία του ποιητικού λόγου. Αυτή η διαδικασία ενισχύει την ικανότητα για σκέψη και δημιουργικότητα.
Τέλος, η ποίηση έχει τη δύναμη να ενώνει τους ανθρώπους, να τους συνδέει με κοινές εμπειρίες και συναισθήματα. Μέσα από την ποίηση, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τους άλλους και να ανακαλύψουμε κοινά σημεία σε διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές.
Ορισμός της ποίησης
Η ποίηση είναι μια σύνθετη μορφή τέχνης που έχει απασχολήσει διαχρονικά, φιλοσόφους, λογοτέχνες και καλλιτέχνες. Πέρα από την περιγραφή των χαρακτηριστικών ενός ποιήματος, δεν υπάρχει ένας και μοναδικός ορισμός, για την ποίηση.
Σύμφωνα με ένα διαχρονικό κείμενο του ποιητή και κριτικού του Μεσοπολέμου, Κλέωνα Παράσχου, «ενιαίος ορισμός της ποιήσεως δεν υπάρχει, αφού και η ποίηση δεν είναι μία, αλλά κάθε εποχή έχει μια δική της έννοια της ποιήσεως».
Η ποίηση δεν είναι μονάχα ο έμμετρος ή ο μουσικός λόγος. Είναι μαζί πολλά άλλα συστατικά, όπως το αίσθημα ή ο στοχασμός που τα ζήσαμε βαθιά κι επίμονα, το συναίσθημα που δόνησε έντονα την ψυχή μας και που προχώρησε και πιο βαθιά μέσα μας.
«Ποίηση είναι ένα βίωμα, ένα βαθύ ψυχικό γεγονός που έγινε μαγικός λόγος, που μπόρεσε να εναποθέσει την ουσία του, να μεταμορφώσει την ουσία του σε λέξεις (…) Και όταν ο λόγος δεν έχει καμιά μουσική φθογγική σύσταση και όταν δεν παραλλάζει παρά μόνο σχεδόν στη διάταξή του από τον πεζό, είναι ποίηση…», καταλήγει στις σκέψεις του ο Κλέων Παράσχος, αφήνοντας όμως ανοιχτό το ζήτημα του ορισμού της ποίησης, σημειώνοντας: «Προσπαθούμε να πιάσουμε κάτι άπιαστο, να βρούμε το λεκτικό ισοδύναμο ενός μυστηρίου, να ορίσουμε ένα μυστήριο».
«Ατελής ορισμός»
Πολλοί φιλόσοφοι και ποιητές -όλων των εποχών- προσπάθησαν να δώσουν τον ορισμό της ποίησης. Ο καθένας από την δική του πλευρά, εποχή, βίωμα. Όλοι καταλήγουν στην ίδια διαπίστωση, ότι κάθε ορισμός που έχει δοθεί για την ποίηση, ήταν και είναι ατελής!
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η ποίηση μπορεί να θεωρηθεί ως «μια τέχνη που αναπαριστά, αλλά και διαμορφώνει, γεγονότα και λόγους», ενώ σύμφωνα με τον Πλάτωνα, «η ποίηση μπορεί να έχει μια πνευματική και μεταφυσική διάσταση».
Ο νομπελίστας ποιητής Γιώργος Σεφέρης τονίζει πως «η ποίηση είναι εκείνος ο εαυτός μας που δεν κοιμάται ποτέ», ενώ ο Γιάννης Ρίτσος μας λέει πως «πολλοί στίχοι είναι σαν πόρτες κλειστές σ’ ερημωμένα σπίτια και πόρτες ανοιχτές σε ήμερες συγυρισμένες ψυχές».
Ο άλλος νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης ανοίγει τον ορισμό σε νέα πεδία λέγοντας πως «η ποίηση αρχίζει εκεί όπου αρχίζει να ηττάται ο θάνατος», ενώ ο Κώστας Καρυωτάκης μας πηγαίνει αλλού υποστηρίζοντας πως «η ποίηση είναι το καταφύγιο που φθονούμε».
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης εξομολογείται πως «η ποίηση δεν είναι ο τρόπος να μιλήσουμε, αλλά ο καλύτερος τοίχος να κρύψουμε το πρόσωπό μας», αναφερόμενος στις δύσκολες μεταπολεμικές εποχές που έζησε και για τις οποίες έγραψε ποίηση. Κι αλλού υποστηρίζει πως στην ποίηση «σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις να μην τις παίρνει ο άνεμος».
«Η ποίηση δεν είναι παρά ένας μεγεθυντικός φακός της πραγματικότητας», λέει ο Νικηφόρος Βρεττάκος, για τον Εμπειρίκο «η ποίησις είναι ανάπτυξις στίλβοντος ποδηλάτου», ενώ ο Τάσος Λειβαδίτης θεωρεί πως «η ποίηση είναι ένα αίνιγμα από συνηθισμένα λόγια. Η αληθινή ποίηση δεν είναι ανακάλυψη μα αποκάλυψη».
«Η ομορφιά καραδοκεί. Αν είμαστε ευαίσθητοι, θα την αισθανθούμε μέσα στην ποίηση όλων των γλωσσών», λέει ο Μπόρχες, για τον Πόε «η ποίηση είναι σκέψεις που αναπνέουν και λέξεις που καίνε», ενώ ο Λόρκα υποστηρίζει πως «κανένας ποιητής δεν ξέρει τι είναι ποίηση».
Ας κλείσουμε αυτή την αναφορά μας στην ποίηση, με μερικούς στίχους του Γιώργη Παυλόπουλου:
«Η Ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή.
Πολλοί κοιτάζουν μέσα
χωρίς να βλέπουν τίποτα
και προσπερνούνε.
Όμως μερικοί κάτι βλέπουν,
το μάτι τους αρπάζει κάτι
και μαγεμένοι πηγαίνουνε να μπουν…».
ΓΙΑΝΝΗΣ Α. ΓΚΑΤΖΙΚΟΣ
– Δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΑ
– Μέλος της Ένωσης Συγγραφέων νομού Καρδίτσας
