Έρευνες έχουν εντοπίσει κοινά χαρακτηριστικά στους ανθρώπους που χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη αυτόματα και τα συμπεράσματα δείχνουν κάτι άλλο.
- Η ψυχολογία συνδέει την υπερβολική συγγνώμη με την ανασφάλεια και την προσπάθεια πρόληψης μιας πιθανής απόρριψης. Έρευνα έδειξε ότι όσοι απολογούνται συχνά θεωρούνται μεν πιο ζεστοί, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο ικανοί και με μειωμένο έλεγχο.
- Η πραγματική διαφορά μεταξύ όσων απολογούνται συχνά και όσων όχι, δεν είναι η συχνότητα, αλλά το προσωπικό τους όριο. Τα άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση θεωρούν προσβολή ή ενόχληση περιστατικά που άλλοι αγνοούν.
- Η ρίζα της συνήθειας εντοπίζεται στην παιδική ηλικία, όπου η συγγνώμη λειτουργούσε ως μηχανισμός αυτοπροστασίας σε αυστηρά περιβάλλοντα. Αυτό εξελίσσεται σε μια τάση αποφυγής κάθε σύγκρουσης, ακόμη και με κόστος την αυτο-υποτίμηση.
- Η λύση βρίσκεται στη διάκριση της ευγένειας από τη συνήθεια και στην αντικατάσταση του αυτόματου «συγγνώμη» με φράσεις ευγνωμοσύνης, όπως «ευχαριστώ που περίμενες». Η αλλαγή αυτή στοχεύει στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης.
Υπάρχουν άνθρωποι που λένε «συγγνώμη» πριν καν μιλήσουν, όταν ζητούν τον λογαριασμό σε ένα μπαρ ή όταν πιστεύουν ότι προκαλούν την παραμικρή ενόχληση, ακόμη κι αν δεν υπάρχει πραγματικός λόγος να απολογηθούν. Όσοι ζητούν συγγνώμη για τα πάντα συνήθως δικαιολογούν αυτή τη συνήθεια ως μια απλή ένδειξη καλών τρόπων, μια αθώα συνήθεια που έχει ως μοναδικό στόχο να μην ενοχλήσουν κανέναν.
Ωστόσο, η ψυχολογία μελετά εδώ και χρόνια αυτή τη συμπεριφορά από μια διαφορετική οπτική γωνία. Αρκετές έρευνες έχουν εντοπίσει κοινά χαρακτηριστικά στους ανθρώπους που χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη σχεδόν αυτόματα και τα συμπεράσματα δείχνουν κάτι που ξεπερνά κατά πολύ την απλή ευγένεια.
Γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν το κάνουν από ευγένεια;
Γιατί οι άνθρωποι που ζητούν συγγνώμη για τα πάντα δεν το κάνουν από ευγένεια; Η ψυχολογία συμφωνεί ότι πίσω από αυτή τη συνήθεια δεν κρύβεται απλώς η ευγένεια, αλλά η ανασφάλεια. Οι άνθρωποι που απολογούνται συνεχώς τείνουν να προεξοφλούν μια απόρριψη ή μια κριτική που, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν πρόκειται καν να συμβεί. Έτσι ζητούν συγγνώμη πριν υπάρξει οποιαδήποτε πραγματική ή φανταστική τριβή.
Μία από τις μελέτες που υποστηρίζουν αυτή την άποψη είναι εκείνη των ψυχολόγων Καρίνα Σούμαν, Έμιλι Ρίτσι και Αμάντα Φόρεστ από το Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Personality and Social Psychology Bulletin.
Η έρευνα, με τίτλο «Οι κοινωνικές συνέπειες του να απολογείται κανείς συχνά σε σύγκριση με το να απολογείται σπάνια», εξέτασε πώς αντιλαμβάνονται οι άλλοι όσους ζητούν συγγνώμη πολύ συχνά σε σχέση με εκείνους που το κάνουν σπάνια.
Το αποτέλεσμα; Οι πρώτοι θεωρούνται πιο ζεστοί και ευχάριστοι ως άνθρωποι, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο ικανοί και με μικρότερο έλεγχο πάνω στη ζωή τους.
Το ψυχολογικό όριο
Μια ακόμη έρευνα, επίσης της ψυχολόγου Καρίνα Σούμαν, αυτή τη φορά σε συνεργασία με τον Μάικλ Ρος από το Πανεπιστήμιο του Βατερλό και δημοσιευμένη στο περιοδικό Psychological Science, προσθέτει ακόμη ένα κομμάτι στο παζλ.
Οι ερευνητές ζήτησαν από μια ομάδα συμμετεχόντων να καταγράφουν καθημερινά, επί σχεδόν δύο εβδομάδες, κάθε προσβολή ή παράπτωμα που θεωρούσαν ότι είχαν διαπράξει και αν είχαν ζητήσει συγγνώμη γι’ αυτό.
Το ενδιαφέρον στοιχείο δεν ήταν πόσες φορές απολογήθηκαν, αλλά τι θεωρούσαν άξιο συγγνώμης. Όταν συγκρίθηκε το ποσοστό των πράξεων που οι ίδιοι αντιλαμβάνονταν ως προσβλητικές και για τις οποίες τελικά ζήτησαν συγγνώμη, το αποτέλεσμα ήταν ακριβώς το ίδιο για όλους τους συμμετέχοντες: 81%.
Η πραγματική διαφορά βρισκόταν στο προσωπικό όριο αντίληψης. Ορισμένοι θεωρούν προσβολή ή ενόχληση κάτι που άλλοι δεν παρατηρούν καν, και αυτό το χαμηλό όριο συνδέεται συνήθως με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Από πού προέρχεται αυτή η συνήθεια;
Κλινικοί ψυχολόγοι στην Ισπανία, όπως ο Φερνάντο Αθόρ και η Όλγα Αλμπαλαντέχο, τοποθετούν την προέλευση αυτού του μοτίβου στην παιδική ηλικία. Η ανατροφή σε ένα περιβάλλον όπου τα λάθη ή τα παράπονα αντιμετωπίζονταν με αυστηρότητα διδάσκει το παιδί να προλαμβάνει την επίπληξη ζητώντας συγγνώμη πριν καν αυτή εκφραστεί, ως μηχανισμό αυτοπροστασίας.
Με τα χρόνια, αυτή η πρώιμη μάθηση μετατρέπεται σε αυτό που ορισμένοι ειδικοί αποκαλούν «διαπροσωπική υπερδιόρθωση»: την τάση να αποφεύγει κανείς οποιαδήποτε σύγκρουση ή απόρριψη, ακόμη κι αν το τίμημα είναι να υποτιμά συνεχώς τον εαυτό του μπροστά στους άλλους.
Το άτομο εσωτερικεύει την ιδέα ότι ακόμη και το να καταλαμβάνει χώρο, να εκφράζει μια ανάγκη ή απλώς να υπάρχει με εμφανή τρόπο αποτελεί από μόνο του λόγο για να ζητήσει συγγνώμη.
Πώς ξεχωρίζει η ευγένεια από τη συνήθεια
Δεν κρύβει κάθε συγγνώμη πρόβλημα αυτοεκτίμησης. Η διαφορά βρίσκεται στη συχνότητα και στον λόγο. Η ευγένεια οδηγεί κάποιον να ζητήσει συγγνώμη για ένα πραγματικό λάθος, ενώ αυτή η συνήθεια τον οδηγεί να απολογείται απλώς επειδή υπάρχει, επειδή έχει μια άποψη ή επειδή απασχόλησε για λίγα δευτερόλεπτα την προσοχή κάποιου άλλου.
Ορισμένοι ψυχολόγοι προτείνουν να αντικαθίσταται το αυτόματο «συγγνώμη» με φράσεις που αναγνωρίζουν την κατάσταση χωρίς να φορτώνουν το άτομο με ενοχές που δεν του αναλογούν:
«Ευχαριστώ που περίμενες» αντί για «Συγγνώμη για την καθυστέρηση».
«Ευχαριστώ που με άκουσες» αντί για «Συγγνώμη που σε κούρασα».
«Καταλαβαίνω ότι αυτό μπορεί να σε ενόχλησε» αντί για «Συγγνώμη για όλα».
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο το λεξιλόγιο. Κάθε φορά που μια τέτοια φράση αντικαθιστά ένα περιττό «συγγνώμη», το άτομο εξασκείται σε έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τον εαυτό του, έναν τρόπο που δεν ξεκινά από την ενοχή ως προεπιλεγμένη στάση.
