«Τα τελευταία 15 χρόνια, τα παιδιά προεφηβικής ηλικίας έχουν απορροφηθεί πλήρως από τον ψηφιακό κόσμο. Και αυτό συμβαίνει σε ένα στάδιο της ζωής όπου η επαφή με την πραγματικότητα είναι θεμελιώδης για την οικοδόμηση της ταυτότητας κάποιου».
Έτσι περιγράφει ο Alberto Pellai , ψυχοθεραπευτής με εξειδίκευση στην ανάπτυξη παιδιών και εφήβων και καθηγητής στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, μία από τις κύριες αλλαγές που έχει διαπιστώσει τα τελευταία χρόνια μέσα από την επαφή του με παιδιά και γονείς.
Όπως εξηγεί, οι οικογενειακές συγκρούσεις έχουν αλλάξει χαρακτήρα. Εκεί όπου παλαιότερα οι γονείς ενός παιδιού 10 έως 14 ετών καλούνταν να διαχειριστούν αιτήματα για περισσότερη ελευθερία, εξόδους με φίλους, μηχανάκι ή το να γυρίσουν πιο αργά στο σπίτι, σήμερα το βασικό πεδίο αντιπαράθεσης είναι συχνά το κινητό, τα βιντεοπαιχνίδια και ο χρόνος μπροστά στην οθόνη.
Η πτώση της σχολικής επίδοσης ως πρώτη προειδοποίηση
Σύμφωνα με τον Pellai, ένας από τους βασικότερους λόγους για τους οποίους οι οικογένειες αναζητούν βοήθεια είναι η πτώση της σχολικής επίδοσης.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η υπερβολική χρήση της τεχνολογίας μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις γνωστικές ικανότητες των παιδιών και επικαλείται έρευνα του Πανεπιστημίου Milano-Bicocca που, όπως αναφέρει, έχει εντοπίσει σχέση ανάμεσα στην πρώιμη πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τη σχολική επίδοση.
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται στους βαθμούς.
Στις πιο σοβαρές περιπτώσεις, σύμφωνα με τον ειδικό, η ανησυχητική ένδειξη είναι η σταδιακή απομάκρυνση από την πραγματική ζωή. Το παιδί μπορεί να χάσει το ενδιαφέρον, το κίνητρο και την επιθυμία να ασχοληθεί με δραστηριότητες που δεν σχετίζονται με τον ψηφιακό κόσμο.
Συμπτώματα στέρησης από το κινητό και επιθετικότητα
Ιδιαίτερα ανησυχητικές είναι, σύμφωνα με τον Pellai, οι περιπτώσεις στις οποίες η προσπάθεια των γονέων να περιορίσουν τον χρόνο μπροστά στην οθόνη προκαλεί ακραίες αντιδράσεις.
Ο ίδιος αναφέρει περιστατικά παιδιών που, έπειτα από πολλές ώρες χρήσης κινητού, αντιδρούν με έντονη επιθετικότητα όταν οι γονείς απενεργοποιούν τη συσκευή ή τους την παίρνουν.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως υποστηρίζει, έχουν καταγραφεί ακόμη και απειλές αυτοτραυματισμού ή σωματική βία απέναντι στους γονείς, με αποτέλεσμα να απαιτείται ακόμη και ιατρική παρέμβαση.
Ο ειδικός παρομοιάζει ορισμένες από αυτές τις αντιδράσεις με συμπτώματα στέρησης, εξηγώντας ότι η συνεχής ψηφιακή διέγερση συνδέεται με μηχανισμούς ανταμοιβής του εγκεφάλου.
Για τον Pellai, η λύση δεν βρίσκεται απλώς στην αφαίρεση του smartphone ή της κονσόλας.
Οι γονείς, όπως εξηγεί, πρέπει να λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στον ψηφιακό και τον πραγματικό κόσμο, προσφέροντας στα παιδιά εναλλακτικές δραστηριότητες που μπορούν να τους κεντρίσουν το ενδιαφέρον. Ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, μια εκδρομή, μια βόλτα με ποδήλατο ή χρόνος στη φύση, μπορούν να αποτελέσουν τρόπους επιστροφής σε δραστηριότητες που δεν προσφέρουν τη συνεχή και άμεση διέγερση μιας οθόνης.
Το σημαντικό, σύμφωνα με τον ειδικό, είναι να μη δημιουργηθεί απλώς ένα «κενό» μετά την απομάκρυνση της συσκευής. Τα παιδιά πρέπει να έχουν κάτι διαφορετικό να κάνουν και, κυρίως, να έχουν τη στήριξη των γονιών τους.
Η απογοήτευση είναι μέρος της διαδικασίας
Η μείωση του χρόνου μπροστά στις οθόνες μπορεί αρχικά να προκαλέσει ένταση και απογοήτευση. Ο Pellai θεωρεί ότι οι γονείς χρειάζεται να παραμείνουν δίπλα στα παιδιά σε αυτή τη δύσκολη φάση, αντί να εγκαταλείψουν την προσπάθεια μόλις εμφανιστούν αντιδράσεις.
Η επιστροφή στην πραγματική ζωή απαιτεί χρόνο, καθώς οι προέφηβοι και οι έφηβοι καλούνται να ξαναβρούν ενδιαφέρον σε δραστηριότητες που δεν προσφέρουν άμεση ψηφιακή ανταμοιβή.
Για τον ειδικό, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία κατά την εφηβεία, όταν οι πραγματικές εμπειρίες -η φιλία, οι συγκρούσεις, οι πρώτοι έρωτες και η κοινωνική επαφή- αποτελούν ουσιαστικά στάδια ανάπτυξης και προετοιμασίας για την ενήλικη ζωή.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο των παιδιών
Ένα ακόμη ζήτημα που προκαλεί προβληματισμό αφορά τις πιθανές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της υπερβολικής χρήσης ψηφιακών συσκευών στην ανάπτυξη του εγκεφάλου.
Ο Pellai επισημαίνει ότι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστές και ότι απαιτείται χρόνος για να αποσαφηνιστεί ο αντίκτυπος της σημερινής ψηφιακής πραγματικότητας στα παιδιά.
Παράλληλα, υποστηρίζει ότι όταν ένα παιδί στερείται σημαντικά ερεθίσματα όπως η ανάγνωση, το παιχνίδι, η κίνηση και η κοινωνική αλληλεπίδραση, μπορεί να επηρεαστεί η ανάπτυξη συγκεκριμένων δεξιοτήτων.
Ωστόσο, υπάρχει και ένας σημαντικός παράγοντας αισιοδοξίας: η πλαστικότητα του παιδικού και εφηβικού εγκεφάλου. Όπως υπογραμμίζει ο ειδικός, η αλλαγή πορείας παραμένει εφικτή, ιδιαίτερα όταν το παιδί βρίσκεται ακόμη σε ηλικία ανάπτυξης.
Η ανάγκη για κανόνες
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η συζήτηση για την ψηφιακή εκπαίδευση και τη θέσπιση ορίων αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Στο Μιλάνο, στα τέλη του 2024, διαμορφώθηκαν τα «Ψηφιακά Εκπαιδευτικά Σύμφωνα», με τη συμμετοχή νέων, οικογενειών, εκπαιδευτικών και ειδικών, με στόχο τη δημιουργία κοινών συστάσεων για τη χρήση της τεχνολογίας.
Το ζητούμενο, δεν είναι η πλήρης απομάκρυνση των παιδιών από τον ψηφιακό κόσμο. Η τεχνολογία αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας. Η πρόκληση είναι να μάθουν τα παιδιά να τη χρησιμοποιούν με όρια, μέτρο και επίγνωση, χωρίς να αντικαθιστά τις πραγματικές σχέσεις και εμπειρίες.
