O νέος ρόλος των θαλάσσιων στενών στην εποχή μας

Σύνταξη : Πολυδεύκης Παπαδόπουλος

Πώς μπορούν λίγα μίλα θάλασσας να επηρεάσουν την παγκόσμια οικονομία, τις τιμές της ενέργειας και τις γεωπολιτικές ισορροπίες ; Στη σειρά podcasts «Διεθνής Ματιά», που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNewsRadio και το ERTecho, εξετάζεται ο καθοριστικός ρόλος των διεθνών θαλάσσιων στενών και διωρύγων, από το Ορμούζ και το Μπαμπ ελ Μαντέμπ έως τη Μαύρη Θάλασσα και τη Διώρυγα του Σουέζ. Αναλύεται γιατί, σε μια εποχή υβριδικών συγκρούσεων, η απειλή κατά της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας μπορεί να έχει παγκόσμιες οικονομικές συνέπειες, αυξάνοντας το κόστος μεταφορών, επηρεάζοντας τις ενεργειακές αγορές και δοκιμάζοντας τις εφοδιαστικές αλυσίδες.

Για περισσότερους από τρεις αιώνες, η κυριαρχία στις θάλασσες υπήρξε συνώνυμη της οικονομικής και στρατηγικής ισχύος. Στον 21ο αιώνα, όμως, η σημασία της δεν μετριέται πλέον μόνο από το μέγεθος των στόλων ή τον έλεγχο των ωκεανών, αλλά σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητα ελέγχου ορισμένων στενών θαλάσσιων περασμάτων, των γνωστών διεθνώς ως chokepoints (σημείων ασφυξίας). Από αυτά διέρχεται η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου, της μεταφοράς ενέργειας και των εφοδιαστικών αλυσίδων που τροφοδοτούν τη διεθνή οικονομία. Όταν κάποιο από αυτά διαταράσσεται, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στις γειτονικές χώρες· μεταφέρονται σχεδόν ακαριαία στις τιμές της ενέργειας, στο κόστος των μεταφορών, στον πληθωρισμό και τελικά στην καθημερινότητα δισεκατομμυρίων ανθρώπων.

Στον παγκόσμιο χάρτη ξεχωρίζουν τα Στενά του Ορμούζ, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ στην Ερυθρά, η Διώρυγα του Σουέζ, τα Στενά της Μαλάκας μεταξύ Μαλαισίας-Ινδονησίας και μετά της Σιγκαπούρης, το Γιβραλτάρ, ο Βόσπορος και τα Δαρδανέλια, η Διώρυγα του Παναμά, αλλά και λιγότερο προβεβλημένα περάσματα με επίσης μεγάλη στρατηγική αξία, όπως το Στενό της Μοζαμβίκης και το Στενό του Τόρες. Το πρώτο, ανάμεσα στη Μαδαγασκάρη και τη νοτιοανατολική Αφρική, αποτελεί κρίσιμο διάδρομο για τα δεξαμενόπλοια που παρακάμπτουν το Σουέζ μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας, ιδιαίτερα όταν η Ερυθρά Θάλασσα καθίσταται επικίνδυνη. Το δεύτερο, ανάμεσα στην Αυστραλία και την Παπούα Νέα Γουινέα, είναι ένα από τα λίγα ασφαλή περάσματα που συνδέουν τον Ειρηνικό με τον Ινδικό Ωκεανό για πολλά εμπορικά πλοία, αποκτώντας ολοένα μεγαλύτερη σημασία στο πλαίσιο του στρατηγικού ανταγωνισμού Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας στον Ινδο-Ειρηνικό.

Η διεθνής ναυσιπλοΐα προστατεύεται θεωρητικά από ένα ισχυρό νομικό πλαίσιο. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας κατοχυρώνει το δικαίωμα της «ελεύθερης διέλευσης» στα διεθνή στενά, ενώ στις τεχνητές διώρυγες εφαρμόζονται ειδικές διεθνείς συμφωνίες. Π.χ. η Διώρυγα του Σουέζ, βάσει της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης του 1888, οφείλει να παραμένει ανοικτή σε όλα τα εμπορικά πλοία ανεξαρτήτως σημαίας, ενώ η Διώρυγα του Παναμά λειτουργεί με καθεστώς μόνιμης ουδετερότητας. Στο Βόσπορο και τα Δαρδανέλια, αντίθετα, η Σύμβαση του Μοντρέ του 1936 επιβάλλει ειδικούς περιορισμούς κυρίως στη διέλευση πολεμικών πλοίων, αποτυπώνοντας τον ιδιαίτερο γεωπολιτικό χαρακτήρα της Μαύρης Θάλασσας.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, αποδεικνύει ότι το διεθνές δίκαιο δεν αρκεί από μόνο του για να εξασφαλίσει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Σήμερα, η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η νομική απαγόρευση διέλευσης, αλλά η δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου η διέλευση καθίσταται εξαιρετικά επικίνδυνη ή οικονομικά ασύμφορη. Στα Στενά του Ορμούζ, οι επανειλημμένες απειλές του Ιράν για περιορισμό ή αποκλεισμό της ναυσιπλοΐας, σε συνδυασμό με την έντονη στρατιωτική παρουσία στην περιοχή, επηρεάζουν μια θαλάσσια αρτηρία από την οποία διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου.

Ανάλογη είναι η κατάσταση στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Οι επιθέσεις των Χούθι εναντίον εμπορικών πλοίων έχουν μετατρέψει την Ερυθρά Θάλασσα σε ζώνη υψηλού κινδύνου, αναγκάζοντας μεγάλο μέρος της διεθνούς ναυτιλίας να εγκαταλείψει τη διαδρομή μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και να επιλέξει τον πολυήμερο περίπλου της Αφρικής.

Παράλληλα, η Μαύρη Θάλασσα αναδεικνύεται σε ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένας πόλεμος μπορεί να μεταβάλει ριζικά τις συνθήκες της εμπορικής ναυσιπλοΐας χωρίς να επιβληθεί τυπικός ναυτικός αποκλεισμός. Οι ουκρανικές επιθέσεις εναντίον πλοίων και λιμενικών υποδομών που εξυπηρετούν ρωσικά συμφέροντα, αλλά και σε μικρότερο βαθμό οι ρωσικές επιθέσεις κατά της ουκρανικής ναυτιλιακής δραστηριότητας, έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον διαρκούς κινδύνου. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου για τα πλοία που δραστηριοποιούνται στη Μαύρη Θάλασσα έχουν εκτοξευθεί σε επίπεδα που σε ορισμένες περιπτώσεις προσεγγίζουν αύξηση έως και 5.000% σε σχέση με τις προπολεμικές συνθήκες, ενώ ακόμη και στην Ερυθρά Θάλασσα οι αντίστοιχες αυξήσεις έχουν φθάσει περίπου το 1.500%. Πρόκειται για οικονομικές επιβαρύνσεις που μετακυλίονται τελικά στο κόστος των μεταφορών, των πρώτων υλών και των καταναλωτικών αγαθών σε ολόκληρο τον κόσμο.

Όλα αυτά αποδεικνύουν ότι τα μεγάλα θαλάσσια περάσματα δεν αποτελούν πλέον μόνο εμπορικές αρτηρίες, αλλά και εργαλεία άσκησης γεωπολιτικής και υβριδικής ισχύος. Χωρίς να απαιτείται η επίσημη κήρυξη αποκλεισμού, ένας κρατικός ή μη κρατικός δρών μπορεί, μέσω επιθέσεων με πυραύλους, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, θαλάσσια drones, νάρκες ή ακόμη και μέσω της απλής απειλής χρήσης βίας, να αυξήσει θεαματικά το κόστος της ναυσιπλοΐας και να επηρεάσει τις αποφάσεις των ναυτιλιακών εταιρειών. Με τον τρόπο αυτό, τα στενά μετατρέπονται από φυσικά περάσματα σε μοχλούς άσκησης οικονομικής πίεσης και πολιτικής επιρροής, επηρεάζοντας τις ενεργειακές αγορές, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τις ισορροπίες μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Ετσι, σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις αποκτούν ολοένα πιο υβριδικό χαρακτήρα, η ελευθερία της ναυσιπλοΐας δεν εξαρτάται πλέον αποκλειστικά από τις διεθνείς συνθήκες και το Δίκαιο της Θάλασσας. Εξαρτάται από την πραγματική δυνατότητα ασφαλούς διέλευσης, από την αποτροπή, τη ναυτική ισχύ και τη διεθνή συνεργασία. Γι’ αυτό και τα θαλάσσια στενά αναδεικνύονται σήμερα σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς δείκτες της εποχής μας, εκεί όπου διασταυρώνονται το διεθνές εμπόριο, η ενεργειακή ασφάλεια, η στρατηγική των μεγάλων δυνάμεων και η σταθερότητα της παγκόσμιας οικονομίας.

Αυτός «ο νέος ρόλος των θαλάσσιων στενών στην εποχή μας» με αφορμή τα όσα συμβαίνουν στο Ορμούζ, την Ερυθρά, αλλά και τη Μαύρη Θάλασσα είναι το θέμα που παρουσιάζεται στο 71ο pod της «Διεθνούς Ματιάς», με τη συμμετοχή του Γιώργου Ατσαλάκη, Αν. Καθηγητή -Οικονομολόγου, Υπεύθυνου Εργαστηρίου Ανάλυσης Δεδομένων & Πρόβλεψη του Πολυτεχνείου Κρήτης, καθώς επίσης του Πλάμεν Τόντσεφ. Διεθνολόγου, Υπεύθυνου Τμήματος Ασία του Ινστιτούτου Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων. Οι φορείς στους οποίους δραστηριοποιούνται και οι δύο καλεσμένοι του pod εκπονούν αυτή την περίοδο μελέτες για τη σημασία των Στενών και τις συνέπειες για τη χώρα μας.

Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε εβδομάδα -με πρώτες αναρτήσεις τα Σάββατα και τις Κυριακές πριν το μεσημέρι στο ERTecho- ανοίγει ένα παράθυρο για να κοιτάμε από την Ελλάδα την Ευρώπη και τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά, μέσω αυτών, στα ζητήματα της χώρα μας. Σε κάθε podcast εξετάζονται σημαντικά γεγονότα και φαινόμενα παγκόσμιας σημασίας, από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζουν καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στην Ελλάδα. Κι αυτό γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.