Από το βιβλίο «ΜΑΓΝΗΣΙΑ» του Γ. Σύρου – Φωτογρ. Γ. Γεροντόπουλος
Η περιοχή φέρεται να κατοικήθηκε από τις αρχές της μέσης νεολιθικής περιόδου κατά τα μέσα της 4ης χιλιετίας. Κατά την αρχαϊκή εποχή ένα πέπλο αχλύος καλύπτει τον τόπο, ωστόσο κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. αρχίζει να αναδύεται η πόλη. Κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. δε, καθιερώνεται το όνομα Θήβαι, λόγω του συνοικισμού κοινοτήτων, όπως καταδεικνύει ο πληθυντικός αλλά και οι αναφορές του Διόδωρου Σικελιώτη. Ίσως οι Θήβαι ήταν αποτέλεσμα συνοικισμού των γειτονικών πόλεων Φυλάκης και Πυράσου, ο οποίος έλαβε χώρα στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Κατά τον Στράβωνα, οι Φθιώτιδες Θήβαι ευρίσκοντο στο Κρόκιο Πεδίο. Για την ακρίβεια ευρίσκοντο πλησίον των σημ. Μικροθηβών, σε απόσταση οκτώ (8) χιλιομέτρων από την ακτή. Οι Θήβαι αυτές ονομάστηκαν «Φθιώτιδες» προς αντιδιαστολή των Θηβών της Βοιωτίας και των Θηβών της Αιγύπτου, καθώς ανήκαν στην περιοχή της Αχαΐας Φθιώτιδος. Άκμασαν αρκετά μετά την εποχή του Ομήρου, γι’ αυτό και ο ποιητής δεν τις αναφέρει. Ήταν στην ουσία κέντρο ελληνιστικό, ενώ εξακολούθησε να ακμάζει κατά την ρωμαϊκή περίοδο. Κατά τον 2ο αιώνα έπεσε σε παρακμή, δίνοντας την σκυτάλη στην παραθαλάσσια εκδοχή της, στις «Χριστιανικές» Φθιώτιδες Θήβες.
Την πόλη περιέβαλε το Αθαμάντιο Πεδίο, πεδιάδα ιδιαιτέρως εύφορη. Ονομαζόταν έτσι λόγω του μυθικού γενάρχη που συνδέθηκε με την περιοχή της Αχαΐας Φθιώτιδος και την Άλο του Αθάμαντος. Η πεδιάδα πέριξ των Φθιωτίδων Θηβών ονομαζόταν και Κροκωτό ή Κρόκιο Πεδίο. Οι Φθιώτιδες Θήβαι ήταν χτισμένες στον λόφο «Κάστρο», στην βόρεια πλευρά των σημ. Μικροθηβών και διέθεταν ακρόπολη. Η τοποθεσία προσέφερε σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα στην πόλη, αφού επέβλεπε ολόκληρη την πεδιάδα.
Οι Φθιώτιδες Θήβαι είχαν επίνειο την άλλοτε ομηρική και παραθαλάσσια πόλη της Πυράσου. Συνεπώς όταν ο Φίλιππος Β΄ αφαίρεσε το λιμάνι των Παγασών από τους Φεραίους το 352 π.Χ., τότε αυτοί εστράφησαν προς τις Φθιώτιδες Θήβες και στο λιμάνι της Πυράσου.
Το 302 π.Χ. οι Φθιώτιδες Θήβες κόβουν δικό τους νόμισμα με την μορφή του Τρωικού Ήρωα Πρωτεσιλάου.
Η πόλη φέρεται να διέθετε αρχαϊκό ιερό της Αθηνάς Πολιάδος (6ος π.Χ. – 2ος αιώνας μ.Χ.) στην Ακρόπολη, του Ασκληπιού (4ος – 1ος αιώνας π.Χ.) και του Πρωτεσιλάου, ενώ μαρτυρείται και λατρεία της Αρτέμιδος και Δήμητρας.
Στους ελληνιστικούς χρόνους άρχισε να σημειώνει αλματώδη πρόοδο, ωστόσο οι πολεμικές ενέργειες του Φιλίππου Ε΄ ανέκοψαν την ανάπτυξή της. Μετά από πολιορκία δύο περίπου εβδομάδων το 217 π.Χ., ο Μακεδών βασιλεύς κατέλαβε τις Φθιώτιδες Θήβες και τις κατέστρεψε. Απέπεμψε δε όλους τους κατοίκους της και εγκατέστησε Μακεδόνες· επιχείρησε δε – ανεπιτυχώς ωστόσο – να την μετονομάσει σε «Φιλίππου πόλιν». Έκτοτε αρχίζει η παρακμή της, ενώ αντιθέτως αρχίζει να ακμάζει η νεοϊδρυθείσα Δημητριάς, ως αποκλειστικός λιμήν.
Ήδη από τους μακεδονικούς χρόνους, οι κάτοικοι της πόλεως άρχισαν να μεταφέρονται στην περιοχή της Πυράσου, δηλαδή στην σημ. Νέα Αγχίαλο. Τον 1ο αιώνα μ.Χ. ο Στράβων αναφέρει ότι «αι (Φθιώτιδες) Θήβαι» είναι μια άσημη πόλη πάνω στον λόφο. Στο δε εγκαταλελειμμένο αρχαίο λιμάνι της Πυράσου ιδρύονται οι (νέες) Φθιώτιδες Θήβαι, οι οποίες θα αρχίζουν σταδιακώς να ακμάζουν, μέσα από το νέο πρίσμα της χριστιανικής φιλοσοφίας, αφήνοντας μέχρι και σήμερα το δικό τους αποτύπωμα στην ιστορία των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων. Η νέα αυτή πόλη που ευρίσκεται, όπως είπαμε, μέσα στην σημ. Νέα Αγχίαλο, καλείται συμβατικώς «Χριστιανικές» / Παραλιακές Φθιώτιδες Θήβαι.
Το περιώνυμο αρχαίο Θέατρο των Φθιωτίδων Θηβών είναι χτισμένο στην πλαγιά του λόφου «Κάστρο». Είχε μέγιστη χωρητικότητα 3.000 θεατών και φιλοξενούσε θεατρικές παραστάσεις αρχαίου δράματος καθώς και μουσικούς αγώνες. Οι διονυσιακές τελετές ήταν ο πυρήνας του Θεάτρου στην Ελλάδα. Μέχρι πρότινος ίσχυε η άποψη πως κατασκευάστηκε στα ελληνιστικά χρόνια, ενώ στα ρωμαϊκά υπέστη σημαντικές αλλαγές για να υποστηρίξει δρώμενα αρένας, δηλαδή αγώνες μονομάχων και θηριομαχίες. Ωστόσο σύγχρονες έρευνες καταδεικνύουν ότι είναι ρωμαϊκό, καθώς φέρεται να έχει ανεγερθεί επί ρωμαϊκού υποστρώματος (έχουν ανακαλυφθεί ρωμαϊκές παραστάσεις).
