Δεν υπάρχει σοβαρός στρατηγός ή πολιτικός ηγέτης στον πλανήτη που να μην έχει μελετήσει, έστω και έμμεσα, τον Καρλ φον Κλαούζεβιτς.
Είναι ο άνθρωπος που διατύπωσε την περίφημη όσο και κυνική φράση, «ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα».
Μια διαπίστωση που εδώ και δύο αιώνες αποτελεί θεμέλιο της στρατιωτικής και πολιτικής σκέψης.
Κι όμως, αυτός ο Γερμανός αξιωματικός που δίδαξε στην ανθρωπότητα πώς να σκέφτεται τον πόλεμο, δεν υπήρξε κανένας μεγάλος στρατηλάτης. Δεν κατέκτησε αυτοκρατορίες, δεν θριάμβευσε σε ιστορικές μάχες, δεν απέκτησε τη δόξα του Ναπολέοντα. Αντιθέτως, η ζωή του ήταν γεμάτη ήττες, αιχμαλωσίες, πολιτικές συγκρούσεις και μια απόφαση που θα μπορούσε να τον στείλει στο εκτελεστικό απόσπασμα. Το δε τέλος του, ήταν σχεδόν σαρκαστικό.
Στα 12 του κατατάχθηκε στο στρατό
Ο Καρλ φον Κλαούζεβιτς γεννήθηκε το 1780 στην πρωσική πόλη Μπουργκ, κοντά στο Μαγδεμβούργο, σε οικογένεια περιορισμένων οικονομικών δυνατοτήτων. Κατατάχθηκε στον στρατό μόλις δώδεκα ετών. Ναι, δώδεκα. Την ώρα που τα σημερινά δωδεκάχρονα παίζουν ηλεκτρονικά παιχνίδια πολέμου, εκείνος κρατούσε πραγματικό όπλο και σκότωνε ανθρώπους. Στα δεκατρία του συμμετείχε ήδη σε πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον της επαναστατικής Γαλλίας. Ο πόλεμος δεν ήταν γι’ αυτόν θεωρία. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο γνώρισε τον κόσμο.
Διακρίθηκε για την ευφυΐα του
Αποδείχθηκε εξαιρετικά φιλομαθής. Σπούδασε στη στρατιωτική ακαδημία του Βερολίνου και διακρίθηκε για την ευφυΐα του. Αλλά η πραγματική του εκπαίδευση επρόκειτο να δοθεί από τον μεγαλύτερο στρατηλάτη της εποχής, τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη.
Το 1806, ο Ναπολέων συνέτριψε τον πρωσικό στρατό στις μάχες της Ιένας και του Άουερστετ. Ο Κλαούζεβιτς αιχμαλωτίστηκε και έζησε περίπου δύο χρόνια υπό γαλλική επιτήρηση. Βλέποντας την πατρίδα του ταπεινωμένη, άρχισε να αναρωτιέται τι πραγματικά κρίνει έναν πόλεμο. Τα όπλα; Οι αριθμοί; Η στρατηγική; Ή μήπως η πολιτική βούληση που κρύβεται πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις;
Το μεγαλύτερο δίλημμα της ζωής του
Το 1812 βρέθηκε μπροστά στο μεγαλύτερο δίλημμα της ζωής του. Ο βασιλιάς της Πρωσίας, υποταγμένος ουσιαστικά στον Ναπολέοντα, είχε αναγκαστεί να συμμαχήσει μαζί του στην εκστρατεία εναντίον της Ρωσίας. Ο Κλαούζεβιτς αρνήθηκε να πολεμήσει για λογαριασμό του ανθρώπου που είχε ταπεινώσει τη χώρα του. Παραιτήθηκε από τον πρωσικό στρατό και κατατάχθηκε στον ρωσικό.
Ήταν πια ένας Πρώσος αξιωματικός που εγκατέλειψε τον βασιλιά του, για να πολεμήσει εναντίον του επίσημου συμμάχου της πατρίδας του. Στα μάτια πολλών, αυτό ήταν προδοσία. Αντιθέτως, ο ίδιος πίστευε ότι παραβίασε τη διαταγή για να υπηρετήσει τα πραγματικά συμφέροντα της χώρας του. Συμμετείχε στην τρομερή ρωσική εκστρατεία και στη μάχη του Μποροντίνο, ένα πραγματικό σφαγείο. Μέσα σε μια μέρα, περί τους 100.000 άνδρες έπεσαν νεκροί και τραυματίες. Φανταστείτε ότι οι Γάλλοι έχασαν 49 στρατηγούς και οι Ρώσοι 22, καταλαβαίνετε τι έγινε πιο χαμηλά στην ιεραρχία.
Βατερλό
Το 1815 επέστρεψε στον πρωσικό στρατό και συμμετείχε στην εκστρατεία που κατέληξε στο Βατερλό. Υπηρετούσε ως επιτελάρχης ενός πρωσικού σώματος στρατού που απασχόλησε γαλλικές δυνάμεις, εμποδίζοντάς τες να ενισχύσουν τον Ναπολέοντα στην αποφασιστική μάχη.
Περί Πολέμου
Μετά τους ναπολεόντειους πολέμους αφοσιώθηκε στη μελέτη. Το 1818 έγινε υποστράτηγος και ανέλαβε τη διεύθυνση της στρατιωτικής ακαδημίας του Βερολίνου. Εκεί άρχισε να γράφει το μνημειώδες έργο του «Περί Πολέμου». Δεν ήταν ένα εγχειρίδιο που εξηγούσε πώς τοποθετούνται τα κανόνια ή πώς οργανώνεται μια επίθεση. Ήταν μια βαθύτερη προσπάθεια να εξηγηθεί γιατί οι άνθρωποι πολεμούν και ποια σχέση έχει η στρατιωτική βία με την πολιτική εξουσία.
Ο Κλαούζεβιτς υποστήριζε ότι ο πόλεμος δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Είναι ένα εργαλείο για την επίτευξη πολιτικών στόχων. Αν δεν ξέρεις τι θέλεις να πετύχεις πολιτικά, ακόμη και η μεγαλύτερη στρατιωτική νίκη μπορεί να αποδειχθεί άχρηστη. Επίσης, εισήγαγε την περίφημη έννοια της «τριβής», τις αμέτρητες μικρές δυσκολίες που καταστρέφουν τα ωραία σχέδια των στρατηγών. Μια λανθασμένη πληροφορία, μια καθυστερημένη διαταγή, ένας δρόμος που κλείνει, ένα άλογο που κουτσάθηκε, μια απρόβλεπτη βροχή. Ο πόλεμος στα χαρτιά είναι εύκολος. Στην πραγματικότητα, τίποτα δεν εξελίσσεται όπως σχεδιάστηκε.
Ο εχθρός χωρίς κανόνια -Η χολέρα τον χτύπησε
Πλην το 1831, ο μεγάλος θεωρητικός αντιμετώπισε έναν εχθρό που δεν διέθετε στρατηγούς, στρατιώτες ή κανόνια. Η χολέρα σάρωνε την Ευρώπη. Ο Κλαούζεβιτς υπηρετούσε στα ανατολικά σύνορα της Πρωσίας, όπου ο στρατός είχε αναλάβει και υγειονομικά καθήκοντα. Η επιδημία χτύπησε και τον ίδιο.
Στις 16 Νοεμβρίου 1831 πέθανε στο Μπρεσλάου, το σημερινό Βρότσλαβ της Πολωνίας, σε ηλικία μόλις 51 ετών. Είχε επιβιώσει από τον Ναπολέοντα, τις μάχες, την αιχμαλωσία και τη ρωσική εκστρατεία. Τον νίκησε τελικά ένα μικρόβιο.
Το σπουδαιότερο έργο του είχε μείνει ημιτελές. Το ανέλαβε η σύζυγός του, Μαρία, η οποία τακτοποίησε τα χειρόγραφα και φρόντισε για τη μεταθανάτια έκδοσή τους. Χάρη σε αυτήν, οι επόμενες γενιές απέκτησαν πρόσβαση σε ένα από τα σημαντικότερα βιβλία στρατηγικής όλων των εποχών.
Ο άνθρωπος που δίδαξε ότι ο πόλεμος πρέπει να υπηρετεί την πολιτική
Ο Κλαούζεβιτς δεν άφησε πίσω του κάποια αυτοκρατορία. Άφησε κάτι πολύ πιο ανθεκτικό. Έναν τρόπο να κατανοούμε τον πόλεμο. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ειρωνεία της κληρονομιάς του. Ο άνθρωπος που δίδαξε ότι ο πόλεμος πρέπει να υπηρετεί την πολιτική, εξακολουθεί να διαβάζεται σε έναν κόσμο όπου όλο και συχνότερα η πολιτική καταλήγει να υπηρετεί τον πόλεμο.
